آبخیزداری به‌عنوان فناوری نرم حکمرانی بر قابلیت‌های توسعه­‌ای سرزمین در شرایط کنونی از اهمیت فراوانی برخوردار است. با توجه به اینکه کشور ما در شرایط کرونایی قرار دارد، توجه به آبخیزداری بیش‌ازپیش حائز اهمیت است، لذا جهت تبیین نقش و جایگاه آبخیزداری در شرایط کرونایی کشور و دنیا، مصاحبه‌ای با دکتر علی طالبی؛ رئیس انجمن علمی آبخیزداری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه یزد انجام شده است. به اعتقاد ایشان با توجه به افزایش مصرف آب به‌دلیل کرونا، توسعه منابع آبی و افزایش کیفیت آن با آبخیزداری ضرورت دارد. مهم‌ترین مسائلی که در این مصاحبه مورد بررسی قرار گرفته، به شرح زیر است:

رئیس انجمن علمی آبخیزداری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه یزد با توجه به افزایش مصرف در شرایط کرونایی کشور اظهار کرد: افزایش سرانه آب در کشور با آبخیزداری، حائز اهمیت فراوان است.

علی طالبی با اشاره به ضرورت تقویت ساختار حقوقی ادارات محیط‌زیست و منابع طبیعی برای مقابله با تنگناهای مالی آبخیزداری یادآوری کرد: یکی از چالش‌های آبخیزداری در کشور، سنددار شدن اراضی ملی و منابع طبیعی (طرح کاداستر) است.

وی با بیان اینکه اجرای طرح‌های آبخیزداری در کشور از موفقیت بالایی برخورداربوده، ادامه داد: اجرای طرح آبخوانداری گرابایگان فسا، حبله‌رود و منارید با موفقیت انجام شده است.

رئیس انجمن علمی آبخیزداری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه یزد با اشاره به اینکه هر هکتار عملیات آبخوانداری موجب می‌شود تا هزار مترمکعب آب در زمین ذخیره شود، گفت: اجرای این نوع عملیات، ضمن ذخیره آب در زمین باعث کاهش خسارات سیل می‌شود.

طالبی به انجام پروژه‌های آبخیزداری طی 30 سال گذشته اشاره و اظهار کرد: اجرای پروژه‌های آبخیزداری منجر به کاهش وقوع سیل تا میزان 50 تا 70 درصد شده و از آنجا که عمده وظایف آبخیزداری در چهارچوب سازمان جنگل‌ها نمی‌گنجد، تشکیل سازمان ملی آبخیزداری می‌تواند مؤثر باشد.

وی با بیان اینکه دیوار بزرگ چین از بزرگ‌ترین طرح‌های آبخیزداری بوده، یادآوری کرد: این دیوار دست‌ساز انسان از بزرگ‌ترین ظرح‌های آبخیزداری است که یکی از اهداف آن، توقف بیابان‌زایی در دنیاست.

رئیس انجمن علمی آبخیزداری و عضو هیئت‌علمی دانشگاه یزد ضمن اشاره به ضرورت مطالعات میان‌رشته‌ای فنی-مهندسی و علوم انسانی مرتبط با آبخیزداری، راهکارهایی را در پاسخ به یک سری از سؤالات مرتبط مطرح کرد که در ادامه می‌خوانید:

*آقای دکتر با توجه به اینکه امسال از سوی مقام معظم رهبری به‌عنوان سال جهش تولید نام‌گذاری شده است، به‌نظر شما آبخیزداری و آبخوانداری چگونه می­‌تواند در مبحث جهش تولید مؤثر واقع شود؟

