در منظومه فکری اسلام، قرآن کریم صرفاً کتابی آیینی یا متنی برای تلاوت‌های عبادی نیست؛ بلکه منشور جامع هدایت انسان و نقشه راه اصلاح فرد و اجتماع به‌شمار می‌آید. قرآن با خطاب قرار دادن عقل، قلب و عمل انسان، او را از سطح فردی تا لایه‌های پیچیده اجتماعی، اخلاقی و تمدنی هدایت می‌کند و هرجا که فهم ایمان و عمل به آیات الهی در کنار هم قرار گرفته‌اند، جامعه از آشفتگی بی‌معنایی و گسست اخلاقی فاصله گرفته است. تجربه تاریخی جوامع اسلامی نشان می‌دهد هر میزان که قرآن از متن زندگی فاصله گرفته، آسیب‌های اجتماعی، فرهنگی و هویتی پُررنگ‌تر شده‌اند و هرجا که قرآن به‌صورت آگاهانه، عالمانه و کاربردی وارد زیست فردی و اجتماعی شده، مسیر اصلاح و تعالی نیز هموارتر شده است.
در چنین افقی نقش تشکل‌ها و نهادهای قرآنی صرفاً اجرایی یا آموزشی نیست، بلکه آن‌ها رسالتی راهبردی در پیوند دادن معارف قرآن با نیازهای واقعی جامعه دارند. تشکل‌های قرآنی مردمی به‌عنوان واسطه‌ای میان متن وحی و متن زندگی، می‌توانند فهم قرآن را از سطح حفظ و قرائت صرف فراتر ببرند و آن را به الگوی تربیت انسان، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای اخلاق عمومی، تبدیل کنند. ثمره این تشکل‌ها زمانی آشکار می‌شود که فعالیت قرآنی از مناسبت‌محوری عبور کرده و به جریان مستمر تربیتی فرهنگی و اجتماعی بدل شود؛ جریانی که هم نسل جدید را با قرآن آشتی می‌دهد و هم پاسخگوی مسائل روز جامعه است.
بنیاد قرآن استان همدان در سال‌های اخیر کوشیده است در همین مسیر گام بردارد و فعالیت قرآنی را از سطح اقدامات جزیره‌ای به یک حرکت سازمان‌یافته، برنامه‌محور و اثرگذار تبدیل کند؛ این بنیاد با تمرکز بر آموزش، تربیت، شبکه‌سازی نخبگان قرآنی، ورود به حوزه آسیب‌های اجتماعی و تدوین اسناد راهبردی، تلاش کرده است قرآن را به‌عنوان یک ظرفیت زنده و راهگشا در متن جامعه استان فعال کند. تقدیر رئیس‌جمهور از رئیس بنیاد قرآن همدان در حاشیه سیزدهمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم نه‌تنها نشانه ارزیابی مثبت از عملکرد این مجموعه، بلکه تأییدی بر اهمیت نقش‌آفرینی نهادهای قرآنی مردمی در سطح ملی است.
در این میان محمدجواد صدیق به‌عنوان رئیس بنیاد قرآن استان همدان از چهره‌هایی است که فعالیت قرآنی را محدود به کلاس و محفل ندانسته و آن را به عرصه مدیریت فرهنگی، برنامه‌ریزی راهبردی و پاسخ به نیازهای اجتماعی، پیوند زده است؛ پیگیری احداث اردوگاه فرهنگی- قرآنی «تسنیم»، نقش‌آفرینی در تأسیس شورای قرآن استان، سامان‌دهی مجمع اساتید قاریان و حافظان، اجرای گسترده دوره‌های آموزشی و تربیت معلم، ورود هدفمند به حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و تدوین نخستین سند راهبردی فعالیت‌های قرآنی استان، بخشی از کارنامه‌ای بوده که نام او را با رویکرد فعال میدانی و مسئله‌محور در حوزه قرآن، گره زده است.
گفت‌وگوی پیش‌ رو تلاشی است برای واکاوی این مسیر از نگاه محمدجواد صدیق به جایگاه قرآن در زندگی فردی و اجتماعی، تجربه عملی مدیریت یک نهاد قرآنی مردمی، چالش‌ها، دستاوردها و افق‌هایی که برای آینده فعالیت‌های قرآنی در استان همدان و فراتر از آن ترسیم می‌شود. این گفت‌وگو می‌کوشد نشان دهد قرآن چگونه می‌تواند از کتابی مقدس بر طاقچه‌ها به راهنمایی زنده در متن زندگی امروز انسان تبدیل شود:
این فعال قرآنی باسابقه استان همدان در گفت‌وگو با خبرنگار سپهرغرب ضمن اشاره به بیش از سه دهه حضور مستمر در عرصه فعالیت‌های قرآنی، بر ضرورت شکل‌گیری و تقویت نهادهای مردمی و پایدار قرآنی تأکید کرد و گفت: تجربه سال‌ها فعالیت نشان داده است که تشکل‌های قرآنی زمانی می‌توانند ماندگار و اثرگذار باشند که وابسته به تغییرات مدیریتی و سیاست‌های مقطعی نباشند.
