یک کارشناس گردشگری مطرح کرد:
خاطره سفر، گرانیگاه بازگشت مسافران به همدان
یک کارشناس گردشگری با بیان اینکه تجربه مسافر در همدان مجموعهای از برخوردها و خدمات است، گفت: از نخستین تصویر ورودیهای شهر و نوع رفتار تا کیفیت خدمات، قیمتگذاری و مراکز پذیرایی، همگی در شکلگیری خاطره سفر نقش مهمی دارند؛ خاطرهای که میتواند به بازگشت دوباره گردشگر یا حذف همدان از فهرست مقاصد پیشنهادی منجر شود.
نوروز برای همدان فرصتی مهم در بهرهبرداری از ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی است؛ فرصتی که با وجود حجم بالای ورود مسافر، همواره با چالشهایی در حوزه مدیریت گردشگری، کیفیت خدمات و تجربه سفر همراه بوده است. بررسیها نشان میدهد فاصلهای معنادار میان توان بالقوه گردشگری همدان و خروجی واقعی آن در جذب گردشگر، اقتصاد محلی و تصویر شهری وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت آسیبشناسی گردشگری نوروزی استان را دوچندان میکند.
در همین راستا، برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، با مرتضی خاکسار، کارشناس ارشد اقتصاد گردشگری گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
* مهمترین آسیب ساختاری گردشگری نوروزی همدان چیست؟ آیا با یک مشکل مقطعی مواجهیم یا با یک چرخه تکرارشونده از ناکارآمدی؟
بررسی مقطعی مشکلات گردشگری استان همدان، بهویژه در بازههایی مانند نوروز و اوج سفر، نمیتواند راهگشای حل ریشهای چالشهای این حوزه باشد. نگاه مقطعی به این معناست که تنها در یک بازه زمانی خاص، مانند اوج سفرهای نوروزی، مشکلات احصا و برای آنها راهحلهای موقت تعریف شود؛ رویکردی که در نهایت به بهبود پایدار منجر نخواهد شد.
برای نمونه، کمبود زیرساخت اقامتی را نمیتوان با راهکارهایی مانند برپایی چادر جبران کرد؛ این اقدامات، درمان قطعی مشکلات گردشگری نیستند. انتظار میرود زیرساختهای گردشگری استان بهگونهای تقویت شوند که در زمان اوج سفر، نشانهای از «درمانشدگی» این حوزه مشاهده و گردشگری استان از وضعیت واکنشی خارج شود.
صنعت گردشگری پس از صنعت نفت و خودروسازی، سومین رویکرد بزرگ اقتصادی جهان بهشمار میرود. شهرهایی با ظرفیت تاریخی و فرهنگی بالا، ازجمله همدان، میتوانند سهم قابل توجهی از این اقتصاد جهانی داشته باشند. همدان در سال 2018 بهعنوان پایتخت گردشگری آسیا انتخاب شد؛ رویدادی که با حضور بیش از 500 عضو ارشد و مشارکت 34 عضو دائمی همراه بود و پیامدهای مهمی برای جایگاه بینالمللی این شهر بههمراه داشت.
این انتخاب نشاندهنده ظرفیتهای بالقوه همدان در حوزههای زیستمحیطی، تاریخی، تمدنی و شهرسازی است. همدان بهعنوان یکی از کهنترین شهرهای ایران، از جایگاه ویژهای در حوزه تمدن، فرهنگ و اقوام برخوردار است و جاذبههایی همچون آرامگاه بوعلیسینا و باباطاهر همدانی، بهعنوان عناصر شاخص و متمایز، در مرکز شهر و با دسترسی آسان قرار گرفتهاند. این ویژگی، همانند یک نگین در ساختار گردشگری شهری، نقش مهمی در جذابیت مقصد ایفا میکند؛ مشابه آنچه در شهرهایی چون پاریس با تمرکز جاذبهها در هسته مرکزی مانند برج ایفل یا تهران با میدان آزادی دیده میشود.
با این حال، بهرهبرداری اقتصادی از گردشگری در چنین شهری، نیازمند برنامهریزی زیربنایی، اصولی و بلندمدت است. رفع چالشهای ساختاری گردشگری همدان مستلزم بازنگری جدی در سیاستگذاریها، تقویت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و عبور از نگاه صرفاً مناسبتی به گردشگری است.
گردشگری همدان نباید به مدیریت روزهای تعطیل یا صرفاً نوروز محدود شود. این استان از ظرفیتی برخوردار است که میتواند در طول سال مقصد سفر باشد و نقش مؤثری در اقتصاد منطقهایفا کند؛ ظرفیتی که تنها با مدیریت یکپارچه، برنامهریزی اصولی و نگاه فرابخشی به ثمر خواهد نشست.
*آیا در همدان شاهد «مدیریت گردشگری نوروزی» هستیم یا فقط «مدیریت تعطیلات»؟ بهنظر شما ضعف اصلی در سیاستگذاری است یا در اجرا و هماهنگی دستگاهها؟
گردشگری همدان نباید به مدیریت ایام تعطیل یا صرفاً نوروز محدود شود. این استان از ظرفیتی برخوردار است که میتواند در طول سال مقصد سفر باشد و نقش مؤثری در اقتصاد منطقهایفا کند؛ ظرفیتی که تنها با مدیریت یکپارچه، برنامهریزی اصولی و نگاه فرابخشی به ثمر خواهد نشست.
در حال حاضر، اگرچه ستادهای اجرایی سفرهای نوروزی با مشارکت دستگاههایی مانند هلالاحمر، پلیس و سایر نهادهای خدماترسان فعال میشوند و کارکردهای آنها در این بازه زمانی افزایش مییابد، اما این آمادگی محدود به ایام خاص است. این در حالی است که گردشگری همدان اقتضا میکند، چنین آمادگی و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، در تمام طول سال وجود داشته باشد.
مشکل اصلی در حوزه گردشگری همدان و دیگر شهرهای بزرگ گردشگری کشور، بیش از آنکه در اجرا و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی باشد، به ضعف در سیاستگذاری کلان بازمیگردد. دستگاهها در ایام نوروز، بر اساس سازوکارهای تعریفشده ستادهای تسهیلات سفر، بهطور مقطعی فعالتر میشوند، اما این فعالیتها به یک الگوی دائمی و نهادینهشده در طول سال تبدیل نشده است.
در این چارچوب، نبود برخی سازوکارهای تخصصی ازجمله «پلیس راهنمای گردشگری» بهعنوان یکی از خلأهای سیاستی مطرح است. ایجاد پلیس گردشگری میتواند نقش مهمی در افزایش احساس امنیت، ارتقای کیفیت تجربه سفر و تشویق مسافران عبوری به اقامت بیشتر ایفا کند. حضور چنین ساختاری، حتی برای مسافرانی که قصد اقامت کوتاهمدت یا موقت دارند، میتواند انگیزه ماندگاری و مصرف خدمات گردشگری را افزایش دهد.
همچنین اجرای سیاستهای متمرکز و منسجم گردشگری، نهتنها در نوروز بلکه در 11 ماه دیگر سال، ضرورتی اجتنابناپذیر است. زمانی که چارچوبهای برنامهریزی مشخص، تدوین و بر اساس اسناد ابلاغی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با همراهی استانداریها اجرایی شود، این روند به یک عادت مدیریتی مثبت تبدیل خواهد شد و تمامی دستگاههای اجرایی مرتبط، در طول سال برای پذیرش گردشگر آماده خواهند بود.
