در دهه اخیر تلاش‌­هایی برای استفاده از فناوری­‌های سازگار با طبیعت برای کنترل، تغذیه و مدیریت منابع آب صورت گرفته و نمونه آن، ایجاد سازه آبخیزداری سدهای زیرزمینی در نقاط مختلف کشور مانند کرمان، خراسان شمالی، البرز و فارس است.

* ضرورت ساخت سد زیرزمینی در ایران

میرمسعود خیرخواه‌زرکش؛ رئیس سابق پژوهشکده آبخیزداری درباره ضرورت و اهمیت ساخت سدهای زیرزمینی معتقد است: در کل کشور ظرفیت ساخت 300 سد زیرزمینی وجود دارد و این تعداد را می­‌توان تقریباً در تمامی استان‌­های کشور احداث کرد. احداث این سدها در کشور می‌تواند علاوه‌بر صرفه‌جویی چشمگیر و بهره‌وری بالا در مصرف و تأمین آب موردنیاز کاربران، ‌جنبه‌های محیط‌زیستی را رعایت و از تخریب و خالی شدن آبخوان‌ها محافظت کند. همچنین خسارات محیط‌زیستی و هزینه‌های گزاف ناشی از تأمین آب از طریق احداث سدهای بزرگ و برداشت بی‌رویه از چاه‌ها را به حداقل ممکن برساند.

* مزایای احداث سدهای زیرزمینی

سدهای زیرزمینی، دارای آثار مثبت و مزایای متعددی است که ازجمله این مزایا، می‌توان به انعطاف­‌پذیری بالا در یافتن محل‌­های مناسب جهت ساخت سازه سد ­زیرزمینی اشاره کرد. این سازه‌ها را برخلاف سدهای سطحی و همچنین سازه­‌های بزرگ که معمولاً دور از دسترس مکان­‌هایی است که آب را مصرف می‌کنند، می‌توان در مجاورت مناطق کشاورزی، روستایی و صنعتی بنا نهاد.

علاوه بر این هزینه پایین اجرا، ساخت آسان سازه با استفاده از منابع مالی در دسترس و نیروی کار محلی، تبخیر ناچیز از سطح زمین، عدم آلوده شدن آب­ و عدم نیاز به ابزار و تجهیزات لازم جهت تصفیه آب، از مزایای دیگر احداث سدهای زیرزمینی است که اجرای صحیح آن، می­‌تواند جهش تولید، عدالت اجتماعی، رفع فقر و محرومیت، بهبود معیشت و رفاه آبخیزنشینان و اشتغال آن‌ها را به‌دنبال داشته باشد.

* نمونه­‌های موفق سدهای زیرزمینی در کشور

با توجه به ظرفیت کشورمان در احداث سدهای زیرزمینی، به‌دلایل مختلف احداث این سازه­‌های آبخیزداری گسترش چندانی نیافته و این سازه‌­ها به‌صورت محدود (حدود 50 سد) در برخی استان­‌های کشور قابل‌مشاهده است.

به‌لحاظ تعداد، استان کرمان با حدود 20 سد زیرزمینی در رتبه نخست قرار دارد. از نمونه‌های موفق سدهای زیرزمینی در کشور، می‌توان به سدهای زیرزمینی سنگانه؛ در روستای سنگانه در منطقه کلات استان خراسان رضوی، راین؛ در استان کرمان و وردیج؛ در جنوب رشته‌کو‌ه‌های البرز اشاره کرد که دستاوردهای روشن و بسیار موفقی را به‌همراه داشته است.

فرود شریفی؛ مجری عضو هیئت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری با اشاره به اقدامات حفاظت خاک و احداث سد زیرزمینی وردیج گفت: احداث دو سد زیرزمینی وردیج، باعث جلوگیری از خروج سریع بارش­‌ها از محل نزول و نفوذ آن در خاک و ذخیره در آبخوان شده که این امر، کاهش تبخیر آب و ایجاد فضای زندگی برای موجودات ریز خاک را فراهم آورده است.

طبق قانون برنامه توسعه ششم، دولت مکلف است به‌منظور مقابله با بحران کم‌آبی و تعادل‌بخشی به سفره‌های زیرزمینی و ارتقای بهره‌وری و جبران تراز آب زیرزمینی، به‌میزانی که در سال پایانی اجرای قانون برنامه ششم، 11 میلیارد مترمکعب شود، اقداماتی را به‌عمل آورد که مهم‌ترین این اقدامات، عملیات آبخیزداری و آبخوانداری است. از تکنیک­‌های مهم و اساسی آبخیزداری، احداث سدهای زیرزمینی است که می­‌تواند جایگزین مناسبی برای برداشت مستقیم آب زیرزمینی از چاه‌­های عمیق باشد.

* تأمین آب شرب شهرها و روستاها با سدهای زیرزمینی

یکی از دستاوردها و آثار احداث سدهای زیرزمینی، استحصال آب و تأمین آب شرب شهرها و بخصوص روستاهایی است که از شهرها فاصله زیادی دارند و امکان آب‌رسانی به آن‌ها سخت و گران‌قیمت است.

پرویز گرشاسبی؛ عضو هیئت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری در این‌باره می‌گوید: با احداث سدهای زیرزمینی در مناطق مختلف کشور، می­‌توان 25 میلیارد مترمکعب آب استحصال کرد. این در حالی است که ظرفیت مخازن کل سدهای روبنایی کشور، 57 میلیارد مترمکعب است.

به‌گفته معاون اسبق آبخیزداری سازمان جنگل­‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور آب استحصال‌شده توسط سدهای زیرزمینی را می‌توان در مصارف مختلف شرب شهرها و روستاها، مصارف کشاورزی و نیز جبران تراز برداشت آب زیرزمینی با چاه‌­های عمیق مورداستفاده قرار داد.

لازم به‌ذکر است؛ تنها در سال‌های اخیر 38 هزار میلیارد تومان به عملیات سدسازی اختصاص یافته و این در حالی است که از ایتدای انقلاب تاکنون، تنها 18 هزار میلیارد تومان به عملیات آبخیزداری تخصیص داده شده است.

* سخن پایانی

با توجه به تکلیف قانونی مبنی بر جبران تراز منفی آبخوان­‌ها با عملیات آبخیزداری و آبخوانداری، تکنیک احداث سدهای زیرزمینی، می­‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای تعادل‌بخشی آبخوان­‌ها و مقابله با مشکل کم‌آبی، تأمین آب شرب شهرها و بخصوص روستاهایی تلقی شود که از تأسیسات آب سالم و بهداشتی محروم هستند.

همچنین با توجه به قرار گرفتن ایران در منطقه گرم و خشک و میزان تبخیر بالا و با توجه به هزینه­‌های پایین و اثرات اقتصادی اجتماعی فراوان احداث سدهای زیرزمینی، این راهکار مؤثر می­‌تواند جایگزین بسیار مناسبی برای برداشت آب زیرزمینی از چاه­‌های عمیق باشد که خسارات جبران‌ناپذیری مثل فرونشست زمین را به‌دنبال داشته است.