رئیس انجمن علمی سطوح آبگیر باران گفت: جمع آوری آب باران با سطوح آبگیر باران باعث می شود هم بخشی از آب شرب و هم بخش عمده ای از آب کشاورزی تأمین شود.

جمع‌آوری آب باران با استفاده از سیستم‌های سطوح آبگیر باران از موضوعات مهمی است که در آبخیزداری از اهمیت فراوانی برخوردار است و کشورهای مختلف دنیا از این شیوه برای مصارف شرب و کشاورزی و جهش تولید مورد استفاده قرار داده اند. برای تبیین این موضوع، گفتگویی تفصیلی با دکتر سید محمد تاجبخش «رئیس انجمن علمی سیستم های سطوح آبگیر باران و عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند» انجام دادیم. اهم مسائلی که در این گفتگو بدان اشاره شد به ترتیب زیر است:

در اینجا نظر مخاطبان را به گفتگوی تفصیلی با دکتر تاجبخش جلب می نماییم:

*به عنوان اولین سوال بفرمایید نقش و جایگاه سیستم های سطوح آبگیر باران در تحقق شعار امسال یعنی جهش تولید چگونه می تواند باشد؟

جمع آوری آب باران به خصوص در مناطق خشک و نیمه خشک و حتی در مناطق بارانی می تواند تأمین کننده بخشی از نیاز آبی گیاهان در فصل مورد نیاز باشد. اگر ما به وسیله شیوه های استحصال آب باران با سطوح آبگیر باران بتوانیم بخشی از رواناب را کاهش دهیم خواهیم توانست 30 درصد کمبود آب به خصوص در بخش کشاورزی را جبران کنیم و این مساله در افزایش و جهش تولید محصولات کشاورزی می تواند بسیار موثر باشد. در این باره طرح های تحقیقاتی متعددی  در دست انجام است. نتایج تحقیقات نشان می دهد محصولاتی مثل زیتون، سنجد، بادام، هلو، انگور، زردآلو به صورت دیم و با کمک فناوری جمع آوری آب باران با سطوح آبگیر باران به عمل آمده است. در نتیجه جمع آوری باران با سامانه های سطوح آبگیر باران می تواند الگویی موفق در راستای جهش تولید و مقابله با فرسایش خاک باشد. این شیوه ها و الگوها قابل اعتماد بوده و باید بخش های مختلف برای ترویج آن بکوشند.

* استفاده از شیوه های سطوح آبگیر باران و جمع آوری آب باران جهت استفاده در کشاورزی، در کدام مناطق ایران انجام شده است؟

در حال حاضر این شیوه ها بیشتر به صورت تحقیقاتی و پایلوت در مراکز تحقیقات منابع طبیعی استان ها انجام می شود و این طرح ها در مناطق مختلف کشور مثل یاسوج، گنبد کاووس، خرم آباد، گچساران انجام شده است و نتایج آن قابل ارائه است. برای نمونه در دامنه عون بن علی تبریز بادام زارهای دیم با استفاده از سطوح آبگیر باران کشت شده است و یا اینکه در خرم آباد با کمک این شیوه ها زردآلو کاشته شده و در خراسان شمالی زمینه مناسب برای تاکستان های دیم با شیوه های جمع آوری آب باران وجود دارد. کشت دیم با کمک جمع آوری آب باران در کردستان نیز قابل توسعه است. نتایج و گزارش های این طرح ها آماده و قابل ارائه است و انجمن سطوح آبگیر باران نیز در همایش ها و نشست های علمی مختلف به تبیین نتایج حاصل از این طرح ها به تفصیل پرداخته است.

* آیا از سیستم های سطوح آبگیر باران می توان برای احیای باغات استفاده کرد؟

بله؛ در بعضی مناطق برای احیاء و جلوگیری از نابودی باغات می توان از این شیوه ها استفاده کرد؛ برای نمونه پیشنهاد ما برای آبیاری و عدم تخریب و نابودی 16 هزار هکتار باغات کاشمر به علت بی آبی، جمع آوری آب باران با شیوه های سطوح آبگیر باران است و همچنین می توان از این شیوه برای احیای انجیرستان های استان فارس که از ذخیره گاه های ژنتیکی محسوب می شود، استفاده کرد.