چنین رویکردی میتواند گردشگری همدان را از وضعیت واکنشی و مناسبتی خارج کرده و آن را به یک جریان پایدار اقتصادی تبدیل کند؛ جریانی که نهتنها در نوروز، بلکه در تمام سال نقشآفرین باشد و جایگاه واقعی همدان را در نقشه گردشگری کشور تثبیت کند.
* با وجود حجم بالای مسافر نوروزی، چرا رضایت گردشگر به یک سرمایه پایدار تبدیل نمیشود؟ کدامیک آسیبزاتر است؛ کمبود زیرساخت فیزیکی یا ضعف خدمات نرم (راهنما، روایت، اطلاعرسانی، رفتار حرفهای)؟
هر دو مورد، بررسی میدانی وضعیت گردشگری همدان نشان میدهد یکی از چالشهای جدی این شهر، از همان مبادی ورودی آغاز میشود. ورودیهای شهر، بهویژه در مسیرهای اصلی، فاقد جذابیت بصری و هویت گردشگری متناسب با جایگاه تاریخی و فرهنگی همدان است؛ بهگونهای که نخستین تصویر شکلگرفته برای مسافر، بیشتر یادآور یک منطقه صنعتی است تا یک شهر تاریخی و گردشگرپذیر.
در مسیرهای ورودی، غلبه مصالحفروشیها، کارگاهها و تردد بالای خودروهای سنگین نظیر کامیونها و تریلیها، نهتنها حس امنیت و آرامش را برای مسافران، بهویژه اتوبوسهای گردشگری، کاهش میدهد، بلکه جذابیت اولیه مقصد را نیز تضعیف میکند. این در حالی است که همدان، بهعنوان پایتخت تاریخی و یکی از قطبهای گردشگری کشور، نیازمند ورودیهایی مستقل، ایمن و زیبنده برای مسافران و گردشگران عبوری است؛ مسیری که از تردد وسایل نقلیه سنگین تفکیک شده و متناسب با شأن شهر طراحی شود.
این موضوع صرفاً یک مطالبه محلی نیست، بلکه مطالبهای ملی بهشمار میرود. همدان متعلق به همه ایران است و اصلاح ورودیهای آن، نیازمند عزم جدی، تأمین بودجه، پیگیری در سطح استانداری و طرح موضوع در سطوح بالادستی ازجمله وزارت راه و شهرسازی و مجلس شورای اسلامی است؛ اقدامی که بدون رویکرد جهادی و تصمیمگیری قاطع، به سرانجام نخواهد رسید.
ورودی شهر همدان، با وجود جایگاه تاریخی و فرهنگی این شهر بهعنوان پایتخت تمدن و یکی از قطبهای گردشگری کشور، از جذابیت و استانداردهای لازم برخوردار نیست و توان ایجاد نخستین تصویر مطلوب و اثرگذار در ذهن گردشگران را ندارد.
*از نگاه شما، همدان در نوروز چه تجربهای به گردشگر ارائه میدهد؟ تاریخ، طبیعت، مذهب، خرید یا صرفاً «عبور و توقف کوتاه»؟ آیا روایت مشخص و قابلتشخیصی از همدان به گردشگر منتقل میشود؟
با توجه به پیشینه تاریخی همدان، نقش آن بهعنوان یکی از پایتختهای کهن ایران و برخورداری از عنوان پایتخت گردشگری، از ظرفیتها و جاذبههای متنوع و لازم برای شکلگیری یک مقصد گردشگری کامل برخوردار است و استعدادهای بالقوه متعددی برای بالفعلسازی و توسعه پایدار گردشگری در اختیار دارد.
در حوزه مدیریت شهری نیز، مسائل ترافیکی و نبود زیرساختهای مناسب ازجمله پارکینگ، بهویژه در محدودههای پرتردد و اطراف جاذبههایی نظیر آرامگاه بوعلیسینا، یکی از گلایههای اصلی گردشگران است. افزایش پارکینگهای عمومی، ساماندهی فضاهای پارک خودرو و توسعه پارکینگهای طبقاتی، میتواند نقش مؤثری در بهبود ذهنیت مسافران و تسهیل گردش در شهر داشته باشد؛ موضوعی که نیازمند توجه ویژه شورای ترافیک استان و شهر همدان است.
بررسیهای میدانی همچنین نشان میدهد صنوف مرتبط با گردشگری، ازجمله فروشندگان سوغات، آجیل و شیرینی، باوجود استقرار در نقاط مناسب شهری، از وضعیت فروش و درآمد در نوروز رضایت کافی ندارند. این مسئله بیانگر وجود ضعف در ساختار اجرایی گردشگری و نحوه مدیریت جریان مسافر در این ایام است؛ ضعفی که باید بهطور جدی در ستادهای تسهیل سفر آسیبشناسی شود.
در مسیرهای منتهی به همدان نیز، کمبود تبلیغات جادهای، المانهای معرفی مقصد و بهرهگیری از ابزارهای نوین اطلاعرسانی گردشگری محسوس است. این در حالی است که امروزه با استفاده از فناوریهای نرمافزاری، سکوهای سهبعدی و کدهای دستوری موبایلی، میتوان اطلاعات جامع گردشگری را پیش از ورود مسافر و در طول مسیر در اختیار او قرار داد. استفاده محدود از بیلبوردها و ابزارهای تبلیغاتی، متناسب با ظرفیتهای گردشگری همدان نیست.
در حوزه خدمات، کیفیت نظارت بر رستورانها و عرضه مواد غذایی نیز یکی از نقاط ضعف مطرحشده است. ارزیابی میدانی نشان میدهد کیفیت خدمات غذایی در برخی مراکز، فاصله معناداری با استانداردهای مورد انتظار گردشگران دارد؛ این در حالی است که همدان از ظرفیت بالایی در حوزه گردشگری غذا و گاسترونومی برخوردار است و میتواند با معرفی و ارتقای غذاهای محلی، حتی میزبان جشنوارههای بومی، ملی و فراملی در این حوزه باشد. اگر بخواهیم در حوزه غذا به این مراکز از 10 نمره دهیم نمره 3 را کسب خواهند کرد.
با وجود این ظرفیتها، ضعف در کیفیت خدمات رستورانها، نبود فهرستهای استاندارد، و کمتوجهی به هویت غذای محلی، موجب شده گردشگری خوراک در همدان آنچنان که شایسته است مورد بهرهبرداری قرار نگیرد. مجموعهی این عوامل نشان میدهد گردشگری همدان ـ با وجود پیشینه و استعدادهای کمنظیرش ـ در برخی حوزهها مظلوم واقع شده و نیازمند بازنگری جدی در سیاستگذاری، اجرا و نظارت است.
*نقش مردم محلی، کسبه، راهنمایان و فعالان گردشگری در این چرخه چیست؟ آیا آنان شریک گردشگریاند یا تماشاگر یک روند دولتی؟
اگر از طریق پوشش رسانهای هدفمند، بهویژه در صداوسیمای مرکز همدان و رسانههای استانی، به مردم تبیین شود که آنان سهم مستقیم و تعیینکنندهای در بازار گردشگری دارند، سطح آگاهی عمومی افزایش یافته و نگاه جامعه محلی از «تماشاگر» به «بازیگر» تغییر خواهد کرد. در شرایط فعلی، بسیاری از شهروندان شناخت روشنی از مفهوم ارائه خدمات گردشگری، نحوه تعامل با مسافر و نقش خود در شکلدهی تجربه مقصد ندارند.
اگرچه بخشی از جامعه محلی نسبت به روندهای گردشگری نگاه انتقادی دارد، اما هنوز خود را بهعنوان یک عامل جاذبه در برنامهریزی فرهنگی و گردشگری شهری لحاظ نکرده است. این مسئله موجب شده همدان در نوعی ایستایی اجتماعی و فرهنگی باقی بماند و بخشی از ظرفیتهای انسانی آن، در چارچوب الگوهای سنتی و عادتهای بومی، بدون بازتعریف نقش، مغفول بماند.
