سپهرغرب، گروه کشاورزی: بنا به گفته کارشناسان لاین‌آرین درصورت حمایت دولت، برای عرضه در بازار قادر است، حداقل 50 درصد نیاز مرغ اجداد و مرغ مادر زنجیره طیور کشور را تأمین کند، ولی تاکنون بیش از 85 درصد بازار مرغ اجداد و مادری زنجیره طیور کشور در اختیار کشورهای خارجی است.

یکی از وابسته‌ترین بخش‌های تولیدی کشورمان، زنجیره طیور کشور و به‌خصوص وابستگی در تأمین مرغ اجداد و مادری است که متأسفانه سالهاست که بیش از 85 درصد این نهاده راهبردی از کشورهای هلند، آلمان، انگلیس و سایر کشورهای اروپایی وارد کشور می‌شود. این در حالی است که ایران؛ تنها دارنده مرغ لاین در خاورمیانه است، اما سالهاست که به‌جای بهره‌مندی از این نژاد بومی در تکمیل زنجیره تولید پروتئین مرغی خود، دست نیاز به سوی کشورهای خارجی دراز کرده است. در همین زمینه، گفت‌وگویی تفصیلی با مجتبی پویان‌مهر، دانش‌آموخته بیوتکنولوژی، کارشناس توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی انجام داده‌ایم که در ادامه بدان پرداخته شده است.

      ابتدا مرغ لاین را تعریف کنید

زنجیره تولید گوشت مرغ به طریقه صنعتی با اصلاح نژاد مرغ و دستیابی به رده ژنتیکی لاین شروع می‌شود. برای اینکه کارایی صنعت تولید گوشت مرغ بالا باشد، مرغ پروشی باید دارای خصوصیات یا صفاتی باشد که امکان پرورش آن در محیط صنعتی وجود داشته باشد. برای مثال، رشد سریع؛ یعنی کوتاه بودن طول دوره رشد، ضریب تبدیل بالا، امکان استفاده از جیره‌های غذایی صنعتی، رنگ پوست و گوشت، پاهای کوتاه، تاج کم‌حجم، شکل منقار و... از جمله صفاتی هستند که در اصلاح نژاد مرغ، مورد توجه قرار می‌گیرند. در فرایند اصلاح نژاد، تلاش می‌شود تا مرغ‌هایی با خصوصیات یادشده به‌وجود آیند که برای این منظور، تلاقی‌های حساب شده و دقیقی بین شجره‌های مختلف مرغ‌هایی که دارای صفات مطلوب هستند، توسط اصلاحگر انجام می‌شود، تا درنهایت مرغ‌هایی با خصوصیات بسیار مطلوب که از نظر آن صفت به‌اصطلاح خالص هستند، تولید شود.

بنابراین به یک جمعیت خالص از حیوانات خاص، اعم از دام و طیور که متعلق به یک نژاد مشخص با ویژگی‌های ژنتیکی؛ کاملاً مشخص بوده و صرفاً با حیوانات خالص و هم‌نژاد خود آمیزش داشته و قادر به تولید حیواناتی مشابه خود هستند، «لاین» اطلاق می‌شود. هر کدام از این لاین‌ها، حامل ژن‌های مربوط به یکی از صفات مفید نام‌ برده شده، هستند. مثلاً لاین A ضریب تبدیل خوبی دارد، لاین B رشد بالایی دارد، لاین C جوجه‌آوری مناسبی دارد و الی آخر. لاین‌های خالص، توسط مؤسسات پرورشی تکثیر شده و نسل حاصل از این مرغ‌های لاین، مرغ اجداد خواهند بود که معمولًا از تکثیر مرغ لاین در یک مزرعه ایزوله با تکنولوژی بالا حاصل می‌شوند.