یکی از مسائلی که در زمینه جهش تولید مؤثر است، حفظ منابع پایه؛ یعنی آب‌وخاک است. انجام عملیات آبخیزداری می‌تواند اثرات مستقیمی در جهش تولید در کشاورزی و دام داشته باشد. این تأثیرات مستقیم به‌صورت ذخیره‌سازی سطحی و زیرزمینی و همچنین مدیریت مصرف بهینه منابع آب صورت می‌گیرد که علاوه بر اینکه می‌تواند باعث کاهش اثرات مخاطره‌آمیز بلایای طبیعی مثل سیل و آتش‌سوزی باشد، منجر به افزایش سرانه آب موجود در کشور نیز خواهد شد. این مهم با کاهش تبخیر از منابع آب سطحی و نیز امکان‌پذیر بودن شرایط نفوذ آب‌های سطحی به سفره‌های زیرزمینی اتفاق می‌افتد. نکته مهمی که در اینجا حائز اهمیت است با آبخیزداری می‌توان کیفیت منابع آبی را افزایش داد و آلودگی منابع آب‌وخاک را به حداقل رساند و منابع آب لازم برای مصارف شرب انسان، دام و کشاورزی را مهیا کرد. از دیگر اثرات آبخیزداری که در جهش تولید مؤثر است، کاهش رسوب‌زایی و فرسایش خاک است.

درواقع می‌توان گفت که کشاورزی و تولید غذا در یک کشور، در بستر منابع طبیعی سالم معنی پیدا می‌کند. در مواردی بخصوص در مناطق نیمه‌گرمسیری و سردسیر، از طریق اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوانداری، به‌ازای هر هکتار اجرای عملیات، آب موردنیاز برای تولید حدود 150- 120 کیلوگرم علوفه در هر هکتار ملاحظه شده است.

* آبخیزداری چگونه می‌تواند در تأمین آب شرب شهرها و روستاها مؤثر باشد؟

آبخیزداری و آبخوانداری به‌غیر از اینکه مدیریت نزولات، جلوگیری از سیلاب­‌های خسارت­‌بار، بهبود وضعیت سفره­‌ها و تأمین پایدار منابع آبی موردنیاز توسعه کشور را در دستور کار دارد، در نگاهی درست و جامع، فناوری نرم حکمرانی بر قابلیت‌های توسعه‌ای سرزمین است که با شناسایی ظرفیت­‌های توسعه­‌ای در هر حوزه آبخیز، با اتکا به منابع آب‌وخاک، منابع گیاهی و جانوری، اکوسیستم‌ها، تعیین کاربری علمی و صحیح اراضی و عرصه­‌های سرزمینی، چگونگی بهره­‌برداری از منابع زیستی شامل آب‌وخاک و منابع گیاهی و جانوری و اکوسیستم و اقلیم را مدیریت و راهبری می­‌کند که یکی از این موارد، می‌تواند تأمین آب شرب شهرها و روستاها باشد.

نقش مؤثر پروژه‌های آبخیزداری و آبخوانداری در پیشگیری از وقوع سیل و خسارات ناشی از آن در بارندگی‌های سال‌های اخیر کشور، می‌تواند دلیلی مهم برای اجرای اصولی و گسترده این‌گونه طرح‌ها در مناطق مختلف کشور باشد. هرچند اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوانداری با تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و جلوگیری از هدررفت منابع آبی، راهگشای حیات دوباره زمین بوده، اما در کنار این مسئله مهم، جلوگیری از جاری شدن سیلاب و تخریب زیرساخت‌های زندگی بشر، عملکرد مهم این طرح‌ها به‌شمار می‌رود. با اجرای هر هکتار عملیات آبخوانداری سالانه یک‌هزار مترمکعب آب در زمین ذخیره شده و می‌توان آن را برای مصارف شرب شهرها و روستاها استفاده کرد.