محمدجواد صدیق با مرور آغاز مسیر فعالیت خود، اظهار کرد: بنده از سال 1368 وارد فعالیت‌های قرآنی شدم و اکنون نزدیک به 36 سال است که در این حوزه حضور دارم؛ شروع کار من از مجموعه استانداری همدان بود و تا سال 1375 تمرکز اصلی فعالیت‌ها بر تربیت قرآنی در سطح ادارات استان قرار داشت. در آن مقطع برای هر اداره یک مجمع مدرسین قرآن تشکیل شد تا آموزش قرآن به‌صورت منسجم، هدفمند و مستمر دنبال شود.
صدیق با اشاره به تغییر شرایط فعالیت‌های قرآنی در دهه 70، افزود: پس از سال 1375 و با ایجاد محدودیت برای ادامه فعالیت‌های قرآنی در ساختار اداری، به این جمع‌بندی رسیدیم که مسیر مستقلی را دنبال کنیم؛ به همین دلیل فعالیت‌ها از چارچوب ادارات خارج شد و به سمت تأسیس یک تشکیلات مستقل قرآنی حرکت کردیم که نتیجه آن شکل‌گیری بنیاد قرآن در همان سال بود.
این فعال قرآنی با تأکید بر نقش اساتید برجسته در شکل‌گیری نگاه آموزشی و تربیتی خود، گفت: در حوزه معارف اسلامی از محضر بزرگانی همچون آیت‌الله حائری شیرازی بهره بردم و در دوره‌های تربیت مدرس شرکت داشتم؛ پس از طی تحصیلات دانشگاهی و دریافت مدرک تربیت مدرس معارف اسلامی در مراکز تربیت معلم به تدریس پرداختم. در حوزه قرآن نیز از اساتیدی چون استاد مسگریان، استاد موسوی، استاد ابوالقاسمی و استاد ابوالحسنی استفاده کردم که همگی از چهره‌های شناخته‌شده و برخی دارای جایگاه بین‌المللی هستند.
وی درباره فلسفه و ضرورت تأسیس بنیاد قرآن تصریح کرد: از ابتدا دغدغه اصلی ما ایجاد یک تشکیلات قرآنی ماندگار بود؛ نهادی که وابسته به ساختارهای دولتی نباشد و با تغییر مدیران یا سیاست‌ها، دچار رکود یا تعطیلی نشود. بر همین اساس با همکاری آیت‌الله موسوی امام‌جمعه سابق و نماینده ولی‌ فقیه در استان همدان، حجت‌الاسلام رازینی و جمعی از اساتید و فعالان قرآنی، بنیاد قرآن را در سال 1375 تأسیس کردیم.
صدیق با اشاره به رویکرد مردمی بنیاد قرآن، گفت: یکی از اقدامات مهم و راهبردی بنیاد، تربیت معلمان بومی قرآن در روستاها بود؛ تلاش کردیم از میان خودِ اهالی روستا مربی قرآن تربیت کنیم تا وابستگی به اعزام معلم از مرکز استان کاهش یابد. امروز حدود 65 روستای استان همدان دارای معلمان تربیت‌شده قرآنی هستند و جلسات قرآن به‌صورت منظم و مستمر در این روستاها برگزار می‌شود.
وی در ادامه به شکل‌گیری شورای قرآن استان همدان پرداخت و اظهار کرد: در بازه زمانی سال‌های 1376 تا 1386 شورای قرآن استان همدان را راه‌اندازی کردیم و هدف اصلی از تشکیل این شورا ایجاد هماهنگی میان مجموعه‌ها و گروه‌های فعال قرآنی بود؛ چراکه فعالیت‌ها پراکنده بود و نیاز به یک نهاد هماهنگ‌کننده به‌شدت احساس می‌شد و این الگو بعدها در برخی دیگر از استان‌ها نیز مورد استفاده قرار گرفت.
این فعال قرآنی مهم‌ترین دستاورد شورای قرآن استان را تدوین سند قرآنی دانست و افزود: سند قرآنی استان همدان تاکنون دوبار و در دوره‌های چهارساله تدوین شده است؛ بار نخست توسط بنیاد قرآن و بار دوم توسط آقای سعیدی از دفتر نماینده ولی‌ فقیه و با مشارکت فعالان قرآنی استان. ویژگی مهم این سند آن است که برآمده از نگاه و تجربه خودِ فعالان قرآنی بوده و مأموریت‌ها و وظایف هر بخش را به‌صورت مشخص تعریف کرده است.