* آیا آمار و ارقامی برای بهره وری محصولات کشاورزی با استفاده از شیوه های جمع آوری آب به وسیله سطوح آبگیر باران وجود دارد؟

تحقیقات انجام شده توسط دکتر طباطبایی یزدی در آموزشگاه شهید هاشمی نژاد نشان می دهد بهره وری محصولات دیم را می توان با شیوه های سطوح آبگیر باران تا دو برابر افزایش داد. به طور کلی باید به این سمت حرکت کنیم؛ زیرا که منابع آبی ایران محدود است و افزایش منابع آبی در این شرایط امکانپذیر نیست و ما به شدت با کاهش منابع آب های زیرزمینی مواجه هستیم و باید روی هدررفت آب برنامه ریزی کنیم. در واقع اگر ما بتوانیم تنها 5 درصد رواناب هایی که در سطح کشور جاری می شود، کنترل و جمع آوری کنیم و برای مصارف کشاورزی و تأمین نیاز آبی گیاهان از آن استفاده کنیم، تاثیر بسیار بسزایی در افزایش و جهش تولید خواهد داشت.

*نظر جنابعالی درباره استفاده از دانش بومی سطوح آبگیر باران در بخش کشاورزی چیست؟

دانش بومی استفاده از سطوح آبگیر باران در کشت دیم از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و در نقاط مختلف کشور مشاهده می شود مردم محلی با استفاده از این سیستم ها که از گذشتگان به ارث برده اند به تولید محصولات کشاورزی اشتغال داشته و محصولات مختلفی مثل هندوانه، طالبی و غیره را با استفاده از این شیوه ها مثل خوشاب، بندسار و غیره برداشت می کنند. نمونه موفق استفاده از سطوح آبگیر باران در کشاورزی، منطقه خراسان جنوبی است که در سال 1398 در یک هکتار خوسف بیرجند با استفاده از شیوه های استحصال آب باران، 4 میلیون و 800 هزار تومان سود خالص از هنداونه دیم برداشت شد. خوشبختانه گذشتگان ما از قدیم با این شیوه ها آشنایی داشته و از این شیوه ها در بخش کشاورزی استفاده می کردند. ولی متاسفانه در حال حاضر به این شیوه ها، اهتمامی توسط دولت صورت نمی گیرد.

*وظیفه دولت در این باره چیست؟

دولت باید به منظور تعادل‌بخشی به سفره‌های زیرزمینی و حفظ آبخوان‌های کشور، نسبت به این شیوه‌ها اقبال داشته باشد و تجهیزات و امکانات لازم مثل بیل، تراکتور و غیره را در اختیار جوامع محلی قرار داده تا آنها بتوانند سطوح آبگیر خود را ترمیم و تقویت کنند و برای کشاورزی آماده کنند. قطعا مردم محلی نیز از این اقدام دولت استقبال می‌کنند و حتی شکرگزار دولت نیز خواهند بود. دولت به جای اینکه به فکر انتقال آب باشد باید این نظامات محلی را محترم بشمارد و برای آن برنامه‌ریزی داشته باشد و بودجه کافی بدان اختصاص دهد.  

* یکی از مباحثی که در سطح دنیا مطرح است، تأمین آب شرب از طریق شیوه های جمع آوری آب باران به وسیله سطوح آبگیر باران به خصوص در مناطق روستایی است. آیا این مسائل در ایران نیز مطرح است؟ بخصوص اینکه ما روستاهای زیادی داریم که اهالی آنجا با مشکل بی آبی مواجه هستند.

