همدان، آرمیده بر دامنه‌های سرفراز الوند، یکی از دیرپاترین سکونتگاه‌های بشری و نخستین پایتخت تمدن مادهاست؛ شهری با هویتی آمیخته از تاریخ، فرهنگ و اسطوره که بیش از سه‌هزار سال تاریخ مکتوب و تمدن را در حافظه تاریخی خود پاس داشته است. این کهن‌شهر که در روزگاران گذشته با نام‌هایی چون «هگمتانه» و «اکباتان» شناخته می‌شد، در گذر اعصار و قرون همواره چهارراه تلاقی اندیشه‌ها، فرهنگ‌ها و راه‌های تجاری کهن نظیر جاده ابریشم بوده است.
اما روح واقعی و نبض تپنده هر شهر کهنسال را بیش از هر چیز باید در بافت کالبدی و محلات قدیمی آن جست‌وجو کرد. محله‌های قدیمی همدان، صرفاً مجموعه‌ای از گذرها، چمن‌ها، بن‌بست‌ها و خانه‌های خشت و گلی نیستند؛ بلکه هر یک راوی زنده زیستِ جمعی، پیوندهای عمیق اجتماعی، معماری هویت‌بخش و خاطرات مشترک نسل‌ها به شمار می‌روند. ساختار کالبدی و چیدمان فضایی محلات کهن همدان، با وجود میدان‌گاه‌ها، مساجد، حمام‌ها و بازارچه‌های محلی، نمادی برجسته از همنشینی اصالت، ایمان و مردم‌داری بوده است.
با گذر زمان و توسعه پرشتاب و مدرن شهری، گرچه سیمای بسیاری از این محلات دگرگون شده، اما هویت و ردپای غنی فرهنگی آن‌ها همچنان در ذهن شهروندان و دل تاریخ زنده است. بازخوانی شناسنامه و سرگذشت این محله‌ها، بازگشتی به ریشه‌ها و تلاشی برای پاسداشت حافظه جمعی و میراث ناملموس این دیار تاریخی است.
در ادامه نگاهی خواهیم داشت به چند محله نام‌آشنای شهر تا پیوند گذشته و امروز این پایتخت تاریخ و تمدن را بیشتر به نظاره بنشینیم.
*امامزاده یحیی(ع)
محله و چمن امامراده یحیی (ع) از محله‌ها و چمن‌های قدیمی و معتبر شهر همدان بود که چمن آن با احداث بلوار شهید مدنی به طور کامل از میان رفت. این محله کهن از جمله محلاتی است که چند مسجد قدیمی ازجمله مسجد امامزاده یحیی، مسجد آیت‌ا... انصاری و مسجد حاج سرتیپ را در دل خود جای داده و به واسطه حضور آنها در کنار یک امامزاده به نام امامزاده یحیی اعتبار خاصی پیدا کرده است.
ساختمان امامزاده یحیی مربوط به دوره قاجاریه است و مساجد این محله هم عموما تاریخی اند و متعلق به سال‌ها پیش می‌باشند؛ ازجمله مسجد حاج سرتیپ که مربوط به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است و در سال 1380، به‌‌عنوان یکی از آثار ملی ایران، به ثبت رسیده است.
دو حمام بزرگ و کوچک در شمال بقعه امامزاده یحیی(ع) نیز به فاصله کوچه‌ای باریک از امامزاده وجود داشته که امروز به انبار کالا تبدیل شده است؛ و راستای امامزاده یحیی هم که سابقا رونق فراوانی داشت امروز دیگر چیزی از آن بازارچه قدیمی به غیر از دو مغازه نانوایی باقی نمانده و درواقع با احداث خیابان تختی که از وسط راستای امامزاده یحیی می‌گذشت این بازارچه هم تقریباً از بین رفته است.
*توت قومی‌ها
بخش بالادستی پل یخچال را محوطه توت قمی‌ها می‌گفتند. بنابه اظهار معمرین و آگاهان، در این محوطه چند درخت توت قرار داشت که قمی‌ها و دیگران کالاهای خود را برای فروش در سایه آن درختان می‌گذاشتند. این محوطه از طریق کوچه فرنگی‌ها و محوطه طاطاووس به چمن آقاجانی بیگ می‌پیوست.
در محوطه توت قمی‌ها بازارچه‌ای هم قرار داشته که به بازارچه توت قمی‌ها معروف بوده و با آنکه تغییرات زیادی در این محوطه رخ داده اما این بازارچه هنوز باقی است.
