سپهرغرب، گروه - طاهره ترابی مهوش :

ظرفیت‌های تاریخی فرش دستباف همدان چنان ریشه‌دار است که نام‌هایی چون انجلاس، جوزان و مهربان در بازارهای جهانی فرش، هم‌تراز با آثار موزه‌ای شناخته می‌شوند. فرش همدان با بهره‌گیری از رنگرزی گیاهی و پشم مرغوب کوهپایه‌ای، نماد استقامت و زیبایی است؛ هنری که در طول قرون، فرازونشیب‌های سیاسی و اقتصادی بسیاری را تاب آورده تا امروز به‌عنوان میراثی زنده به دست ما برسد. اکنون در دورانی که فناوری و رقابت‌های جهانی، اصالت‌های کهن را به چالش کشیده‌اند، بازخوانی ظرفیت‌های این هنر-صنعت در استان همدان نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی حیاتی برای حفظ شناسنامه فرهنگی این خطه از ایران است. حال آنکه طی سال‌های اخیر این فرایند در دستور کار ادب فرش همدان قرار گرفته؛ بر این اساس در گفت‌وگویی ویژه با علی سلیمانی، مدیر امور بازرگانی اداره کل صمت استان همدان، به بررسی آخرین وضعیت و نقشه‌ راه این گنجینه ماندگار می‌پردازیم که در ادامه می‌خوانید:

* تولید 40 هزار متر مربع شکوه

مدیر امور بازرگانی اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان همدان با ارائه آماری دقیق از حجم تولیدات استان، گفت: در سالی که گذشت، هنرمندان همدانی موفق به بافت 40 هزار متر مربع انواع قالی و قالیچه دستباف شده‌اند؛ این عدد تنها یک آمار کمی نیست، بلکه برآیند هزاران ساعت عشق و دقت بوده که در تار و پود گره خورده است.

علی سلیمانی این تولیدات را در دو بخش عمده دسته‌بندی کرد و افزود: قالی‌های بخش نفیس و تجملاتی را داریم که شامل تابلوفرش‌های ابریشمی و مرینوس هستند و با ظرافتی مینیاتوری بافته می‌شوند. همچنین قالیچه‌های نفیس صادراتی تمام‌ابریشم را داریم که با رج‌شمارهای بسیار بالا، توان رقابت با بهترین برندهای جهانی را دارند و بخش اصیل و کاربردی به‌شمار می‌روند؛ این قالی‌های پشمی «زیرپایی» که بافت درشت‌تری دارند را هم شامل می‌شود که ازنظر دوام و طرح، بی‌رقیب هستند.

سلیمانی با اشاره به طرح و نقش‌های خاص فرش دستبافت در همدان، اظهار کرد: طرح‌هایی نظیر «ننج ملایر»، طرح‌های اقتباسی «بیجار» و فرش‌های بااصالت «مهربان»، شناسنامه فرش همدان هستند.

وی با تأکید بر اینکه این فرش‌ها به‌دلیل استفاده از پشم مرغوب و رنگ‌رزی گیاهی با گذشت زمان نه‌تنها فرسوده نمی‌شوند بلکه بر ارزش و جلای آن‌ها افزوده می‌شود، اذعان کرد: یکی از بخش‌های درخشان فعالیت‌هایی که طی چندسال اخیر دنبال شده، تمرکز بر اصالت نقشه‌های خاص قالی همدان است.

سلیمانی با افتخار از به‌روزرسانی 80 عدد نقشه بومی خبر داد و افزود: از آنجایی که نقشه فرش روح آن است و اگر این روح با زمانه هماهنگ نشود می‌میرد، ما در یک عملیات تخصصی، 80 نقشه اصیل استان را ازنظر رنگ‌بندی، نوع طراحی و رج‌شمار، مرمت و به‌اصطلاح «به‌روزرسانی» کردیم که این اقدام به معنای تغییر هویت نیست، بلکه به معنای پاک کردن گردوغبار زمان از چهره این نقشه‌ها است تا برای خریدار امروزی جذابیت داشته باشند.