تلاقی مرغ‌های اجدادی که از تکثیر لاین‌های مختلف حاصل شده‌اند، جمعیتی از مرغ‌ها را به‌نام مرغ مادر به‌وجود می‌آورد. برای مثال ممکن است، یک مرغ مادر BC به وجود آید که براساس تعریف بیان‌شده، هم رشد بالا و هم جوجه‌آوری مناسبی دارد. همین مرغ‌های مادر برای تولید جوجه‌های یک‌روزه‌ای که در بازار مشهود است، استفاده می‌شود تا مرغ‌دارها از آن‌ها، برای تولید گوشت یا تخم‌مرغ بهره ببرند. درواقع یک عدد مرغ لاین، منشاء تولید بیش از 450 هزار کیلوگرم گوشت مرغ است.

      اهمیت این محصول تا چه حد است و چرا کشور باید به سمت شکوفایی ظرفیت مرغ لاین‌آرین حرکت کند

امروز در دنیا؛ تنها شش کشور، دارای مرغ لاین هستند و همین شش کشور؛ تنها تأمین‌کنندگان کل گوشت مرغ زنجیره صنعتی دنیا محسوب می‌شوند. البته خود لاین، قابل تجارت نیست و هیچ کشوری، حاضر به فروش مرغ لاین خود نیست و آنچه که در دنیا تجارت می‌شود، نتایج حاصل از این لاین‌ها یا اصطلاحاً مرغ اجداد یا مادری است که پیشتر اشاره شد. فناوری دستیابی به مرغ لاین به قدری راهبردی است که حتی در مقالات علمی مربوط به اصلاح ژنتیکی طیور هم، هیچ اشاره‌ای به ریز اطلاعات آن نمی‌شود و مراکزی که لاین مرغ در آن‌ها نگه‌داری می‌شوند، مثل مراکز فوق‌ سری نظامی، دارای پروتکل‌های امنیتی پیچیده‌ای هستند.

ایران با دراختیار داشتن مرغ لاین‌آرین، یکی از 6 کشور صاحب مرغ لاین در دنیا است، ولی با عدم توجه کافی به این ظرفیت بومی تاکنون بیش از 85 درصد مرغ اجداد و مرغ مادر مورد نیاز صنعت طیور کشورمان از نژادهای خارجی آربراکرز، کاب، لوهمن و... تأمین می‌شود. این در حالی است که دیگر کشورهای واردکننده این نژادهای مرغ، همه بازار خود را در اختیار کشورهای بیگانه قرار نداده‌اند. مثلاً کشوری مثل چین علی‌رغم اینکه از لاین برخوردار نیست، ولی همه نیاز صنعت طیور خود را از لاین‌های خارجی تأمین نمی‌کند، بلکه حدود پنجاه‌درصد نیازش از سویه‌های بومی یا سویه‌های موجود در شرق آسیا تأمین می‌شود. اگر این موضوع را با موضوع تحریم‌های بین‌المللی و امنیت غذایی در کنار هم بررسی کنیم، مشخص می‌شود که دسترسی یا عدم دسترسی به مرغ لاین، چه‌قدر برای کشوری مثل ایران، اهمیت داشته و می‌تواند، تبدیل به سلاحی برای تهدیدهای جدی علیه نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران توسط کشورهای متخاصم شود.

برای پی‌بردن به اهمیت موضوع ضرورت خودکفایی در زنجیره طیور کشورمان نقل‌قولی از ریچارد نفیو[1]؛ مسئول امور ایران در شورای امنیت ملی کاخ سفید و طراح تحریم‌های گسترده علیه ایران و قائم‌مقام هماهنگی سیاست تحریم در وزارت خارجه آمریکا که در کتاب « هنر تحریم، نگاهی از درون میدان» نوشته است، می‌آورم:

طی تحریم، از صادرات بسیاری از کالاهای معمول به کشور هدف ممانعت می‌شود، اما صادرات کالاهای لوکس، باعث از بین رفتن حس اجتماعی خواهد شد. برای مثال افزایش قیمت مرغ در ایران به‌عنوان کالایی که تحریم نشده، می‌تواند فشار تحریم در بین ایرانیان را افزایش داده و صادرات برخی محصولات به ایران، ذخیره ارزی خارجی ایران را تخلیه کند.