بله مطرح است؛ ما می توانیم برای مناطق شمالی، شمال غربی و غرب کشور آب شرب خانوارهای شهری و روستایی را از طریق جمع آوری آب باران تامین کنیم. حتی می توان آب شرب مناطق گرم و خشک و مناطق روستایی نیز از طریق آب باران تامین کرد. از مزیت این طرح ها آن است که سرمایه گذاری اندکی نیاز است. البته این مسائل را به مسئولان امر گفتیم ولی متاسفانه گوش شنوایی در این باره وجود ندارد.

*آیا الگوها و پایلوت هایی در این زمینه وجود دارد؟

بله مثلا در دانشگاه تربیت مدرس طرحی اجرا شده است که آب باران به وسیله سقف پارکینگ و ساختمان ها جمع آوری می شود و بعد از تصفیه، بسته بندی شده و برای عرضه به بازار آماده می شود. معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری از این طرح حمایت کرده است.

* آیا برای جمع آوری آب باران موانع قانونی وجود دارد؟

خوشبختانه موانع قانون جدی به خصوص در جمع آوری آب باران از پشت بام های منازل و محیط های اداری در مناطق شهری وجود ندارد. زیرا که در واقع آب بازچرخانی می شود. قوانین و اسناد بالادستی نیز این اجازه را داده است آب باران با سطوح آبگیر جمع آوری شود. در واقع استفاده از سطوح آبگیر باران مدیریت هدررفت آب و تبخیر آب باران است . الان حدود 70 آب باران تبخیر می شود و به راحتی از دسترس ما خارج می شود. سیستم های سطوح آبگیر باران سعی می کند بخشی از بارش را در مبدا ذخیره کند و برای مصارف مختلفی مثل آبیاری فضای سبز و غیره مورد استفاده قرار دهد.

*آیا به طور کلی جمع آوری آب باران با سطوح آبگیر باران و استفاده از آن در مصارف مختلف، به لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است؟

بله در واقع جمع آوری آب باران به وسیله سطوح آبگیر باران مثل پشت بام های منازل و ساختمان های اداری، ارزانترین، کم هزینه ترین و کم سازه ترین شیوه جمع آوری و مدیریت آب است. در واقع در ساختمان ها و برج های گرانقیمت چند میلیاردی، استقرار سیستم های جمع آوری آب باران و استفاده از آن در مصارفی مثل آبیاری، مسائل بهداشتی و غیره، چیزی در حدود 15 میلیون تومان می شود که رقم بسیار کمی است و کاملا مقرون به صرفه است.

* آیا در این باره نیز الگوهای موفقی وجود دارد؟

بله برای نمونه در مشهد در سال 1397 از پشت بام ساختمان 110 متر مربع، حدود 15000 لیتر آب در سال جمع آوری شده است و کل هزینه این طرح حدود 8 میلیون تومان بوده است. یا اینکه بعضی مدارس کشور نیز این طرح ها با کمک شهرداری اجرا شده است و شهرداری یا کل هزینه طرح یا بخشی از آن را متقبل شده اند. نمونه دیگر این که در مدرسه ای که 320 دانش آموز داشته است حدود 38 درصد آب وضوخانه به وسیله بازچرخانی آب تأمین شده است و 38 درصد مصرف آب کاهش یافته است که این مساله می تواند فشار بر آب های زیرزمینی را کاهش دهد.

نمونه دیگر اینکه از خانواده 4 نفره ای که 168 متر بنا داشته است سالانه 27 درصد نیاز آبی خانواده از آب پشت بام تامین شده است. مثال دیگر دانشگاه شاهرود است. در اردوگاه تفریحی دانشگاه شاهرود که حدود30 هکتار است، با بودجه ای در حدود 67 میلیون تومان و با ساخت آبخوان های مصنوعی، کل آب مورد نیاز این مجموعه در سال به وسیله سطوح آبگیر باران تأمین می شود. توسعه این سیستم ها می تواند در موضوع تعادل بخشی آب های زیرزمینی بسیار موثر باشد.