آموزش فرهنگی گردشگری یکی از اساسیترین نیازهای فعلی همدان است. کارشناسان یادآور میشوند زمانی که یک گردشگر وارد یک شهر میشود، بیش از 150 فعالیت مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره گردشگری تحت تأثیر قرار میگیرد؛ زنجیرهای که از اسکان، حملونقل و تغذیه آغاز شده و تا خرید، خدمات شهری، تعاملات اجتماعی و حتی الگوهای رفتاری شهروندان ادامه مییابد.
اگر مردم این زنجیره را بشناسند و آموزش ببینند، میتوانند بهصورت داوطلبانه و مشارکتی وارد چرخه گردشگری شوند. نمونههای عینی نشان میدهد، شهروندانی که دارای واحدهای مسکونی خالی هستند، در صورت آگاهی و آموزش، میتوانند این فضاها را در بازههای زمانی خاص، با نرخهای منطقی و مدیریتشده، در اختیار نظام رسمی گردشگری قرار دهند و به تأمین مسکن مسافر کمک کنند؛ اقدامی که هم منافع اقتصادی برای مردم دارد و هم فشار بر زیرساختهای اقامتی رسمی را کاهش میدهد.
مشارکت مردمی، ستون فقرات توسعه گردشگری شهری است و بدون آن، هیچ برنامه دولتی یا مدیریتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. تحقق این مشارکت، مستلزم طراحی و اجرای آموزشهای هدفمند گردشگری، اطلاعرسانی مستمر و استفاده مؤثر از ظرفیت رسانههای استانی، بهویژه شبکه صداوسیمای همدان است.
همدان امروز با یک چالش جدی روبهروست؛ از دست دادن زمان. زمان، بهعنوان بالاترین سرمایه توسعه، در حال سپری شدن است و گردشگری همدان، بدون برنامهریزی منسجم و بدون فعالسازی نقش مردم، بخشی از عمر و فرصتهای خود را از دست میدهد.
*با وجود آمار بالای ورود مسافر، چرا سهم اقتصادی گردشگری نوروزی برای شهر محسوس نیست؟ آیا مشکل در الگوی هزینهکرد گردشگر است یا در نبود بستههای اقتصادی جذاب؟
یکی از مهمترین ضعفهای توسعه گردشگری همدان، نبود برنامهریزی اقتصادی هدفمند برای جذب و هدایت گردشگر و همچنین تعریفنشدن نقش مردم در چرخه گردشگری شهری است؛ موضوعی که باعث شده با وجود ظرفیتهای کمنظیر، آمارها و درآمدهای گردشگری استان با سطح انتظارات فاصله معناداری داشته باشد.
ورودیهای شهر همدان، بهعنوان یکی از نقاط کلیدی جذب گردشگر، نیازمند بازطراحی اساسی هستند. لازم است مسیرهای ورودی گردشگری از مسیرهای صنعتی و تردد خودروهای سنگین تفکیک شوند تا گردشگر از نخستین لحظه ورود، با چهرهای فرهنگی، امن و گردشگرپذیر مواجه شود. به زعم کارشناسان، ورودی شهر، نخستین تصویر ذهنی از مقصد است و هرگونه بینظمی یا آشفتگی در این بخش، بر تصمیم گردشگر برای توقف و هزینهکرد تأثیر مستقیم میگذارد.
همچنین ضعف در تبلیغات بیلبوردی و رسانهای در مسیرهای جذب گردشگر، از دیگر چالشهای جدی عنوان میشود. استفاده محدود از روایتسازی بصری، معرفی جاذبهها پیش از ورود مسافر و نبود پیامهای هدفمند گردشگری در مسیرها، باعث شده بسیاری از ظرفیتهای استان برای مسافران ناشناخته باقی بماند.
با وجود اینکه همدان اغلب بهعنوان یکی از نقاط مظلوم گردشگری ایران مطرح میشود، اما کسب عنوان پایتخت گردشگری آسیا در سال 2018، گواهی بر ظرفیت بالای تاریخی، فرهنگی و تمدنی این شهر است. بررسیهای میدانی نشان میدهد که همدان از نظر شهرسازی نیز مزیتهایی دارد؛ ازجمله بلوارهای عریض، خیابانهای تاریخی با قدمت 150 تا 200 سال، نبود معضل جدی ترافیک و ساختاری که ریشه در قرون گذشته و سابقه پایتختی دارد.
علاوه بر این، تنوع سوغات، فرهنگ، پوشش محلی، گویش، اقلیم و موقعیت جغرافیایی، همدان را به یکی از نگینهای درخشان گردشگری کشور تبدیل کرده. کارشناسان بر این باورند که ایران از نظر وسعت و تنوع، در حکم یک قاره است و هر استان میتواند نقش یک کشور گردشگری مستقل را ایفا کند؛ در این میان، همدان از نظر ابعاد و ظرفیتها، یک «کشور گردشگری» کامل بهشمار میرود.
در حوزه بازار هدف نیز، ظرفیتهای قابلتوجهی در بازارهای منطقهای، بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، برای جذب گردشگر وجود دارد. در صورت ایجاد بستر مناسب، میتوان سهم همدان را در درآمدهای ناخالص گردشگری استان بهطور چشمگیری افزایش داد.
آمارهای موجود نشان میدهد تعداد گردشگران ورودی به همدان در سالهای اخیر، بهطور مثال هشت هزار گردشگر در سال 1404 با وجود آنکه عددی قابل قبول است، اما با ظرفیتهای واقعی استان فاصله دارد. این آمار، با آموزش عمومی، مشارکت مردمی، برنامهریزی اقتصادی و هماهنگی نهادی، قابلیت افزایش دو تا سه برابری را دارد. جاذبههایی مانند لالجین و غار علیصدر، بهعنوان مقاصد شاخص و دارای درجهبندی بالای گردشگری، میتوانند پیشران این رشد باشند.
با ایجاد هماهنگی مؤثر میان صداوسیمای استان، دستگاههای اجرایی، استانداری، نمایندگان دولت و مردم، میتوان در یک بازه زمانی یک تا دو ساله، هم آمار گردشگران و هم درآمدهای اقتصادی گردشگری همدان را تا سه برابر افزایش داد. آنان هشدار میدهند که زمان، مهمترین سرمایه توسعه است و گردشگری همدان، بدون برنامهریزی منسجم، در حال از دست دادن این سرمایه ارزشمند است.
* سه فرصت کلیدی که همدان سالانه در ایام نوروز از دست میدهد، کدامند؟ (بهعنوان مثال؛ تثبیت برندینگ شهری، افزایش ماندگاری مسافر، یا توسعه گردشگری فرهنگی– آموزشی).
*ماندگاری مسافر و فرآیند برندینگ گردشگری همدان
تمرکز اصلی در برندینگ گردشگری همدان تاکنون بر ظرفیتهای شناختهشده تاریخی و فرهنگی مانند باباطاهر و بوعلیسینا بوده است. در حالی که یکی از مهمترین ظرفیتهای مغفول، گردشگری غذا است؛ ظرفیتی که ابزار مؤثری برای برندینگ مقصد محسوب شده و میتواند نقش تعیینکنندهای در افزایش ماندگاری مسافر و درآمدهای شهری و استانی داشته باشد.