*باتوجه به اینکه چند ماهی است که کشور درگیر ویروس کرونا شده، پرداختن به مسئله آبخیزداری در این شرایط، چه ضرورتی دارد؟

در شرایط کرونایی فعلی کشور، ضرورت پرداختن به آبخیزداری در دو مبحث مهم کیفیت و کمیت منابع آب است. در ارتباط با کمیت منابع آب، می‌توان گفت که به‌دلیل تأکید مکرر در رابطه با شست‌وشوی مواد خوراکی، دست، نظافت و استفاده شدن حجم زیادی از آب در این مدت محدود، اهمیت توسعه منابع آبی بیش‌ازپیش آشکار شده است. طبق آماری منتشر شده، آب مصرف شده در فروردین امسال به اندازه تیرماه سال‌های گذشته بوده که خود یک مسئله بسیار مهم است و باید موردتوجه قرار گیرد، چون با وجود ترسالی‌های اخیر( پایان خشک‌سالی و شروع سالی پرآب)، ایران کشوری است که در کمربند خشک جهانی قرار گرفته و استفاده غیراصولی و نداشتن مدیریت سبب ایجاد بحران و کمبود آب می‌شود.

یک موضوع دیگر نیز مربوط به کیفیت منابع آب در شرایط کرونایی کشور است؛ استفاده بیش‌ازحد از مواد ضدعفونی‌کننده که سبب تاأثیر نامطلوب بر منابع آب شده و بالتبع سبب می‌شود برای تصفیه منابع آب، هزینه‌های زیادی مجدداً لحاظ شود. در اینجا باید مدیریت اصولی داشته و به آبخیزداری جهت جلوگیری از آلوده شدن منابع آبی توجه ویژه کنیم. در این‌باره می‌توان از تکنیک‌های دانش آبخیزداری مثل بازچرخانی پساب‌ها و انتقال سریع منابع آب‌های سطحی به سفره زیرزمینی از طریق توسعه سدهای زیرزمینی استفاده کرد.

* آقای دکتر موضوع دیگری که در این شرایط کرونایی می‌تواند به وضعیت آبخیزداری کشور کمک کند، وصول مطالبات و خسارات به منابع طبیعی کشور است. با توجه به اعلام دیوان محاسبات کشور مبنی‌بر خسارت 14هزار میلیاردی دستگاه‌های دولتی به منابع طبیعی، چرا این خسارات وصول نمی‌شود و چرا این دستگاه‌ها حاضر به جبران خسارت خود به محیط‌زیست نیستند؟

از عمده دلایل این موضوع می‌توان به ضعف حقوقی در سازمان محیط‌زیست و سازمان جنگل‌ها و مراتع اشاره کرد. البته شرایط خاص کشور در چندسال اخیر به‌لحاظ اقتصادی نیز مزید بر علت شده، به‌طوری که عمدتاً با فشارهای مقامات سیاسی مانند استانداران، فرمانداران و نمایندگان مجلس بر مسئولان ادارات محیط‌زیست و منابع طبیعی، سبب شده تا بسیاری از این خسارات نادیده گرفته شوند. در حال حاضر نیز تجاوز به عرصه‌های ملی کشور ازسوی برخی از دستگاه‌های اجرایی ادامه دارد.

*راه حل این مشکل چیست؟

به‌نظر می­ رسد برای رفع این مشکل می‌بایست ساختار حقوقی ادارات محیط‌زیست و منابع طبیعی متحول و تقویت شود. البته در اواخر سال 97 آیین‌نامه‌ای جهت مشاوره و پرداخت حق‌الوکاله، به سازمان‌ها ابلاغ شده که با توجه به حساسیت موضوع و کلان بودن مباحث مالی در این موضوع، می‌بایست ساختار حقوقی قوی درون سازمان‌ها ایجاد شود یا اینکه با اجماع این سازمان‌ها، یک وزارتخانه قوی در راستای حفظ هرچه بهتر عرصه‌های طبیعی و ملی تشکیل شود.

*آیا تشکیل سازمان ملی آبخیزداری برای حفاظت منابع طبیعی و گسترش آبخیزداری را در شرایط کرونایی کشور مؤثر می‌دانید؟

بله؛ باید توجه داشت برای مدیریت صحیح منابع طبیعی کشور، باید نهادها و دستگاه­‌های مختلف، مسئولیت‌های قانونی خود را نسبت به منابع طبیعی و حفظ آن را دانسته و بدان عمل کنند و در این صورت است که می­‌توان از خطرات و بلاهای طبیعی در امان ماند. همچنین هر سازمان اقداماتی ازقبیل تهیۀ قوانین و دستورالعمل‌ها و نظارت بر اجرای استانداردها، ضوابط و آیین‌نامه‌های حفاظتی خود داشته باشد.