وی با تأکید بر اینکه احیای نقشه‌های قدیمی که دارای هویت منطقه‌ای هستند از دیگر دستاوردهای این مجموعه است، ابراز کرد: نقشه‌هایی همچون ماهی‌درهم ذهنی‌باف که نشان‌دهنده قدرت تخیل بافندگان اسدآباد است یا نقشه‌های جوزان ملایر و آصادقی تویسرکان که هرکدام داستانی از تاریخ و جغرافیای منطقه خود را در دل دارند، اکنون با بازسازی علمی، آماده بازگشت به دارهای قالی هستند.

* سرمایه انسانی؛ ارتش 29 هزار نفری هنرمندان

سلیمانی با تأکید بر اینکه طبق آمار ارائه‌شده بین 25 تا 29 هزار بافنده فعال و نیمه‌فعال (فصلی) در استان همدان مشغول به کار هستند، تصریح کرد: بانوان ستون خیمه فرش همدان هستند.

سلیمانی با اشاره به نقش پُررنگ زنان در تولید فرش همدان، خاطرنشان کرد: اکثریت این ارتش هنری را بانوان تشکیل می‌دهند؛ بانوانی که هم مدیریت خانه را برعهده دارند و هم با سرانگشتان خود، ثروت ملی تولید می‌کنند.

مدیر امور بازرگانی اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان همدان در ادامه به نکته‌ای تأمل‌برانگیز و تا حدی تلخ نیز اشاره کرد و گفت: تعداد قالی‌بافان مرد در استان به‌شدت کاهش یافته است؛ به‌طوری که امروز تنها 411 مرد در این حوزه فعال هستند که می‌توان آن‌ها را «آخرین بازماندگان نسل قالی‌بافان مرد» نامید که این آقایان عمدتاً در مشاغل پیرامونی و سخت‌تر نظیر قالیشویی، رفوگری، پرداخت‌زنی و تأمین مواد اولیه فعالیت می‌کنند.

* رنگرزان؛ کیمیاگران گمنام

وی با بیان اینکه 21 نفر رنگرز حرفه‌ای در همدان وظیفه تبدیل پشم سفید به کلافی از رنگ‌های بهشتی را برعهده دارند، تشریح کرد: این تعداد برای استانی با این حجم از تولید کم است و باید برای آموزش رنگرزان جدید سرمایه‌گذاری کرد.

سلیمانی با تأکید بر اینکه در حوزه بیمه نیز هم‌اکنون حدود چهار هزار و 100 نفر زیر پوشش بیمه تأمین اجتماعی بوده و دو هزار و 800 نفر نیز از طریق صندوق بیمه عشایری و روستایی بیمه شده‌اند، عنوان کرد: رویکرد علمی و آموزشی از دیگر بحث‌هایی است که طی سال‌های اخیر در عرصه فرش دنبال شده؛ زیرا فرش نباید تنها به‌عنوان یک حرفه موروثی باقی بماند، بلکه باید به یک تخصص دانشگاهی تبدیل شود.

وی در پاسخ به سؤالات مربوط به زیرساخت‌های آموزشی گفت: ما درحال حاضر دو دبیرستان تخصصی فرش در همدان و رزن داریم که دانش‌آموزان را از پایه با این هنر آشنا می‌کنند، اما هدف بزرگ‌تر ما، ورود رشته قالی‌بافی به دانشگاه‌های استان است؛ بنابراین درصدد هستیم تا با ایجاد پیوند میان صنعت و دانشگاه، دانشجوهایی تربیت کنیم که هم طرح را بشناسند و هم با مدیریت بازار آشنا باشند.

سلیمانی ادامه داد: علاوه‌بر آموزش رسمی، برگزاری دوره‌های تخصصی با همکاری مرکز ملی فرش نیز در دستور کار بوده است؛ به‌طوری که سال گذشته کلاسی با حضور 40 شرکت‌کننده با همکاری مرکز فرش ایران برگزار کردیم که در آن اساتید به‌نام و ترازاولی از استان‌های قم، مشهد و یاسوج برای تدریس به همدان دعوت شدند.

* زنگ خطر در بازارهای جهانی؛ رقبای منطقه‌ای در کمین برند ایرانی

وی با بیان اینکه این تبادل دانش میان‌استانی منجر به جهش کیفی در طرح و بافت فرش‌های تولیدی همدان می‌شود، ابراز کرد: یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های امروز تجارت بین‌الملل در عرصه فرش این است که کشورهای همسایه با استفاده از خلأهای موجود، گوی سبقت را از ایران ربوده‌اند.