غذا، یکی از اصلیترین لذتهای سفر و یکی از مؤثرترین عوامل ایجاد پیوند عاطفی میان گردشگر و مقصد است. توجه به غذاهای محلی همدان، برگزاری جشنوارههای خوراک و راهاندازی کارناوالهای غذایی در مرکز شهر، میتواند زمینهای فراهم کند تا مسافران، طعم و هویت همدان را بهصورت مستقیم تجربه کنند. این تجربه، علاوه بر اثرگذاری فرهنگی، از نظر اقتصادی نیز بازدهی بالایی دارد و به ماندگاری تصویر مقصد در ذهن گردشگر منجر میشود.
برگزاری رویدادهای غذایی در میدانها و فضاهای اصلی شهر، امکان دیدهشدن و شناساندن غذاهای بومی را فراهم میکند و باعث میشود گردشگر، فراتر از بازدید از بناهای تاریخی، با زندگی روزمره و فرهنگ خوراک مردم همدان ارتباط برقرار کند. این نوع تجربه، نوعی «وابستگی عاطفی» به مقصد ایجاد میکند که میتواند آغازگر شکلگیری گونهای جدید از گردشگری تجربهمحور باشد.
در کنار گردشگری غذا، حوزههایی مانند گردشگری لباس، فرهنگ عامه و موسیقی محلی همدان نیز کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. تاکنون برنامهای منسجم برای معرفی پوشش بومی، موسیقی اصیل، آیینها و فرهنگ مردمی همدان در قالب کارناوالها و اجراهای شهری مشاهده نشده است. اجرای موسیقی محلی در میدانهای اصلی شهر و فضاهای عمومی، میتواند هویت فرهنگی همدان را بهصورت زنده و ملموس به گردشگران معرفی کند.
همکاری دستگاههای فرهنگی، مجموعههای شهرداری و نهادهای مرتبط، زمینهای ایجاد میکند تا این اجراها بهصورت منظم و هدفمند برگزار شود و تصویری روشن از اینکه «همدان چیست» و «فرهنگ همدان چگونه است» در ذهن مخاطبان شکل بگیرد. معرفی لباس محلی، آیینهای بومی و موسیقی اصیل، تکمیلکننده روایت فرهنگی همدان در کنار جاذبههای تاریخی خواهد بود.
در حوزه صنایع دستی و تولیدات بومی نیز، تمرکز معرفی همدان عمدتاً به سفال محدود شده، در حالی که ظرفیتهای متنوعی در زمینه محصولات غذایی، ترشیجات محلی، فرآوردههای دامی و سایر تولیدات بومی وجود دارد. تقویت بازارهای محلی و پیوند آنها با گردشگری، میتواند به ایجاد زنجیرهای از تولید، عرضه و تجربه برای گردشگران منجر شود و اقتصاد محلی را فعالتر کند.
نادیدهگرفتن این ظرفیتها، یکی از مصادیق فرصتسوزی در گردشگری همدان محسوب میشود. در شرایطی که امکان ترکیب غذا، موسیقی، پوشش، صنایع دستی و فرهنگ عامه در قالب رویدادهای شهری وجود دارد، نبود برنامهریزی منسجم باعث شده بخش قابل توجهی از استعدادهای نهان همدان دیده نشود.
همدان از نظر تاریخی و طبیعی، ظرفیتهای گسترده و منحصربهفردی در اختیار دارد، اما تکمیل زنجیره گردشگری استان، بدون توجه به مؤلفههای خوراک و فرهنگ زیسته مردم، امکانپذیر نیست. پرداختن جدی به گردشگری غذا و فرهنگ، میتواند مسیر تازهای برای افزایش درآمدهای استانی و شهری ایجاد کند و جهتگیری جدیدی به توسعه گردشگری همدان بدهد.
*برای خروج از این وضعیت، چه اقدام فوری و واقعبینانه میتوان برای نوروز آینده پیشنهاد داد؟ اقداماتی که نیازمند بودجههای سنگین نباشد بلکه اصلاح نگاه و مدیریت را هدف بگیرد؟
دعوت از متخصصان حوزه گردشگری برای طراحی، آموزش و تبیین الگوهای رفتاری و مدیریتی، در کنار توجیه و آموزش مدیران ارشد شهری و بدنه اجرایی در سطوح استانداریها، فرمانداریها، شهرداریها، مجموعههای متولی میراث فرهنگی و گردشگری و سایر نهادهای مرتبط، نقش تعیینکنندهای در ارتقای کیفیت خدمات گردشگری دارد. این فرآیند میتواند به ایجاد درک مشترک، هماهنگی سازمانی و یکپارچگی در ارائه خدمات منجر شود.
رفتار سازمانی در مواجهه با مسافران ورودی، تأثیر مستقیمی بر تصویر مقصد گردشگری دارد. برخورد مناسب و تسهیلگرانه مسئولان و مأموران خدمات عمومی، حتی در سادهترین تعاملات، میتواند تجربهای مثبت و ماندگار برای مسافر ایجاد کند. برای نمونه، نحوه برخورد یک مأمور راهنمایی و رانندگی با مسافری که از روی پلاک خودرو مشخص است مسافر ورودی شهر است، میتواند بهعنوان یک امتیاز مثبت در اذهان عمومی ثبت شود. این نوع مواجهه، بیش از هر ابزار تبلیغاتی، در شکلگیری تصویر ذهنی مقصد اثرگذار است.
آموزش مسئولان و جامعه محلی، بهعنوان یک رویکرد اساسی، موجب میشود نگاه ویژهتری به مسافران ورودی شکل بگیرد. چنین نگاهی، در برنامهریزی گردشگری منشأ اثر مثبت خواهد بود و میتواند پیامدهای منفی رفتاری را کاهش داده و پیامدهای مثبت را تقویت کند. در واقع، مدیریت رفتار سازمانی این امکان را فراهم میکند که عوامل منفی بالقوه در ساختارهای اجرایی، به پیامدهای مثبت در ساختار برنامهای و فرآیند جذب گردشگر تبدیل شوند.
گردشگری تنها صنعتی است که خروجی اصلی آن، خاطره و تجربه انسانی است. آنچه مسافر از برخورد شهروندان، مأموران، مدیران و متصدیان خدمات دریافت میکند، در ذهن او باقی میماند و میتواند به عامل معرفی مقصد به دیگران و جذب گردشگران جدید تبدیل شود. از این منظر، ارائه خدمات با رویکردی مسئولانه، هماهنگ و مبتنی بر مدیریت جهادی، منشأ آثار مثبت و پایدار در توسعه گردشگری خواهد بود.
در کنار این موضوع، تشکیل شورای تخصصی مدیران ارشد استان با حضور استانداران، فرمانداران، شهرداران و سایر مدیران مؤثر در حوزه تصمیمسازی، میتواند در شناسایی کاستیهای صنعت گردشگری و اصلاح جهتگیریهای برنامهای نقش کلیدی ایفا کند. چنین همافزایی مدیریتی، در سالهای آینده، میتواند جایگاه استان را در حوزه جذب گردشگر ارتقا دهد.
از سوی دیگر، نظارت مستمر، دقیق و هماهنگ بر اماکن خدماتی و صنوف مرتبط با گردشگری، بهویژه رستورانها و مراکز پذیرایی، یک ضرورت جدی است. تقویت نظارتها از سوی فرمانداریها، استانداری، دستگاههای بازرسی، مجموعههای مرتبط با صنعت، معدن و تجارت و نهادهای بهداشتی، میتواند از تداوم این ناهنجاریها جلوگیری کند.
افزایش نظارتهای مستمر، در کنار دعوت از جامعه محلی برای شناسایی نقاط قوت و ضعف گردشگری، زمینه اصلاح مسیرها و ارتقای کیفیت خدمات را فراهم میکند. مجموعه این اقدامات، میتواند به توزیع متوازنتر گردشگر و ارتقای سهم همدان در رتبههای بالای گردشگری کشور منجر شود.