از آنجا که عمده وظایف آبخیزداری در چهارچوب سازمان جنگل‌ها که منحصر به اراضی ملی است نمی‌گنجد، همچنین بخش مهمی از وظایف مدیریت آبخیزها که معطوف به ضوابط و دستورهای فرابخشی (تدوین ضوابط و استانداردهای حفاظت آب‌وخاک) بوده و به‌دلیل جایگاه تشکیلاتی فعلی آبخیزداری تاکنون مغفول است، لذا برای اینکه آبخیزداری بتواند وظایف بسیار مهمی را که بالقوه بر عهده دارد انجام دهد، در گام نخست باید ازنظر سازمانی و تشکیلاتی، از سازمان جنگل‌ها و مراتع منتزع شده و سازمان مستقلی در این‌باره تشکیل شود.

*با توجه به اینکه معرفی نمونه‌های موفق آبخیزداری اهمیت دارد، لطفاً بفرمایید در ایران کدام‌یک از نمونه‌های‌موفق آبخیزداری و مدیریت جامع حوزه آبخیز وجود دارد؟

در دهه‌های اخیر ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری استان‌ها علی‌رغم مشکلات اقتصادی، فعالیت‌های آبخیزداری بسیار گسترده‌ای در سطح کشور انجام داده‌اند که برای هر استان می‌توان ده‌ها نمونه را نام برد. برای مثال طرح آبخوانداری گربایگان فسا، حبله‌رود، طرح منابع طبیعی منارید در یزد و انواع پروژه‌های حفاظت آب‌وخاک و کنترل سیلاب در بالادست سدهای کارون، کرخه، سفیدرود و زاینده‌رود طرح‌هایی هستند که بعضاً موردارزشیابی هم قرار گرفته و بسیار اثربخش بوده‌اند.

برای نمونه؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد که اثربخشی انجام پروژه‌های آبخیزداری طی 30 سال گذشته در استان کرمان که در سطح پوشش 125 هزار هکتار انجام شده، منجر به کاهش وقوع سیل تا میزان 50 تا 70 درصد شده است. از دستاوردهای این طرح‌ها در کرمان، می‌توان به مدیریت و کنترل روان‌آب‌ها به میزان 290 میلیون مترمکعب سالانه که منجر به نفوذ آب به میزان 174 میلیون مترمکعب در سال، به سفره آب زیرزمینی شده و همچنین کنترل فرسایش آبی به میزان 11 میلیون تن و کنترل چهار میلیون مترمکعب رسول اشاره کرد.

*نمونه­‌های موفق آبخیزداری و مدیریت حوزه آبخیز در سطح دنیا کدام است؟

در مقیاس جهانی؛ دولت چین برای متوقف کردن کویر و صحرا در سال 1978 برنامه جنگل‌کاری شمال، شمال شرق و شرق را در قالب پروژه «دیوار بزرگ سبز چین» تصویب کرد و این مورد، ممکن است بزرگ‌ترین برنامه زیست‌محیطی جهان باشد. در پروژه بزرگ دیوار سبز چین، دیواری به‌عرض 50 متر و طول 4500 کیلومتر با هدف افزایش جنگل از پنج درصد به 15 درصد ساخته می­‌شود. در سال 2020 چین قرار است به پوشش 23 درصد از قلمروی چین و در سال 2050، به 26 درصد برسد. تاکنون از بین مزارع جنگلی تأسیس‌شده، 60 درصد متعلق به افراد، 30 درصد دولت و 10 درصد بقیه است.