بدین ترتیب و باتوجه به اینکه حدود 80درصد پروتئین حیوانی کشور از طریق گوشت مرغ تأمین می‌شود، وابستگی در صنعت طیور کشور می‌تواند به‌عنوان حربه‌ای قوی، توسط کشورهای معاند و تحریم‌کننده ایران استفاده شود. به‌نظرم اینکه تاکنون دشمن ما از این ابزار علیه ایران استفاده نکرده، دو دلیل دارد: یک؛ وجود سویه مرغ آرین به‌عنوان لاین بومی ایران و ترس آن‌ها از تقویت و احیای دوباره این نژاد که موجب کاهش وابستگی کشور خواهد شد، دوم؛ تخلیه ارزی ایران به‌واسطه واردات مداوم نژادهای متعلق به لاین‌های مرغ خارجی.

      چرا نژاد آرین از چرخه تولید و مصرف زنجیره پروتئین مرغی کشور حذف شد

مرغ آرین از زمانی که وارد ایران شد و با سازگاری در اقلیم ایران، لاین بومی کشورمان نام گرفت، تا اوایل دهه 80 بیش از 85 درصد بازار گوشت مرغ کشور را در اختیار داشت. ولی به مرور زمان به‌دلیل مشکلاتی که در مقایسه با نژادهای وارداتی داشت در رقابت با آن‌ها از گردونه تولید و مصرف خارج شد و هم‌اکنون زیر 1 درصد بازار پروتئین مرغی کشور را در اختیار دارد.

برخی از مهم‌ترین مشکلات نژاد آرین، عبارت است از: حساسیت بالا به سندرم مرگ ناگهانی و مرگ‌ومیر بسیار بالاتر از استاندارد؛ یعنی80درصد مرگ‌ومیر به‌دلیل بیماری «سندروم آسیت»، هزینه‌بر بودن اقدامات مدیریتی که برای کنترل بیماری آسیت انجام می‌گرفت: از قبیل محدودیت غذایی، افزایش هزینه سوخت برای گرم کردن سالن و افزودنی‌های غذایی، رشد نسبی کمتر نسبت به نژادهای وارداتی که حدود 2-3 روز دیرتر به وزن کشتار می‌رسد، راندمان تولید گوشت پایین‌تر نسبت به نژادهای وارداتی با ضریب تبدیل حدود 2.05، یکنواختی پایین مرغ‌های ریز و درشت در هنگام کشتار.

در سال 1382 هم‌زمان با سیاست‌های خصوصی‌سازی، آزاد کردن واردات مرغ اجداد، عدم برنامه‌ریزی مناسب برای مدیریت سهم بازار و اصلاح ژنتیکی آرین در جهت مطابقت تولیدات با خواست و انتظار بازار، این لاین؛ تقریباً از بازار حذف شد. اما با وجود مشکلات این عرصه، هنوز هم امید برای احیای لاین آرین وجود دارد و حتی فعالیت‌های مثبتی نیز از جانب شرکت‌های فعال در این حوزه در حال انجام است، اما قطعاً بدون برنامه‌‍ریزی و کمک دولت و مجلس، احتمال موفقیت کامل چنین فعالیت‌هایی ضعیف است.

      آیا این مشکلات نژاد آرین که شمردید، قابل برطرف شدن است

بله؛ قطعاً هر نژاد برتر ژنتیکی مرغ صنعتی که اکنون در بازار جهانی عرضه شده، سال‌ها فرآیندهای اصلاح ژنتیکی روی آن انجام شده و به مرور ارتقا پیدا کرده است. چه بسا نژادهای اولیه آن‌ها از نژاد آرین ما، کیفیت پایین‌تری داشته‌اند، ولی در اثر اصلاح ژنتیکی، به مرور بهره‌وری خود را ارتقا داده‌اند. روی نژاد آرین سالهاست که کار اصلاحی جدی انجام نگرفته، وگرنه قابلیت‌های این نژاد نیز هم‌تراز با سایر لاین‌های موجود در دنیا ارتقا پیدا می‌کرد.

