امر به معروف یعنی فرا خواندن و توصیه به اعمال نیک و نهی از منکر به معنای بازداشت از اعمال بد و منفی است؛ لذا در آیات و روایات نسبت به این واجب الهی به کرات توصیه و راه‌های عمل به آن و ضرورت‌ها و برکات اش نیز تصریح شده است.

چنان که خدای متعال در آیه 104 سوره مبارکه آل عمران می‌فرماید: «وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلیَ الخَیرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالمْعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ أُوْلَئکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند».

و از پیامبر اکرم(ص) است که فرمودند: «ای مردم پیش از مردن توبه کنید و... امر به معروف کنید تا محفوظ بمانید. نهی از منکر کنید تا یاری شوید.»(1)

و نیز از امیرمومنان امام علی(ع) است که: «امر کردن به معروف افضل عمل‌های آفریدگان است.»(2)

در جلد نخست «رساله آموزشی» شامل احکام و مسائل شرعیِ مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای آمده است: «امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرایط آن یک تکلیف شرعی عمومی برای حفظ احکام اسلام و سلامت جامعه است، و صرف توهم این که موجب بدبینی فاعل منکر یا بعضی از مردم نسبت به اسلام می‌گردد، باعث نمی‌شودکه این وظیفه‌ی بسیار مهم ترک شود.

افرادی که از تخلفات قانونی مثل اختلاس از بیت المال مطلع می‌شوند وظیفه دارند با رعایت شرایط و ضوابط شرعی نهی از منکر کنند، و توسل به رشوه و راه‌های غیرقانونی برای هر عملی هر چند به منظور جلوگیری از فساد، جایز نیست. بلی اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود نداشته باشد، تکلیفی نخواهند داشت، مثلاً اگر خوف داشته باشند که در صورت مبادرت به این فریضه، ضرری از طرف مسؤولین بالاتر متوجه آنان می‌شود تکلیف از آنها ساقط می‌شود. البته این حکم در مواردی است که حکومت اسلامی حاکم نباشد، ولی با وجود حکومت اسلامی که اهتمام به اجرای فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منکر دارد برکسی که قادر بر این فریضه نیست واجب است که نهادهای ذی‌ربط را که از طرف حکومت برای این کار اختصاص یافته‌اند مطلع نماید و تا کنده شدن ریشه‌های فاسد که فسادآور هم هستند موضوع را پیگیری کند.»

این تاکید و توصیه نشان می‌دهد که نباید و نمی توان از کنار این فریضه با تسامح و غفلت گذشت چراکه اساساً توجه و عمل به آن، مسئولیتی اجتماعی است که نمی شود از زیر بار آن شانه خالی کرد.

البته عمل به این واجب برای آنکه اثری را که مد نظر است داشته باشد و اصلاحی را که باید، در سبک زندگی رقم بزند نیازمند آداب و اصولی است که در آموزه‌های دینی تصریح شده است.

ابتدا باید توجه داشت عمل به این واجب محدود به قشر و گروه خاصی از مردم نیست بلکه هر جا که برخلاف احکام دین، مرز بایدها و نبایدهای دینی زیر پا گذاشته شد، این فریضه بر هر کسی واجب می‌شود لذا، جنسیت، تاهل، طبقه اجتماعی، مدرک تحصیلی و... بر وجوب یا عدم وجوب آن تاثیری ندارد.

بی تردید مرور بر آثار و رهاوردی که امر به معروف و نهی از منکر برای انسان دارد و اصلاحی را که در سبک زندگی رقم می‌زند، در اهتمام نسبت به آن تاثیری شگرف دارد.

امیرمومنان امام علی(ع) در بیان آثار، برکات و پاداش امر به معروف و نهی از منکر می‌فرمایند: «هر کس که سه خصلت در او باشد، از شرّ دنیا و آخرت در امان است: امر به معروف کند و خودش نیز بدان عامل باشد، نهی از منکر کند و خودش نیز تارک آن باشد و حدود خداوند جل و علا را محافظت نماید». (3)

امام باقر(ع) نیز در حدیثی به مهم ترین آثار امر به معروف و نهی از منکر اشاره کرده و می‌فرمایند: «امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. واجب بزرگی است که با آن، فریضه‌های دیگر برپا می‌شود و راه‌ها امن و کسب و کارها حلال می‌گردد. آنچه به ستم ستانده شده، به صاحبان آن بازگردانده می‌شود. زمین‌ها آباد، از دشمنان انتقام گرفته و امور پا بر جا می‌شود».(4)

از دیگر برکات امر به معروف و نهی از منکر، امنیت است چراکه در سایه بازداشت از بدی‌ها و رواج خوبی‌ها به دلیل امر به آنها، فساد و ظلم کمتر شده و اینچنین امنیت هم بر جامعه حاکم می‌شود.

بنابر آنچه گذشت، اگر نسل جوان و دانشجوی ما به امر به معروف و نهی از منکر معتقد و ملتزم شوند، به دلیل آنکه پُست‌ها و نقش‌های کلیدی جامعه در آینده نزدیک از آنِ آنها است، می‌توان امیدوار بود که میزان فساد و ظلم و بروز آسیب‌هایی مانند اختلاس، تبعیض و... در جامعه کاهش یافته و کمرنگ شود چراکه در سایه تلفیق و همراهی علم و ایمان و تبلور آن در عمل است که می‌توان شاهد تحولات شگرف در جامعه اسلامی بود.

باید توجه داشت جامعه مطلوب آن است که مردم با احساس تکلیف دینی نسبت به همه کارها نظارت کنند و بی تفاوت نباشند و فرهنگ «به من چه» نداشته باشند. اگر این احساس وظیفه در جامعه کمرنگ شود و هر کس به امید دیگری دست روی دست بگذارد و حرفی نزند و اقدامی نکند، هم مفاسد دامنگیر همه می‌شود (آتش که گرفت، خشک و تر می‌سوزد) هم عذاب الهی همه را در بر می‌گیرد، گناهکاران را به خاطر گناه شان و دیگران را به خاطر سکوت شان.(5)

پیامبر اکرم(ص) در این باره می‌فرمایند: «هر گاه مردم منکر و زشتی را ببینند و جلوی آن را نگیرند، کیفر الهی همه را فرا می‌گیرد.»(5)

تلاش برای گسترش خوبی‌ها و معروف‌ها در جامعه و مقابله با بدی‌ها و مفاسد و ستم ها، بسیار مقدس و کاری است که منجی بشریت حضرت مهدی(عج) با قیام جهانی اش این هدف را در سطح جهانی پیاده و دنیا را اصلاح خواهد کرد؛ لذا منتظران ایشان نیز باید به سهم خود و در حد توان در این باره دغدغه مند باشند تا در سایه اصلاحی که بواسطه امر به خوبی‌ها و نهی از بدی‌ها رخ می‌دهد، زمینه ظهور آن مصلح جهانی فراهم شود.

پی نوشت:

1- ارشاد القلوب، ص181؛

2- شرحی بر غررالحکم، ص102؛

3-الآمدی. پیشین، ج 2، ص 236، شماره 1422؛

4- وسائل الشیعه، ج 11، ص 395، ح 6.

5-اوصاف منتظران، ص109؛

6-تفسیر تبیان، ج4،ص44.