صدیق درعین‌حال به چالش‌های اجرایی این سند اشاره کرد و گفت: متأسفانه اجرای این سند به‌صورت کامل محقق نشد و در برخی بخش‌ها ناقص باقی ماند؛ ازجمله دلایل این مسئله می‌توان به تشکیل نشدن منظم جلسات شورای قرآن، مشکلات مربوط به تأمین اعتبار و ضعف در حمایت‌های اجرایی اشاره کرد.
وی درباره فعالیت‌های کنونی بنیاد قرآن نیز بیان کرد: درحال حاضر بنیاد قرآن برای همه اقشار جامعه از کودکان تا بزرگ‌سالان، برنامه‌های متنوعی دارد؛ کلاس‌های آموزش قرآن، تجوید، مفاهیم قرآنی، نهج‌البلاغه و سایر مباحث مرتبط به‌صورت مستمر برگزار می‌شود و همه علاقه‌مندان چه بانوان و چه آقایان، می‌توانند در این دوره‌ها شرکت کنند.
صدیق با تأکید بر ضرورت کاربردی شدن معارف قرآن، از شکل‌گیری حرکت‌های تازه تفسیری در مساجد و مراکز قرآنی استان خبر داد و گفت: اگر مفاهیم قرآن از سطح حفظ و تلاوت صرف عبور نکند و وارد متن زندگی نشود، کارکرد واقعی خود را در اصلاح فرد و جامعه نخواهد یافت.
وی با اشاره به اهمیت روزافزون رویکرد کاربردی به قرآن، اظهار کرد: بحث کاربردی بودن معارف قرآن امروز بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است؛ خوشبختانه در مقطع کنونی یک حرکت جدید در سطح استان آغاز شده و آن اختصاص یک شب در هفته به تفسیر قرآن در مساجد است. این برنامه به‌تازگی شکل گرفته و پیش از این چنین رویکرد منسجم و فراگیری وجود نداشت که اگر این روند با استمرار و برنامه‌ریزی دقیق ادامه پیدا کند، به‌تدریج جای خود را در میان مردم باز خواهد کرد.
صدیق افزود: در کنار این برنامه‌های مسجد‌محور، برخی اساتید نیز به‌صورت مستقل کلاس‌های تفسیر قرآن برگزار می‌کنند؛ ازجمله آقای دکتر آهی، آقای دکتر فریدونی و تعدادی دیگر از اساتید محترم که کلاس‌های تفسیری مستقل راه‌اندازی کرده‌اند. هرچند این فعالیت‌ها هنوز گسترده نیست، اما به‌تدریج درحال اثرگذاری است و امیدواریم آرام‌آرام رونق بیشتری بگیرد.
این فعال قرآنی باسابقه با اشاره به کمبود اساتید شاخص در حوزه تفسیر قرآن، تصریح کرد: باید واقع‌بین باشیم، در استان همدان هنوز اساتید مبرز و تراز اول در حوزه تفسیر قرآن بسیار کم هستند. تفسیر قرآن دریای عمیقی است و هر فرد به اندازه توان، استعداد و ظرفیت علمی خود می‌تواند وارد این عرصه شود؛ اما اساتیدی که در سطح بالا و اثرگذار باشند، متأسفانه تعدادشان اندک است و این مسئله یکی از چالش‌های جدی فعالیت‌های تفسیری به‌شمار می‌آید.
وی درباره برنامه‌های بنیاد قرآن در این حوزه گفت: در بنیاد قرآن تلاش کرده‌ایم کرسی‌های تفسیری هرچند محدود، اما مستمر داشته باشیم؛ درحال حاضر هفته‌ای یک‌شب کلاس تفسیر با تدریس آقای دکتر آهی برگزار می‌شود که از استمرار خوبی برخوردار بوده و به‌طور میانگین حدود 70 نفر در هر جلسه شرکت می‌کنند. همچنین کلاس تفسیر دیگری با حضور آقای دکتر حبیبیان روزهای سه‌شنبه برگزار می‌شود که وضعیت آن نیز قابل قبول است؛ البته هرچه در این زمینه کار شود، بازهم کم است و جامعه نیاز بیشتری دارد.
صدیق با اشاره به گستره فعالیت‌های بنیاد قرآن، بیان کرد: بنیاد قرآن علاوه‌بر مرکز همدان، در برخی شهرستان‌ها نیز دارای شعبه است؛ این شعبات تاحدودی فعال هستند، اما بیش از هر چیز با مشکل کمبود منابع مالی مواجه‌اند. اگر حمایت مالی کافی وجود داشته باشد، بدون تردید می‌توان حرکت‌های عمیق‌تر و اثرگذارتری در حوزه آموزش تفسیر و تربیت قرآنی انجام داد. متأسفانه بودجه‌های قرآنی ضعیف است و همین مسئله مانع پیشرفت بسیاری از برنامه‌ها می‌شود.