نوروز برای همدان فرصتی مهم در بهرهبرداری از ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی است؛ فرصتی که با وجود حجم بالای ورود مسافر، همواره با چالشهایی در حوزه مدیریت گردشگری، کیفیت خدمات و تجربه سفر همراه بوده است. بررسیها نشان میدهد فاصلهای معنادار میان توان بالقوه گردشگری همدان و خروجی واقعی آن در جذب گردشگر، اقتصاد محلی و تصویر شهری وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت آسیبشناسی گردشگری نوروزی استان را دوچندان میکند.
در همین راستا، برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، با مرتضی خاکسار، کارشناس ارشد اقتصاد گردشگری گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
* مهمترین آسیب ساختاری گردشگری نوروزی همدان چیست؟ آیا با یک مشکل مقطعی مواجهیم یا با یک چرخه تکرارشونده از ناکارآمدی؟
بررسی مقطعی مشکلات گردشگری استان همدان، بهویژه در بازههایی مانند نوروز و اوج سفر، نمیتواند راهگشای حل ریشهای چالشهای این حوزه باشد. نگاه مقطعی به این معناست که تنها در یک بازه زمانی خاص، مانند اوج سفرهای نوروزی، مشکلات احصا و برای آنها راهحلهای موقت تعریف شود؛ رویکردی که در نهایت به بهبود پایدار منجر نخواهد شد.
برای نمونه، کمبود زیرساخت اقامتی را نمیتوان با راهکارهایی مانند برپایی چادر جبران کرد؛ این اقدامات، درمان قطعی مشکلات گردشگری نیستند. انتظار میرود زیرساختهای گردشگری استان بهگونهای تقویت شوند که در زمان اوج سفر، نشانهای از «درمانشدگی» این حوزه مشاهده و گردشگری استان از وضعیت واکنشی خارج شود.
صنعت گردشگری پس از صنعت نفت و خودروسازی، سومین رویکرد بزرگ اقتصادی جهان بهشمار میرود. شهرهایی با ظرفیت تاریخی و فرهنگی بالا، ازجمله همدان، میتوانند سهم قابل توجهی از این اقتصاد جهانی داشته باشند. همدان در سال 2018 بهعنوان پایتخت گردشگری آسیا انتخاب شد؛ رویدادی که با حضور بیش از 500 عضو ارشد و مشارکت 34 عضو دائمی همراه بود و پیامدهای مهمی برای جایگاه بینالمللی این شهر بههمراه داشت.
این انتخاب نشاندهنده ظرفیتهای بالقوه همدان در حوزههای زیستمحیطی، تاریخی، تمدنی و شهرسازی است. همدان بهعنوان یکی از کهنترین شهرهای ایران، از جایگاه ویژهای در حوزه تمدن، فرهنگ و اقوام برخوردار است و جاذبههایی همچون آرامگاه بوعلیسینا و باباطاهر همدانی، بهعنوان عناصر شاخص و متمایز، در مرکز شهر و با دسترسی آسان قرار گرفتهاند. این ویژگی، همانند یک نگین در ساختار گردشگری شهری، نقش مهمی در جذابیت مقصد ایفا میکند؛ مشابه آنچه در شهرهایی چون پاریس با تمرکز جاذبهها در هسته مرکزی مانند برج ایفل یا تهران با میدان آزادی دیده میشود.
با این حال، بهرهبرداری اقتصادی از گردشگری در چنین شهری، نیازمند برنامهریزی زیربنایی، اصولی و بلندمدت است. رفع چالشهای ساختاری گردشگری همدان مستلزم بازنگری جدی در سیاستگذاریها، تقویت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و عبور از نگاه صرفاً مناسبتی به گردشگری است.
گردشگری همدان نباید به مدیریت روزهای تعطیل یا صرفاً نوروز محدود شود. این استان از ظرفیتی برخوردار است که میتواند در طول سال مقصد سفر باشد و نقش مؤثری در اقتصاد منطقهایفا کند؛ ظرفیتی که تنها با مدیریت یکپارچه، برنامهریزی اصولی و نگاه فرابخشی به ثمر خواهد نشست.
*آیا در همدان شاهد «مدیریت گردشگری نوروزی» هستیم یا فقط «مدیریت تعطیلات»؟ بهنظر شما ضعف اصلی در سیاستگذاری است یا در اجرا و هماهنگی دستگاهها؟
گردشگری همدان نباید به مدیریت ایام تعطیل یا صرفاً نوروز محدود شود. این استان از ظرفیتی برخوردار است که میتواند در طول سال مقصد سفر باشد و نقش مؤثری در اقتصاد منطقهایفا کند؛ ظرفیتی که تنها با مدیریت یکپارچه، برنامهریزی اصولی و نگاه فرابخشی به ثمر خواهد نشست.
در حال حاضر، اگرچه ستادهای اجرایی سفرهای نوروزی با مشارکت دستگاههایی مانند هلالاحمر، پلیس و سایر نهادهای خدماترسان فعال میشوند و کارکردهای آنها در این بازه زمانی افزایش مییابد، اما این آمادگی محدود به ایام خاص است. این در حالی است که گردشگری همدان اقتضا میکند، چنین آمادگی و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، در تمام طول سال وجود داشته باشد.
مشکل اصلی در حوزه گردشگری همدان و دیگر شهرهای بزرگ گردشگری کشور، بیش از آنکه در اجرا و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی باشد، به ضعف در سیاستگذاری کلان بازمیگردد. دستگاهها در ایام نوروز، بر اساس سازوکارهای تعریفشده ستادهای تسهیلات سفر، بهطور مقطعی فعالتر میشوند، اما این فعالیتها به یک الگوی دائمی و نهادینهشده در طول سال تبدیل نشده است.
در این چارچوب، نبود برخی سازوکارهای تخصصی ازجمله «پلیس راهنمای گردشگری» بهعنوان یکی از خلأهای سیاستی مطرح است. ایجاد پلیس گردشگری میتواند نقش مهمی در افزایش احساس امنیت، ارتقای کیفیت تجربه سفر و تشویق مسافران عبوری به اقامت بیشتر ایفا کند. حضور چنین ساختاری، حتی برای مسافرانی که قصد اقامت کوتاهمدت یا موقت دارند، میتواند انگیزه ماندگاری و مصرف خدمات گردشگری را افزایش دهد.
همچنین اجرای سیاستهای متمرکز و منسجم گردشگری، نهتنها در نوروز بلکه در 11 ماه دیگر سال، ضرورتی اجتنابناپذیر است. زمانی که چارچوبهای برنامهریزی مشخص، تدوین و بر اساس اسناد ابلاغی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با همراهی استانداریها اجرایی شود، این روند به یک عادت مدیریتی مثبت تبدیل خواهد شد و تمامی دستگاههای اجرایی مرتبط، در طول سال برای پذیرش گردشگر آماده خواهند بود.
چنین رویکردی میتواند گردشگری همدان را از وضعیت واکنشی و مناسبتی خارج کرده و آن را به یک جریان پایدار اقتصادی تبدیل کند؛ جریانی که نهتنها در نوروز، بلکه در تمام سال نقشآفرین باشد و جایگاه واقعی همدان را در نقشه گردشگری کشور تثبیت کند.