* تجارب کشورهای پیشرفته در استفاده از شیوه های جمع آوری آب با سطوح آبگیر باران چگونه است؟

کشورهای پیشرفته به این موضوع، به چشم صنعت نگاه می کنند؛ مثلا در آلمان صنایع زیادی مرتبط با جمع آوری آب باران از پشت بام های منازل وجود دارد و در بعضی کشورها مثل آمریکا، کره جنوبی، آلمان، هلند و دیگر کشورها نیز دپارتمان ها و انجمن های علمی در این باره وجود دارد. همین حدود دو ماه پیش از هلند دعوت نامه ای داشتیم تا تجربیات ایران درباره جمع آوری سطوح آبگیر باران ارائه شود. مثال دیگر در این باره هند است که در این کشور آب شرب روستاها و بعضی شهرها به وسیله سطوح آبگیر باران تأمین می شود؛ زیرا که این کشور بسیار پهناور است و امکان انتقال آب و لوله کشی وجود ندارد.

موضوع جمع آوری آب باران از موضوعاتی است که حتی کشورهایی که مشکل کم آبی نیز ندارند سراغ آن رفته اند؛ زیرا که اولا جمع آوری آب باران می تواند از وقوع سیل های شهری جلوگیری کند. ثانیا این کشورها به این نتیجه رسیده اند که ممکن است در آینده با مشکل کم آبی مواجه شوند و برای قطره قطره نزولات آسمانی برنامه ریزی کرده اند.

*راه توسعه استفاده از سطوح آبگیر باران در کشور چیست؟

یکی از راه های توسعه استفاده از سطوح آبگیر باران در شهرها، هماهنگی نهادها و دستگاه هایی مثل شهرداری، نظام مهندسی ساختمان، وزارت راه و شهرسازی و غیره برای بکارگیری این سیستم ها در منازل است. مثلا شهرداری ها باید مشوق ها و تسهیلاتی برای کسانی که از این تجهیزات استفاده می کنند قرار دهد یا اینکه نظام مهندسین استفاده از تجهیزات جمع آوری آب باران به وسیله سطوح آبگیر باران را به رسمیت بشناسد. متاسفانه نظام مهندسی در این باره با اما و اگر مواجه است و وزارت مسکن نیز این موضوع را پذیرفته ولی برای اجرا مصمم نیست.

*چرا عزم و اراده ای بین دستگاه ها برای این منظور وجود ندارد؟

باید این مساله با باور و فرهنگ تبدیل شود. متاسفانه وقتی که بحث انتقال آب از دریای عمان به خراسان شمالی و جنوب و رضوی و سیستان و بلوچستان مطرح است یا انتقال آب از دریای خزر به استان سمنان، راهکارهای دیگر تأمین آب بدان توجهی نمی شود. ما به جای اینکه روی انتقال آب برنامه ریزی داشته باشیم باید روی هدررفت روزانه فکر کنیم و باید این هدررفت ها را کنترل کنیم و برای آن برنامه داشته باشیم. الان حدود 30 درصد آب کشور در مسیر انتقال و شبکه های آبرسانی هدر می رود. اگر این را کاهش دهیم نقش بسزایی می تواند در تامین آب داشته باشد و نیازی به طرح های انتقال آب نداشته باشیم.

* آیا با انتقال آب دریای خزر به سمنان و آب دریای عمان به سیستان و بلوچستان و خراسان مخالفید؟

بله بنده با انتقال آب دریای خزر به سمنان و آب دریای عمان به سیستان و بلوچستان و خراسان رضوی، شمالی و جنوبی مخالف هستم. زیرا که انتقال آب در دنیا یک طرح شکست خورده است و در شرایط بودجه‌ای کشور این کار بسیار سخت است. اگر ما هدررفت آب را مدیریت کنیم نیازی به طرح‌های انتقال آب نداریم. ما باید برنامه‌ریزی کنیم که چطور می‌توان از بارندگی‌های فراوان مثل بارندگی‌های استان‌های گیلان و مازندران استفاده کنیم.

منبع: خبرگزاری تسنیم