مدیر امور بازرگانی صمت استان همدان با ابراز نگرانی جدی، اظهار کرد: امروز شاهد هستیم که فرش‌های تولیدی کشورهای افغانستان و پاکستان با سرعتی نگران‌کننده درحال جایگزینی فرش ایران در بازارهای جهانی هستند؛ تأسف‌بارتر اینکه این کشورها با کپی‌برداری از نقشه‌های اصیل ایرانی و تولید با هزینه بسیار پایین، بازارهایی را هدف گرفته‌اند که روزگاری قلمرو اختصاصی قالی ایران و به‌ویژه هگمتانه بود.

وی ادامه داد: افغانستانی‌ها و پاکستانی‌ها با تکیه بر نیروی کار ارزان‌تر و حمایت‌های گسترده بین‌المللی، محصولات خود را با قیمت‌هایی عرضه می‌کنند که بافنده ایرانی به‌دلیل تورم و گرانی مواد اولیه، حتی قادر به تأمین مصالح اولیه با آن قیمت نیست که این یک زنگ خطر جدی برای هنرستان فرش ایرانی است.

این مقام مسئول تأکید کرد: اگر ما نقشه‌هایمان را به‌روز نکنیم و برندسازی ملی را جدی نگیریم و درعین‌حال اگر تحریم‌ها همچنان ادامه داشته باشد، به‌زودی نام فرش ایران در حراجی‌های بزرگ دنیا به حاشیه خواهد رفت.

* دیوار بلند چالش‌ها؛ مثلث تحریم، تورم و دستمزدهای ناچیز

سلیمانی با صداقت تمام به مشکلات صنعت فرش اشاره کرد و گفت: اصلی‌ترین مشکل ما تحریم و انزوای بازاری است؛ چراکه تحریم‌های ظالمانه باعث شده است که فرش همدان از بازارهای سنتی خود در آمریکا و اروپا فاصله بگیرد. وقتی کانال‌های بانکی مسدود است و امکان حضور مستقیم در نمایشگاه‌های بزرگ مهیا نیست، رقبایی مانند پاکستان به‌راحتی جای ما را پُر می‌کنند.

وی ادامه داد: دومین مسئله گرانی مواد اولیه است؛ نوسانات ارزی باعث شده است قیمت ابریشم، مرینوس و رنگ‌های مرغوب به‌شدت افزایش یابد.

سلیمانی با بیان اینکه وقتی پشم و ابریشم گران می‌شود قیمت تمام‌شده فرش بالا می‌رود و درنتیجه در رقابت قیمتی با فرش‌های ارزان‌قیمت خارجی شکست می‌خوریم، عنوان کرد: بحران دستمزد از دیگر مشکلات مبتلابه صنعت فرش است.

مدیر امور بازرگانی اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان همدان با اشاره به اینکه اصلی‌ترین مشغله ذهنی ما کم بودن دستمزد بافندگان است، تصریح کرد: بافنده هنرمند ما با این دستمزدها انگیزه‌ای برای ادامه کار ندارد. اگر فکری به حال معیشت قالی‌باف نشود، یقیناً نمی‌توان امیدوار به پیشرفت بود.

مع‌الوصف؛ با توجه به آنچه گفته شد، فرش همدان در یک پیچ تاریخی قرار دارد. یعنی از یک‌سو تلاش‌های ستودنی برای احیای 80 نقشه اصیل و حرکت به سمت آموزش دانشگاهی در جریان است، از سوی دیگر سایه سنگین رقبای منطقه‌ای و تحریم‌های بین‌المللی حس می‌شود. این درحالی است که فرش همدان تنها یک کالا نیست؛ بلکه پرچمی است که هویت، هنر و استقامت مردم این دیار را در جهان به اهتزاز درمی‌آورد. برای پیروزی در جنگ نقشه‌ها با رقبایی همچون افغانستان و پاکستان، راهی جز حمایت از بافنده، علمی کردن تولید و بازگشت مقتدرانه به بازارهای جهانی وجود ندارد.

طاهره ترابی مهوش