* با وجود حجم بالای مسافر نوروزی، چرا رضایت گردشگر به یک سرمایه پایدار تبدیل نمیشود؟ کدامیک آسیبزاتر است؛ کمبود زیرساخت فیزیکی یا ضعف خدمات نرم (راهنما، روایت، اطلاعرسانی، رفتار حرفهای)؟
هر دو مورد، بررسی میدانی وضعیت گردشگری همدان نشان میدهد یکی از چالشهای جدی این شهر، از همان مبادی ورودی آغاز میشود. ورودیهای شهر، بهویژه در مسیرهای اصلی، فاقد جذابیت بصری و هویت گردشگری متناسب با جایگاه تاریخی و فرهنگی همدان است؛ بهگونهای که نخستین تصویر شکلگرفته برای مسافر، بیشتر یادآور یک منطقه صنعتی است تا یک شهر تاریخی و گردشگرپذیر.
در مسیرهای ورودی، غلبه مصالحفروشیها، کارگاهها و تردد بالای خودروهای سنگین نظیر کامیونها و تریلیها، نهتنها حس امنیت و آرامش را برای مسافران، بهویژه اتوبوسهای گردشگری، کاهش میدهد، بلکه جذابیت اولیه مقصد را نیز تضعیف میکند. این در حالی است که همدان، بهعنوان پایتخت تاریخی و یکی از قطبهای گردشگری کشور، نیازمند ورودیهایی مستقل، ایمن و زیبنده برای مسافران و گردشگران عبوری است؛ مسیری که از تردد وسایل نقلیه سنگین تفکیک شده و متناسب با شأن شهر طراحی شود.
این موضوع صرفاً یک مطالبه محلی نیست، بلکه مطالبهای ملی بهشمار میرود. همدان متعلق به همه ایران است و اصلاح ورودیهای آن، نیازمند عزم جدی، تأمین بودجه، پیگیری در سطح استانداری و طرح موضوع در سطوح بالادستی ازجمله وزارت راه و شهرسازی و مجلس شورای اسلامی است؛ اقدامی که بدون رویکرد جهادی و تصمیمگیری قاطع، به سرانجام نخواهد رسید.
ورودی شهر همدان، با وجود جایگاه تاریخی و فرهنگی این شهر بهعنوان پایتخت تمدن و یکی از قطبهای گردشگری کشور، از جذابیت و استانداردهای لازم برخوردار نیست و توان ایجاد نخستین تصویر مطلوب و اثرگذار در ذهن گردشگران را ندارد.
*از نگاه شما، همدان در نوروز چه تجربهای به گردشگر ارائه میدهد؟ تاریخ، طبیعت، مذهب، خرید یا صرفاً «عبور و توقف کوتاه»؟ آیا روایت مشخص و قابلتشخیصی از همدان به گردشگر منتقل میشود؟
با توجه به پیشینه تاریخی همدان، نقش آن بهعنوان یکی از پایتختهای کهن ایران و برخورداری از عنوان پایتخت گردشگری، از ظرفیتها و جاذبههای متنوع و لازم برای شکلگیری یک مقصد گردشگری کامل برخوردار است و استعدادهای بالقوه متعددی برای بالفعلسازی و توسعه پایدار گردشگری در اختیار دارد.
در حوزه مدیریت شهری نیز، مسائل ترافیکی و نبود زیرساختهای مناسب ازجمله پارکینگ، بهویژه در محدودههای پرتردد و اطراف جاذبههایی نظیر آرامگاه بوعلیسینا، یکی از گلایههای اصلی گردشگران است. افزایش پارکینگهای عمومی، ساماندهی فضاهای پارک خودرو و توسعه پارکینگهای طبقاتی، میتواند نقش مؤثری در بهبود ذهنیت مسافران و تسهیل گردش در شهر داشته باشد؛ موضوعی که نیازمند توجه ویژه شورای ترافیک استان و شهر همدان است.
بررسیهای میدانی همچنین نشان میدهد صنوف مرتبط با گردشگری، ازجمله فروشندگان سوغات، آجیل و شیرینی، باوجود استقرار در نقاط مناسب شهری، از وضعیت فروش و درآمد در نوروز رضایت کافی ندارند. این مسئله بیانگر وجود ضعف در ساختار اجرایی گردشگری و نحوه مدیریت جریان مسافر در این ایام است؛ ضعفی که باید بهطور جدی در ستادهای تسهیل سفر آسیبشناسی شود.
در مسیرهای منتهی به همدان نیز، کمبود تبلیغات جادهای، المانهای معرفی مقصد و بهرهگیری از ابزارهای نوین اطلاعرسانی گردشگری محسوس است. این در حالی است که امروزه با استفاده از فناوریهای نرمافزاری، سکوهای سهبعدی و کدهای دستوری موبایلی، میتوان اطلاعات جامع گردشگری را پیش از ورود مسافر و در طول مسیر در اختیار او قرار داد. استفاده محدود از بیلبوردها و ابزارهای تبلیغاتی، متناسب با ظرفیتهای گردشگری همدان نیست.
در حوزه خدمات، کیفیت نظارت بر رستورانها و عرضه مواد غذایی نیز یکی از نقاط ضعف مطرحشده است. ارزیابی میدانی نشان میدهد کیفیت خدمات غذایی در برخی مراکز، فاصله معناداری با استانداردهای مورد انتظار گردشگران دارد؛ این در حالی است که همدان از ظرفیت بالایی در حوزه گردشگری غذا و گاسترونومی برخوردار است و میتواند با معرفی و ارتقای غذاهای محلی، حتی میزبان جشنوارههای بومی، ملی و فراملی در این حوزه باشد. اگر بخواهیم در حوزه غذا به این مراکز از 10 نمره دهیم نمره 3 را کسب خواهند کرد.
با وجود این ظرفیتها، ضعف در کیفیت خدمات رستورانها، نبود فهرستهای استاندارد، و کمتوجهی به هویت غذای محلی، موجب شده گردشگری خوراک در همدان آنچنان که شایسته است مورد بهرهبرداری قرار نگیرد. مجموعهی این عوامل نشان میدهد گردشگری همدان ـ با وجود پیشینه و استعدادهای کمنظیرش ـ در برخی حوزهها مظلوم واقع شده و نیازمند بازنگری جدی در سیاستگذاری، اجرا و نظارت است.
*نقش مردم محلی، کسبه، راهنمایان و فعالان گردشگری در این چرخه چیست؟ آیا آنان شریک گردشگریاند یا تماشاگر یک روند دولتی؟
اگر از طریق پوشش رسانهای هدفمند، بهویژه در صداوسیمای مرکز همدان و رسانههای استانی، به مردم تبیین شود که آنان سهم مستقیم و تعیینکنندهای در بازار گردشگری دارند، سطح آگاهی عمومی افزایش یافته و نگاه جامعه محلی از «تماشاگر» به «بازیگر» تغییر خواهد کرد. در شرایط فعلی، بسیاری از شهروندان شناخت روشنی از مفهوم ارائه خدمات گردشگری، نحوه تعامل با مسافر و نقش خود در شکلدهی تجربه مقصد ندارند.
اگرچه بخشی از جامعه محلی نسبت به روندهای گردشگری نگاه انتقادی دارد، اما هنوز خود را بهعنوان یک عامل جاذبه در برنامهریزی فرهنگی و گردشگری شهری لحاظ نکرده است. این مسئله موجب شده همدان در نوعی ایستایی اجتماعی و فرهنگی باقی بماند و بخشی از ظرفیتهای انسانی آن، در چارچوب الگوهای سنتی و عادتهای بومی، بدون بازتعریف نقش، مغفول بماند.
آموزش فرهنگی گردشگری یکی از اساسیترین نیازهای فعلی همدان است. کارشناسان یادآور میشوند زمانی که یک گردشگر وارد یک شهر میشود، بیش از 150 فعالیت مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره گردشگری تحت تأثیر قرار میگیرد؛ زنجیرهای که از اسکان، حملونقل و تغذیه آغاز شده و تا خرید، خدمات شهری، تعاملات اجتماعی و حتی الگوهای رفتاری شهروندان ادامه مییابد.