*غزلان
غزلان یا قزلان از معروف‌ترین چمن‌های محلات همدان بوده که در میانه کوچه قزلان امروز قرار داشته است و با خیابان‌کشی‌های دهه‌های اخیر این چمن کاملاً از میان رفته است.
کوچه قزلان کوچه‌ای بوده که پیش از احداث خیابان سنگ شیر در امتداد کوچه آسیدحسن از چمن حاجی آغاز می‌شد وتا چمن امامزاده یحیی امتداد می‌یافت. خیابان سنگ شیر از وسط این کوچه گذشت بنابراین نیمی از کوچه در ضلع شمالی خیابان ماند و نیمی در ضلع جنوبی.
برخی معتقد بودند که چون دیوارهای این کوچه را با گِل سرخ اندود کرده بودند، قزلان نامیده شده بود و برخی دیگر آن را غزلان به معنی محل عشق ورزی پنداشتند. امروزه این کوچه به چندین بخش تقسیم شده و یکی از این بخش‌ها به نام کوچه غزالی شناخته می‌شود.
*خیریه
محله خیریه و کوچه‌ای به همین نام در شرق محله امامزاده یحیی وجود داشته که به کوچه قزلان و از طریق آن به خیابان سنگ شیر می‌پیوسته است.
ظاهراً به‌دلیل وجود نوانخانه‌ای در انتهای این کوچه چنین نامی به آن داده بودند که نام امروزی آن کوچه شهید بهرامی است.
*اقاجانی بیگ
آقاجانی بیگ از محلات قدیمی و پرجمعیت شهر همدان بوده که ظاهراً به نام بنیان گذارش که یکی از سرداران کریم خان زند بوده معروف شده است. این محله دارای چمن و بارارچه‌ای بوده که هنوز خوشبختانه تا حدودی به قرار سابق مانده است.
چمن این محل از طریق کوچه آیوسف به کوچه امامزاده یحیی متصل می‌گردد و از طریق دو کوچه سیدجلالان و فرنگی‌ها به محله طاطاووس وصل می‌شود و از آنجا به محله توت قمی‌ها می‌پیوندد. این موقعیت از گذشته شرایط بسیار خوبی برای مرکزیت بخشیدن به این محل ایجاد کرده بود.
مسجد و حمام آقاجانی بیگ نیز که بنای آن‌ها به روزگار زندیه منسوب است در این محله وجود داشته که مسجد هنوز پابرجاست اما حمام ار بین رفته و در محل آن اپارتمان سازی شده است.
*بالاکوچه
بخش بالادستی کوچه برج قربان را که از مقابل این برج می‌گذرد و تا 12 متری ابن سینا امتداد دارد، بالاکوچه می‌گفتند. ظاهراً علت نامگذاری این بوده که این کوچه بالادست‌ترین کوچه شهر محسوب می‌شد و بالاتر از آن به تپه ماهور‌های جنوب شهر می‌رسید.
به مسجد چمن امامزاده یحیی هم مسجد بالاکوچه می‌گفتند که در نزدیکی همان محله قرار می‌گرفته.
*کلپا
محله و چمن کلپا از چمن‌ها و محلات معروف همدان بوده که امروزه کم و بیش برقرار است. این چمن از طریق کوچه مریضخانه یا امیرتومان به خیابان پذیرایی و از طریق کوچه نجارخانه به کوچه فرمانداری وصل می‌شود و از کوچه سیزده خانه به خیابان بوعلی می‌پیوندد.
مسجد و بازارچه این محل همچنان باقی و فعال است اما حمام محله کلپا کاملا ویران شده است. چشمه‌ای هم به نام چشمه کلپا در چمن این محل وجود داشته که از آب آن برای اشامیدن و ابیاری و شستشو استفاده می‌شده است.
*درویش آباد
محله درویش آباد محله‌ای حاشیه‌ای در شرق تپه مصلی پایین راه شوسه که از دامنه تپه می‌گذشته بوده است. اختلاف سطح این محل با راه شوسه چندان بود که تک و توک خانه‌های دو طبقه آن نیز انقدر ارتفاع نداشتند که با راه شوسه هم سطح شوند.
امروزه این محل گسترش یافته است و با خانه‌های بازسازی شده دیگر هیچ شباهتی به گذشته خود ندارد.