دیوار بزرگ سبز چین به‌عنوان بزرگ‌ترین پروژه­ آبخیزداری دنیا، قرار است با پیشروی بیابان بجنگد. این پروژه قرار است آب‌وهوا را بهبود بخشد. اگرچه این پروژه هنوز به پایان نرسیده و تا سال 2050 ادامه دارد، ولی اکنون می‌توان دستاوردهای اولیه آن را دید. پوشش جنگل در شمال چین از پنج درصد به 13.5 درصد افزایش یافته و این منطقه را می­‌توان با اروپای غربی مقایسه کرد. به‌گفته مسئولان چینی نتایج فوق‌العاده بوده؛ هزاران هکتار بیابان، تثبیت شده و فرکانس طوفان‌های ماسه­‌ای، حدود 20 درصد کاهش یافته. به‌گفته همین کارشناسان در این پروژه درختان به‌عنوان بادگیر عمل کرده و از گسترش بیابان جلوگیری می­‌کنند. چینی­‌ها معتقدند که این تلاش، بیابان‌زایی ناشی از عوامل انسانی را تا 10 سال متوقف خواهد کرد و بخش اعظمی از اراضی خشک، بار دیگر بارور و پایدار خواهند شد.

*مهم‌ترین چالش‌های آبخیزداری در بخش سیاست‌گذاری چیست؟

یکی از این چالش‌ها، سنددار شدن اراضی ملی و منابع طبیعی یا همان اجرای طرح کاداستر است که بسیار کند انجام می‌شود و به‌دلیل همین بی‌توجهی مسئولان امر، قطعاً مدعی‌العموم در آینده نزدیک درخصوص سهل‌انگاری صورت گرفته توسط مسئولان، برابر قانون اقدام خواهد کرد. به‌طور کلی باید توجه داشت که نتایج و آثار آبخیزداری طولانی‌مدت بوده و این اقدامات برای مردم و رسانه­‌ها ملموس و عینی نبوده، در حالیکه اقداماتی مثل سدسازی، کاملاً ملموس بوده است.

از دیگر مشکلات و دلایل عدم توفیق موردانتظار آبخیزداری کشور می‌توان به تغییرات متعدد در نظام مدیریت حوزه‌های آبخیز کشور، تعداد مراکز تصمیم‌گیری، عدم پشتیبانی مقام‌های سیاسی در سطح ملی و منطقه‌ای، عدم ایجاد هماهنگی لازم بین وزارتخانه‌های ذی‌ربط در اجرای مدیریت حوزه‌های آبخیز، مبهم بودن حق مالکیت منابع طبیعی و تداخل مرزهای سیاسی بخش‌ها و شهرستان‌ها با حوزه‌های مشترک اشاره کرد.

*یکی از موضوعاتی که در سیاست‌گذاری آبخیزداری اهمیت دارد، مطالعات میان‌رشته‌ای است. لطفاً به‌عنوان آخرین سؤال بفرمایید مطالعات میان‌رشته‌ای علوم انسانی و فنی-مهندسی، مثلاً مطالعات حقوق و آبخیزداری چگونه می‌تواند در سیاست‌گذاری مؤثر باشد؟

از آنجا که هیچ‌یک از فعالیت‌های بشر تک‌بعدی نیست و تعامل میان‌رشته‌های گوناگون، باعث می‌شود که اندیشمندان در قلمرو علوم، موضوعات جدیدی را تعقیب کنند. بنابراین خطاپذیری دانش بشر، ماهیت مکمل‌سازی و چندتباری بودن دانش و تعهد اخلاقی، ضرورت رویکرد جدی به مطالعات میان‌رشته‌ای را ایجاب می‌کند. عدم مطالعات بین‌رشته‌ای سبب پاره‌‌شدن و ایجاد شکاف بین رشته‌های مختلف شده و در امر تصمیم‌گیری، ضعف‌هایی را ایجاد می‌کند. در مواقعی که در مطالعات از رشته‌های تلفیقی و بین‌رشته‌ای علوم انسانی و آبخیزداری استفاده شود، می‌توان در مباحث سیاسی و حقوقی مربوط به مدیریت آبخیز، واگذاری اراضی و موفق بودن انجام طرح‌های آبخیزداری در عرصه سیاست‌گذاری، موفق ظاهر شد و به نتایج مطلوبی رسید.