فرشتگان براساس منابع نقلی تنها به عبادت گرایش دارند. نه «شهوت» و نه «غضب» هیچ­یک تأثیری در اعمالشان ندارد؛ جالب است بدانیم که شهوت و غضب هردو مخصوص موجودات جسمانی بوده و با بخش‌­های خاصی از سلول­‌های مغزی در ارتباط هستند. به همین دلیل فرشتگان که جسم و بدن ندارند، فاقد مغزی­ هستند که با روحشان در تأثیر و تأثر متقابل باشد و با میل یا بی­‌میلی روحشان نسبت به چیزی تغییری در مغزشان رخ دهد و یا با ترشح هورمون­‌های خاصی در مغز جاذبه یا دافعه­ نسبت به چیزی بیابند. تمایلات آن­‌ها همان چیزهایی است که خداوند از بدو آفرینش در وجودشان نهادینه کرده است. اما خداوند تمایل به چه چیزی را در وجود آن‌­ها به ودیعه گذاشته؟ تنها و تنها تمایل به ذات پاک الهی و عشق به خدا را. فرشتگان موجودات ملکوتی هستند که فقط به اطاعت امر الهی گرایش دارند و به گناه و زشتی هیچ تمایلی ندارند؛ به این ­سان هیچگاه تخلفی از آن‌­ها سر نمی‌­زند، قرآن ملائکه را موجوداتی معصوم معرفی می‌­کند: «لا یَعصُونَ اللهَ ما أمَرَهُم و یَفعَلُونَ ما یُؤمَرُون» هرگز فرمان خدا را مخالفت نمی‌کنند و آنچه را فرمان داده شده‌اند، اجرا می‌کنند (تحریم، 6). این آیه به‌­صراحت بر عصمت ملائکه دلالت دارد.

بنابراین ویژگی فرشتگان عصمت و توجه دائمی به خدای متعال است. موجوداتی که سراسر زندگی­شان خالص برای خدا است و مقصودشان از انجام هیچ کاری امیال نفسانی نیست؛ چراکه اساساً میل و گرایش به هیچ امر پستی ندارند.

 انسان نقش اول سریال آفرینش

پس از روشن شدن ملاک حیوانیت و ویژگی ملائکه نوبت به اعجوبه آفرینش می­‌رسد؛ نمایش آفرینش الهی در مورد انسان دیدنی بوده، انسان هم حیوان است و هم فرشته! به­ بیان دقیق­‌تر، انسان حیوانی است که می­‌تواند از مرز حیوانیت عبور کرده و به وادی فرشتگان گام گذارد. بدین‌­سان برخی از انسان‌­ها در مرتبه حیوانی باقی می­‌مانند، اما برخی دیگر نقش سابق خود را عوض کرده و نقش فرشته­ را عهده‌­دار و به کمال انسانی نائل می‌­شوند.

برای روشن­ شدن این امر باید توجه کرد که در انسان هم ویژگی­‌های حیوانی وجود دارد و هم استعداد فرشته ­شدن. اشاره کردیم که ملاک حیوانیت و فرشته ­بودن چیست؛ از یک‌سو انسان ابتدا نوعی حیوان است و مانند هر حیوان دیگر احتیاج به خوردن، آشامیدن و خوابیدن دارد، میل به جنس مخالف داشته و مانند هر پستاندار دیگر از طریق زاد و ولد به تولید مثل می­‌پردازد. خلاصه هم از شهوت و هم از غضب برخوردار است؛ پس انسان از یک­ جهت حیوانی تمام‌­عیار بوده؛ اما از سوی ­دیگر برخلاف سایر حیوانات، می­‌تواند از قید و بند حیوانی رها شده و به درجه ملائکه نائل شود. مقصود این نیست که غذا نخورد و از گرسنگی بمیرد و یا همانند مسیحیت تحریف‌­شده میل جنسی را که خداوند برای تضمین بقای نوع انسان در وجود انسان نهادینه کرده، سرکوب کند و ازدواج را امری قبیح و دنیاپرستی تلقی کند. اتفاقاً در اسلام ازدواج مایه تکامل زن و مرد، مایه آرامش آن­‌ها، محافظی نیرومند در برابر طغیان شهوات و بی‌­بندوباری­‌های جنسی معرفی شده است: مَن تَزَوَّجَ أحرَزَ نِصفَ دینِه؛ کسی که ازدواج کند نیمی از دین خود را محافظت کرده است (مکارم­‌الأخلاق، ج 1، ص 196). مقام معظم رهبری در تفسیر این حدیث شریف می­‌فرمایند: از مضمون این روایت معلوم می‌­شود که نیمی از خطرات و تهدیدهای مرتبط با دین انسان از طریق غریزه جنسی است (مطلع عشق)؛ ازاین‌­رو رفتار فرشته­‌گونه این نیست که انسان نیازهای وجودی خویش را که لازمه بقا و مایه رشد او بوده، سرکوب کند، بلکه «رفتاری فرشته‌­گونه، الهی و انسانی است که از نیتی الهی سرچشمه بگیرد». ملاک رفتارهای حیوانی این است که از غرایز حیوانی (به‌­طور کلی شهوت و غضب) برمی‌­خیزد و ملاک رفتار فرشته انجام کار به ­قصد اطاعت از امر خدا و حرکت در راستای کمال نهایی است.