سویه آرین از نظر مصرف دان در دوره رشد استاندارد خود در مقایسه با رقبای خارجی هیچ تفاوتی ندارد و حتی با توجه به اینکه در مقایسه با نژادهای وارداتی نسبت به بیماری‌های واگیردار مقاوم‌تر بوده، ممکن است هزینه کنترل بیماری در این واحدها نیز کمتر از سایر واحدها باشد و در نتیجه پرورش آن برای مرغ‌داران به‌صرفه‌تر باشد.

      به‌طور کلی پیشنهادات شما برای احیای لاین آرین چیست

همان طور که عرض کردم در حال حاضر سهم آرین از بازار طیور کشور؛ تقریباً صفر است و تا زمانی که این سویه، سهمی در بازار نداشته باشد، سیکل اصلاح ژنتیکی آن کامل نخواهد شد و سرمایه‌گذاری برای اصلاح ژنتیکی بی‌ثمر است. مثل هر کالای تجاری دیگر اجداد حاصل از لاین آرین نیز در هر مرحله اصلاحی، باید در بازار عرضه شود و اصلاحگر با گرفتن بازخورد از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان در برنامه‌های آتی اصلاحی خود مرحله به مرحله این لاین را ارتقا و بهبود دهد. بنابراین احیای لاین آرین، نیازمند برخورداری از حمایت‌ها و مشوق‌های دولتی برای افزایش سهم در بازار، تأمین اولویت‌دار نهاده‌های مورد نیاز دارندگان گلّه آرین و نیز مشوق‌های صادراتی برای محصولات حاصل از این سویه است.

موضوع مهم دیگر اینست که فرآیند اصلاح ژنتیکی مرغ فرآیندی بلندمدت است و نیاز به تدوین و اجرای برنامه بلندمدت دارد. با توجه به اینکه طی سال‌های اخیر ثبات مدیریتی در بدنه متولی احیای این سویه؛ یعنی وزارت جهاد کشاورزی حاکم نبوده، بنابراین برنامه بلندمدتی نیز جهت حصول کامل نتیجه اجرا نشده و فقط این لاین، زنده نگه داشته شده است. بنابراین پیشنهاد می‌شود باتوجه به اهمیت این موضوع، برای احیای این نژاد در کارگروهی ملی تعریف مأموریت شود و ضمن پرهیز از بروز تشتت مسئولیت در مدیریت آن، نهادهایی با ثبات مدیریتی بالاتر در احیای این نژاد، ایفای نقش کنند.

البته این نکته را هم عرض کنم که طرف دیگر مسئولیت، متوجه مردم و حمایت آن‌ها است که از نژاد آرین خیلی تأثیر خواهد داشت. بدین صورت که باید عادت‌های غلط مصرفی مردم در اقبال به مصرف مرغ با وزن بالا، اصلاح شده و به سمت مصرف مرغ با وزن استاندارد حدود یک‌کیلو و 800 الی 2 کیلوگرم حرکت کنند. خانواده‌ها باید بدانند که مرغ‌های با وزن پائین‌تر چون در فرآیند سرعت وزن‌دهی بالا و در نتیجه حساسیت بالا به بیماری‌ها قرار نگرفته‌اند، در نتیجه آنتی‌بیوتیک کمتری نیز برایشان مصرف شده و سالم‌تر هستند. درصورت مساعدت دولت و مجلس برای ورود مجدد لاین آرین به زنجیره طیور کشور، مردم نیز با مصرف مرغ آرین می‌توانند از تولید ملی حمایت کنند و در تحقق استقلال کشور ایفای نقش داشته باشند. چنانچه همواره این طور بوده و با ورود مردم در عرصه‌های بحرانی و میدان‌داری، این انقلاب از گردنه‌های خطرناک و حیاتی عبور کرده و به عزّت و استقلال نائل آمده است.