دیپلماسی توسعه در میدان؛

تحلیل دستاوردهای حضور مقامات ملی در زیست‌بوم استانی و ارتقای حکمرانی محلی

دکتر حمید ملانوری‌شمسی- استاندار همدان

​حضور ادواری و هدفمند مقامات ارشد ملی در قلمروهای استانی فراتر از آنکه صرفاً یک رخداد تشریفاتی یا گزارشی باشد، باید به‌عنوان یک استراتژی حکمرانی توسعه‌محور و یک مداخله سیاستی با هدف تغییر وضع موجود، تلقی شود؛ این سفرهای میدانی درصورت اتکا بر یک چارچوب تحلیلی مستحکم و پیگیری ساختارمند، حکم یک اهرم فشار سازنده را دارند که قادرند بر سنگینی ساختار اداری و بوروکراتیک مرکز غلبه کرده و یک توازن قوای موقت و مؤثر را به سود توسعه محلی و تقویت مدیریت استانی، دگرگون کنند. ازلحاظ سیاسی و مدیریت، مهم‌ترین کارکرد این سفرها، شکستن رخوت ساختاری است که متأثر از تمرکزگرایی و دوری جغرافیایی بوده و تسریع در چرخه تصمیم‌گیری را ممکن می‌کند؛ چراکه حضور مقام عالی، به‌مثابه تجلی یک اقتدار بلافصل یا قدرت فراگیر لحظه‌ای عمل می‌کند و موجب می‌شود مواردی که به‌دلیل شبکه اداری فرسایشی و سلسله‌مراتب طولانی‌مدت، ماه‌ها در مرکز معطل مانده‌اند، در یک بازه زمانی فشرده (جدول زمانی فشرده) تعیین تکلیف نهایی شوند؛ این تصمیم‌گیری در لحظه، به‌ویژه در حوزه‌هایی که نیازمند تخصیص منابع کلان و مجوزهای خاص ملی هستند، (مانند تأمین سهمیه قیر، آزادسازی اعتبارات متوقف‌شده و یا تعیین تکلیف طرح‌های عمرانی انباشته)، نقشی حیاتی دارد و سرعت عمل را به مؤلفه اصلی حکمرانی محلی بدل و هم‌زمان، یک فشار مثبت بیرونی و یک پروتکل هماهنگی اجباری، ایجاد می‌کند که دستگاه‌های اجرایی استان را وادار به هم‌ترازی، کاهش تعارض‌های بین‌ سازمانی و حرکت ذیل یک نقشه راه مشترک توسعه می‌کند و این امر به‌صورت مستقیم به افزایش قدرت چانه‌زنی و اقتدار اجرایی مدیریت استان در برابر مدیران کل و نهادهای تابعه، کمک کرده و مسیر مدیریت واحد را هموارتر می‌کند؛ علاوه‌بر این، بازدید فیزیکی و عینی از پروژه‌ها، مدیران محلی را تحت یک ارزیابی عملیاتی و غیر قابل تحریف قرار می‌دهد که این نظارت، ورای گزارش‌های رسمی و آماری، به کشف گلوگاه‌های واقعی اجرا، سنجش میزان پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها و بازنگری واقع‌بینانه در تخصیص سهم منابع ملی به استان منجر می‌شود و از فساد اداری ناشی از رانت اطلاعاتی در مرکز، جلوگیری می‌کند.
​از سوی دیگر، سفر یک مقام ارشد، فراتر از یک رویداد داخلی، یک سیگنال راهبردی است که بر ادراک عمومی و تصمیمات اقتصادی تأثیر می‌گذارد؛ ازلحاظ رسانه‌ای و اقتصادی، حضور یک وزیر یا معاون رئیس‌جمهور در منطقه‌ای صنعتی، یک تزریق روانی و اطمینان‌بخش به بخش خصوصی است که نمایانگر اهمیت راهبردی منطقه برای دولت مرکزی تلقی شده و بنابراین خطر ادراکی سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را کاهش می‌دهد و این تعاملات چارچوبی برای دیپلماسی اقتصادی محلی فراهم می‌آورد تا سرمایه سیال و پروژه‌های جدید با سهولت بیشتری مجوزهای لازم را دریافت کنند و فرآیندهای بروکراسی‌زدایی، تسریع شوند؛ هم‌زمان، از منظر جامعه‌شناسی دیدارهای مردمی، نخبگان و تشکل‌های صنفی، کانالی بی‌واسطه برای انعکاس مستقیم مطالبات انباشته به عالی‌ترین سطوح اجرایی فراهم می‌آورد که این رویکرد نه‌تنها به کاهش گسل دولت-ملت می‌انجامد، بلکه با شنیده شدن صداهای خاموش و پیگیری علنی مطالبات (به پشتوانه پوشش رسانه‌ای)، موجب تولید و افزایش سرمایه اجتماعی و تقویت اعتماد عمومی به سازوکارهای حل مسئله در نظام اجرایی می‌شود. اثر نهایی این مداخله سیاستی، باید در کیفیت زندگی روزمره شهروندان قابل مشاهده و قابل سنجش باشد تا سفرها به نتایج واقعی منجر شوند، به‌طوری که حل شدن مسائل مزمن زیرساختی مانند آب شرب، برق پایدار، توسعه شبکه‌های ارتباطی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل که با دستورات لحظه‌ای و تخصیص اعتبارات ویژه مقام عالی به تصویب می‌رسند، مستقیماً به ارتقای کیفیت خدمات عمومی، ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و کاهش فشار هزینه‌ای بر دوش خانوارها، منجر شود؛ در کنار این، استان‌هایی که موفق به برقراری تعاملات مستمر و میزبانی مؤثر هستند، در فضاسازی ملی و جلب توجه افکار عمومی و نهادهای حاکمیتی در موقعیت برتری قرار می‌گیرند که این بازنمایی رسانه‌ای و حضور پُررنگ در ویترین ملی، در رقابت‌های منطقه‌ای برای جذب سهم بیشتر از بودجه‌های عمرانی و پروژه‌های کلان ملی (رقابت برای تخصیص منابع) نقشی تعیین‌کننده دارد و امکان تبدیل تهدیدها به فرصت‌ها را افزایش می‌دهد. نتیجه‌گیری راهبردی این است که حضور مقامات ارشد یک فرصت طلایی توسعه‌ای تلقی می‌شود، اما نمی‌توان آن را یک راهکار نهایی و خودکار پنداشت، بلکه این حضور تنها نقش یک محرک اولیه یا کاتالیزور سیاستی را ایفا می‌کند و سودآوری بلندمدت آن مشروط به آمادگی برنامه‌ای دقیق مدیران استانی برای ارائه اسناد اولویت‌دار و کارشناسی‌شده و وجود ساختار پیگیری عمیق و شفاف برای تبدیل مصوبات به اقدامات اجرایی پایدار در کوتاه‌مدت و میان‌مدت است؛ در غیاب این دو شرط حیاتی، سفرها صرفاً به رویدادهای خبری زودگذر و تشریفاتی پُرهزینه تبدیل خواهند شد که در درازمدت با ایجاد انتظار نامتعادل در جامعه و عدم تحقق وعده‌ها، تهدیدی جدی برای سرمایه اجتماعی نظام و اعتماد مردم به حکمرانی به‌شمار می‌آید.