اگر مردم این زنجیره را بشناسند و آموزش ببینند، میتوانند بهصورت داوطلبانه و مشارکتی وارد چرخه گردشگری شوند. نمونههای عینی نشان میدهد، شهروندانی که دارای واحدهای مسکونی خالی هستند، در صورت آگاهی و آموزش، میتوانند این فضاها را در بازههای زمانی خاص، با نرخهای منطقی و مدیریتشده، در اختیار نظام رسمی گردشگری قرار دهند و به تأمین مسکن مسافر کمک کنند؛ اقدامی که هم منافع اقتصادی برای مردم دارد و هم فشار بر زیرساختهای اقامتی رسمی را کاهش میدهد.
مشارکت مردمی، ستون فقرات توسعه گردشگری شهری است و بدون آن، هیچ برنامه دولتی یا مدیریتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. تحقق این مشارکت، مستلزم طراحی و اجرای آموزشهای هدفمند گردشگری، اطلاعرسانی مستمر و استفاده مؤثر از ظرفیت رسانههای استانی، بهویژه شبکه صداوسیمای همدان است.
همدان امروز با یک چالش جدی روبهروست؛ از دست دادن زمان. زمان، بهعنوان بالاترین سرمایه توسعه، در حال سپری شدن است و گردشگری همدان، بدون برنامهریزی منسجم و بدون فعالسازی نقش مردم، بخشی از عمر و فرصتهای خود را از دست میدهد.
*با وجود آمار بالای ورود مسافر، چرا سهم اقتصادی گردشگری نوروزی برای شهر محسوس نیست؟ آیا مشکل در الگوی هزینهکرد گردشگر است یا در نبود بستههای اقتصادی جذاب؟
یکی از مهمترین ضعفهای توسعه گردشگری همدان، نبود برنامهریزی اقتصادی هدفمند برای جذب و هدایت گردشگر و همچنین تعریفنشدن نقش مردم در چرخه گردشگری شهری است؛ موضوعی که باعث شده با وجود ظرفیتهای کمنظیر، آمارها و درآمدهای گردشگری استان با سطح انتظارات فاصله معناداری داشته باشد.
ورودیهای شهر همدان، بهعنوان یکی از نقاط کلیدی جذب گردشگر، نیازمند بازطراحی اساسی هستند. لازم است مسیرهای ورودی گردشگری از مسیرهای صنعتی و تردد خودروهای سنگین تفکیک شوند تا گردشگر از نخستین لحظه ورود، با چهرهای فرهنگی، امن و گردشگرپذیر مواجه شود. به زعم کارشناسان، ورودی شهر، نخستین تصویر ذهنی از مقصد است و هرگونه بینظمی یا آشفتگی در این بخش، بر تصمیم گردشگر برای توقف و هزینهکرد تأثیر مستقیم میگذارد.
همچنین ضعف در تبلیغات بیلبوردی و رسانهای در مسیرهای جذب گردشگر، از دیگر چالشهای جدی عنوان میشود. استفاده محدود از روایتسازی بصری، معرفی جاذبهها پیش از ورود مسافر و نبود پیامهای هدفمند گردشگری در مسیرها، باعث شده بسیاری از ظرفیتهای استان برای مسافران ناشناخته باقی بماند.
با وجود اینکه همدان اغلب بهعنوان یکی از نقاط مظلوم گردشگری ایران مطرح میشود، اما کسب عنوان پایتخت گردشگری آسیا در سال 2018، گواهی بر ظرفیت بالای تاریخی، فرهنگی و تمدنی این شهر است. بررسیهای میدانی نشان میدهد که همدان از نظر شهرسازی نیز مزیتهایی دارد؛ ازجمله بلوارهای عریض، خیابانهای تاریخی با قدمت 150 تا 200 سال، نبود معضل جدی ترافیک و ساختاری که ریشه در قرون گذشته و سابقه پایتختی دارد.
علاوه بر این، تنوع سوغات، فرهنگ، پوشش محلی، گویش، اقلیم و موقعیت جغرافیایی، همدان را به یکی از نگینهای درخشان گردشگری کشور تبدیل کرده. کارشناسان بر این باورند که ایران از نظر وسعت و تنوع، در حکم یک قاره است و هر استان میتواند نقش یک کشور گردشگری مستقل را ایفا کند؛ در این میان، همدان از نظر ابعاد و ظرفیتها، یک «کشور گردشگری» کامل بهشمار میرود.
در حوزه بازار هدف نیز، ظرفیتهای قابلتوجهی در بازارهای منطقهای، بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، برای جذب گردشگر وجود دارد. در صورت ایجاد بستر مناسب، میتوان سهم همدان را در درآمدهای ناخالص گردشگری استان بهطور چشمگیری افزایش داد.
آمارهای موجود نشان میدهد تعداد گردشگران ورودی به همدان در سالهای اخیر، بهطور مثال هشت هزار گردشگر در سال 1404 با وجود آنکه عددی قابل قبول است، اما با ظرفیتهای واقعی استان فاصله دارد. این آمار، با آموزش عمومی، مشارکت مردمی، برنامهریزی اقتصادی و هماهنگی نهادی، قابلیت افزایش دو تا سه برابری را دارد. جاذبههایی مانند لالجین و غار علیصدر، بهعنوان مقاصد شاخص و دارای درجهبندی بالای گردشگری، میتوانند پیشران این رشد باشند.
با ایجاد هماهنگی مؤثر میان صداوسیمای استان، دستگاههای اجرایی، استانداری، نمایندگان دولت و مردم، میتوان در یک بازه زمانی یک تا دو ساله، هم آمار گردشگران و هم درآمدهای اقتصادی گردشگری همدان را تا سه برابر افزایش داد. آنان هشدار میدهند که زمان، مهمترین سرمایه توسعه است و گردشگری همدان، بدون برنامهریزی منسجم، در حال از دست دادن این سرمایه ارزشمند است.
* سه فرصت کلیدی که همدان سالانه در ایام نوروز از دست میدهد، کدامند؟ (بهعنوان مثال؛ تثبیت برندینگ شهری، افزایش ماندگاری مسافر، یا توسعه گردشگری فرهنگی– آموزشی).
*ماندگاری مسافر و فرآیند برندینگ گردشگری همدان
تمرکز اصلی در برندینگ گردشگری همدان تاکنون بر ظرفیتهای شناختهشده تاریخی و فرهنگی مانند باباطاهر و بوعلیسینا بوده است. در حالی که یکی از مهمترین ظرفیتهای مغفول، گردشگری غذا است؛ ظرفیتی که ابزار مؤثری برای برندینگ مقصد محسوب شده و میتواند نقش تعیینکنندهای در افزایش ماندگاری مسافر و درآمدهای شهری و استانی داشته باشد.
غذا، یکی از اصلیترین لذتهای سفر و یکی از مؤثرترین عوامل ایجاد پیوند عاطفی میان گردشگر و مقصد است. توجه به غذاهای محلی همدان، برگزاری جشنوارههای خوراک و راهاندازی کارناوالهای غذایی در مرکز شهر، میتواند زمینهای فراهم کند تا مسافران، طعم و هویت همدان را بهصورت مستقیم تجربه کنند. این تجربه، علاوه بر اثرگذاری فرهنگی، از نظر اقتصادی نیز بازدهی بالایی دارد و به ماندگاری تصویر مقصد در ذهن گردشگر منجر میشود.