بنابراین درصورتی که مقصود انسان از خوردن و آشامیدن و سایر افعالش قوت ­پیدا کردن برای عبادت و اطاعت امر خدا و فراهم ­شدن زمینه برای نزدیک ­شدن به خدا باشد، همان کارها که مقتضای حیوانیتش بود، رنگ‌وبوی الهی به­ خود می­‌گیرد و او را از محدوده حیوانیت فراتر می‌­برد؛ «صِبغَةَ اللهِ و مَن أحسَنُ مِنَ اللهِ صِبغَةً» رنگ الهی (بپذیرید) و چه رنگی از رنگ الهی بهتر است؟ (بقره، 138). حتی خدمت به مردم نیز درصورتی مایه رشد و کمال انسانی می‌­شود که به ­قصد اطاعت از دستور خدا انجام گیرد؛ یعنی شخص باید ملتفت باشد که خدمت به خلق مورد رضایت خدا است و با این نیت گره از مشکلات آن‌­ها بگشاید و اگر این‌گونه نبود، نزد خدا به یک ارزن هم نمی‌­ارزد.

درنتیجه «تا رفتارهای انسان با خدا مرتبط نشود، از مرز حیوانیت خارج نمی‌­شود». محبت مادر به فرزند خود، عشق به همسر، تحصیل، تلاش در جهت کسب رزق و روزی، احترام به پدر و مادر همه و همه درصورتی عبادت محسوب می­‌شوند و مایه خروج از حیوانیت و ورود به وادی ملائکه می­‌شود که خالص برای خدا باشد؛ پس زندگی و سرنوشت انسان از دو حال خارج نیست: یا تنها به ­دنبال ارضای نیازهای حیوانی خویش است که در این­ صورت حیوانی بیش نیست و یا همان­ کارها را به‌­علاوه یک‌­سری کارهای دیگر برای رسیدن به خدا انجام می‌­دهد که در این ­صورت حقیقتاً فرشته است؛ چراکه ملاک فرشته ­بودن در او نیز وجود دارد، چون می‌­توانست حیوان بماند، اما با اختیار به وادی ملائکه پا گذاشته است و مقامش از ملائکه نیز بالاتر خواهد بود. چراکه «ملائکه نمی‌­توانند فرشته نباشند، اما انسان می‌­تواند حیوان باشد». شاعر چه زیبا این چند بیت را در همین راستا سروده است:

در حدیث آمد که یزدان مجید/ خلق عالم را سه­ گونه آفرید

یک گُرُه را جمله عقل و علم و جود/ آن فرشته است او نداند جز سجود

نیست اندر عنصرش حرص و هوی/ نور مطلق زنده از عشق خدا

یک گروه دیگر از دانش تهی/ هم­چو حیوان از علف در فربهی

او نبیند که جز اصطبل و علف/ از شقاوت غافل است و از شرف

این سوم هست آدمیزاد و بشر/ نیمِ او ز افراشته و نیمش خر

نیمِ خَر خود مایل سُفلی بود/ نیمِ دیگر مایل عُلوی بود