وی در ادامه با اشاره به برکات انس با قرآن، تأکید کرد: قرآن به انسان حیات طیبه می‌بخشد؛ یعنی زندگی پاک، سالم و خالصانه. کسی که با قرآن مأنوس باشد، کمتر گرفتار گناه اضطراب و آرزوهای بی‌پایان می‌شود و درنتیجه خانواده سالم‌تر و فرزندان سالم‌تری خواهد داشت. ما بیش از 30 تا 40 سال انس مستمر با قرآن داشته‌ایم و برکات آن را به‌روشنی در زندگی شخصی و خانوادگی‌ خود احساس کرده‌ایم.
صدیق درباره راهکارهای رونق‌بخشی به فعالیت‌های قرآنی اظهار کرد: نخستین وظیفه متوجه مسئولان است؛ در دهه‌های گذشته حدود 70 مؤسسه قرآنی در سطح استان همدان فعال بود، اما امروز متأسفانه بسیاری از آن‌ها به‌دلیل کمبود بودجه، نداشتن مکان مناسب و نبود حمایت، تعطیل شده‌اند. اگر مسئولان توجه جدی‌تری به این مؤسسات داشته باشند، بدون تردید فعالیت‌های قرآنی در سطح استان رونق بیشتری خواهد گرفت.
وی با اشاره به نقش قرآن در مواجهه با آسیب‌های فرهنگی، افزود: پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند زمانی که فتنه‌ها همچون شب‌های تاریک به شما هجوم آوردند، به قرآن پناه ببرید؛ چراکه قرآن عامل نجات است. امروز جامعه ما با تهاجم فرهنگی و آسیب‌های ناشی از فضای مجازی روبه‌رو بوده و راه نجات، گسترش قرآن در میان مردم به‌ویژه در میان دانش‌آموزان است؛ آن‌هم نه‌فقط در حد روخوانی، بلکه با تأکید بر فهم مفاهیم و جاری شدن آیات قرآن در زندگی.
این فعال قرآنی باسابقه در ادامه با انتقاد از آموزش صوری قرآن در مدارس، گفت: یکی از مشکلات اساسی، محدود شدن آموزش قرآن به شکل ظاهری و صوری است؛ آموزش قرآن باید به‌گونه‌ای باشد که با عمل و سبک زندگی دانش‌آموزان پیوند بخورد. زمانی که قرآن فقط در ظاهر آموزش داده شود و وارد متن زندگی نشود، اثر واقعی خود را نخواهد گذاشت.
صدیق در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید دوباره بر ضرورت عملیاتی شدن مفاهیم قرآن در زندگی روزمره مردم، اظهار کرد: صرف حفظ آیات قرآن بدون پیاده‌سازی آن‌ها در عمل، کارکرد واقعی قرآن را محقق نمی‌کند؛ مهم این است که مفاهیم قرآنی به مرحله عمل برسد و آیات کاربردی قرآن وارد زندگی روزمره ما شود. اینکه چیزی را حفظ کنیم اما ندانیم چگونه باید آن را در زندگی اجرا کنیم، فایده‌ای نخواهد داشت.
وی با تأکید بر نقش مردم در تقویت فعالیت‌های قرآنی، افزود: مردم خودشان باید در این مسیر نقش فعال داشته باشند و نباید همه‌چیز را به کمک دولت موکول کنند؛ هر فرد می‌تواند بخشی از وقت خود را حتی چند ساعت در هفته، صرف حمایت از فعالیت‌های قرآنی کند. این قرآن است که می‌تواند انسان را نجات و راه عبور از مشکلات و فتنه‌ها را نشان دهد.
این فعال قرآنی باسابقه با اشاره به وضعیت مؤسسات قرآنی، تصریح کرد: بسیاری از مؤسسات قرآنی به‌دلیل کمبود بودجه، نداشتن مکان و نبود حمایت‌های لازم، نتوانسته‌اند به فعالیت خود ادامه دهند و بعضاً تعطیل شده‌اند؛ این مؤسسات به‌تنهایی از عهده مشکلات اقتصادی برنمی‌آیند و نیازمند همراهی مردم و حمایت مسئولان هستند.
صدیق در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم در این زمینه‌ها همکاری و حمایت بیشتری داشته باشیم، بدون تردید حضور قرآن در زندگی فردی و اجتماعی مردم پُررنگ‌تر خواهد شد و آثار آن به‌صورت ملموس در جامعه دیده می‌شود.

زهره پوروهابی