برگزاری رویدادهای غذایی در میدانها و فضاهای اصلی شهر، امکان دیدهشدن و شناساندن غذاهای بومی را فراهم میکند و باعث میشود گردشگر، فراتر از بازدید از بناهای تاریخی، با زندگی روزمره و فرهنگ خوراک مردم همدان ارتباط برقرار کند. این نوع تجربه، نوعی «وابستگی عاطفی» به مقصد ایجاد میکند که میتواند آغازگر شکلگیری گونهای جدید از گردشگری تجربهمحور باشد.
در کنار گردشگری غذا، حوزههایی مانند گردشگری لباس، فرهنگ عامه و موسیقی محلی همدان نیز کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. تاکنون برنامهای منسجم برای معرفی پوشش بومی، موسیقی اصیل، آیینها و فرهنگ مردمی همدان در قالب کارناوالها و اجراهای شهری مشاهده نشده است. اجرای موسیقی محلی در میدانهای اصلی شهر و فضاهای عمومی، میتواند هویت فرهنگی همدان را بهصورت زنده و ملموس به گردشگران معرفی کند.
همکاری دستگاههای فرهنگی، مجموعههای شهرداری و نهادهای مرتبط، زمینهای ایجاد میکند تا این اجراها بهصورت منظم و هدفمند برگزار شود و تصویری روشن از اینکه «همدان چیست» و «فرهنگ همدان چگونه است» در ذهن مخاطبان شکل بگیرد. معرفی لباس محلی، آیینهای بومی و موسیقی اصیل، تکمیلکننده روایت فرهنگی همدان در کنار جاذبههای تاریخی خواهد بود.
در حوزه صنایع دستی و تولیدات بومی نیز، تمرکز معرفی همدان عمدتاً به سفال محدود شده، در حالی که ظرفیتهای متنوعی در زمینه محصولات غذایی، ترشیجات محلی، فرآوردههای دامی و سایر تولیدات بومی وجود دارد. تقویت بازارهای محلی و پیوند آنها با گردشگری، میتواند به ایجاد زنجیرهای از تولید، عرضه و تجربه برای گردشگران منجر شود و اقتصاد محلی را فعالتر کند.
نادیدهگرفتن این ظرفیتها، یکی از مصادیق فرصتسوزی در گردشگری همدان محسوب میشود. در شرایطی که امکان ترکیب غذا، موسیقی، پوشش، صنایع دستی و فرهنگ عامه در قالب رویدادهای شهری وجود دارد، نبود برنامهریزی منسجم باعث شده بخش قابل توجهی از استعدادهای نهان همدان دیده نشود.
همدان از نظر تاریخی و طبیعی، ظرفیتهای گسترده و منحصربهفردی در اختیار دارد، اما تکمیل زنجیره گردشگری استان، بدون توجه به مؤلفههای خوراک و فرهنگ زیسته مردم، امکانپذیر نیست. پرداختن جدی به گردشگری غذا و فرهنگ، میتواند مسیر تازهای برای افزایش درآمدهای استانی و شهری ایجاد کند و جهتگیری جدیدی به توسعه گردشگری همدان بدهد.
*برای خروج از این وضعیت، چه اقدام فوری و واقعبینانه میتوان برای نوروز آینده پیشنهاد داد؟ اقداماتی که نیازمند بودجههای سنگین نباشد بلکه اصلاح نگاه و مدیریت را هدف بگیرد؟
دعوت از متخصصان حوزه گردشگری برای طراحی، آموزش و تبیین الگوهای رفتاری و مدیریتی، در کنار توجیه و آموزش مدیران ارشد شهری و بدنه اجرایی در سطوح استانداریها، فرمانداریها، شهرداریها، مجموعههای متولی میراث فرهنگی و گردشگری و سایر نهادهای مرتبط، نقش تعیینکنندهای در ارتقای کیفیت خدمات گردشگری دارد. این فرآیند میتواند به ایجاد درک مشترک، هماهنگی سازمانی و یکپارچگی در ارائه خدمات منجر شود.
رفتار سازمانی در مواجهه با مسافران ورودی، تأثیر مستقیمی بر تصویر مقصد گردشگری دارد. برخورد مناسب و تسهیلگرانه مسئولان و مأموران خدمات عمومی، حتی در سادهترین تعاملات، میتواند تجربهای مثبت و ماندگار برای مسافر ایجاد کند. برای نمونه، نحوه برخورد یک مأمور راهنمایی و رانندگی با مسافری که از روی پلاک خودرو مشخص است مسافر ورودی شهر است، میتواند بهعنوان یک امتیاز مثبت در اذهان عمومی ثبت شود. این نوع مواجهه، بیش از هر ابزار تبلیغاتی، در شکلگیری تصویر ذهنی مقصد اثرگذار است.
آموزش مسئولان و جامعه محلی، بهعنوان یک رویکرد اساسی، موجب میشود نگاه ویژهتری به مسافران ورودی شکل بگیرد. چنین نگاهی، در برنامهریزی گردشگری منشأ اثر مثبت خواهد بود و میتواند پیامدهای منفی رفتاری را کاهش داده و پیامدهای مثبت را تقویت کند. در واقع، مدیریت رفتار سازمانی این امکان را فراهم میکند که عوامل منفی بالقوه در ساختارهای اجرایی، به پیامدهای مثبت در ساختار برنامهای و فرآیند جذب گردشگر تبدیل شوند.
گردشگری تنها صنعتی است که خروجی اصلی آن، خاطره و تجربه انسانی است. آنچه مسافر از برخورد شهروندان، مأموران، مدیران و متصدیان خدمات دریافت میکند، در ذهن او باقی میماند و میتواند به عامل معرفی مقصد به دیگران و جذب گردشگران جدید تبدیل شود. از این منظر، ارائه خدمات با رویکردی مسئولانه، هماهنگ و مبتنی بر مدیریت جهادی، منشأ آثار مثبت و پایدار در توسعه گردشگری خواهد بود.
در کنار این موضوع، تشکیل شورای تخصصی مدیران ارشد استان با حضور استانداران، فرمانداران، شهرداران و سایر مدیران مؤثر در حوزه تصمیمسازی، میتواند در شناسایی کاستیهای صنعت گردشگری و اصلاح جهتگیریهای برنامهای نقش کلیدی ایفا کند. چنین همافزایی مدیریتی، در سالهای آینده، میتواند جایگاه استان را در حوزه جذب گردشگر ارتقا دهد.
از سوی دیگر، نظارت مستمر، دقیق و هماهنگ بر اماکن خدماتی و صنوف مرتبط با گردشگری، بهویژه رستورانها و مراکز پذیرایی، یک ضرورت جدی است. تقویت نظارتها از سوی فرمانداریها، استانداری، دستگاههای بازرسی، مجموعههای مرتبط با صنعت، معدن و تجارت و نهادهای بهداشتی، میتواند از تداوم این ناهنجاریها جلوگیری کند.
افزایش نظارتهای مستمر، در کنار دعوت از جامعه محلی برای شناسایی نقاط قوت و ضعف گردشگری، زمینه اصلاح مسیرها و ارتقای کیفیت خدمات را فراهم میکند. مجموعه این اقدامات، میتواند به توزیع متوازنتر گردشگر و ارتقای سهم همدان در رتبههای بالای گردشگری کشور منجر شود.
ارسال
نظر
*شرایط و مقررات*
کلمه امنیتی را بصورت حروف فارسی وارد
نمایید
بعنوان مثال : پایتخت ارمنستان ؟ ایروان
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین
(فینگیلیش) خودداری نمايید.
توصیه می شود به جای ارسال نظرات مشابه با نظرات منتشر
شده، از مثبت یا منفی استفاده فرمایید.
با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای
نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابهی دارند، انتشار نمی یابد.