سپهرغرب، گروه ریحانه آفرینش- صبا اسدی؛ عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی همدان گفت: داشتن تخصص فنی به‌تنهایی ضامن موفقیت اقتصادی نیست. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک، با وجود توانایی در تولید، به‌دلیل ضعف در مهارت‌های کلیدی مانند بازاریابی، مدیریت مالی و ساختار سازمانی، نمی‌توانند رشد کنند و از مسیر موفقیت باز می‌مانند.
همدان به‌عنوان یکی از قطب‌های صنایع دستی کشور، همواره میزبان هنرمندان و کارآفرینانی بوده که با تکیه بر دانش، خلاقیت و پشتکار خود توانسته‌اند سهمی در حفظ هنرهای بومی و ایجاد اشتغال داشته باشند. با این حال، فعالان این حوزه همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو هستند که گاه مسیر رشد و توسعه کسب‌وکارهایشان را دشوار می‌کند.
کارآفرینی زنان در سال‌های اخیر به یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی و اجتماعی استان همدان تبدیل شده است. در کنار فعالیت‌های صنعتی و خدماتی، بخش قابل توجهی از بانوان کارآفرین استان در حوزه صنایع دستی، هنرهای سنتی و مشاغل خانگی فعالیت می‌کنند؛ حوزه‌ای که علاوه بر ایجاد درآمد و اشتغال، نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی و هنری مناطق مختلف نیز دارد. با این حال، فعالان این عرصه معتقدند مسیر کارآفرینی همچنان با چالش‌های متعددی همراه است؛ از تأمین سرمایه و مواد اولیه گرفته تا بازاریابی، فروش، توسعه بازار و حتی ماندگاری کسب‌وکار.
برای بررسی این موضوع، با لیلا طالبی؛ هنرمند و فعال حوزه تابلوهای نقش برجسته‌ در همدان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم و سپس دیدگاه‌های او را با دکتر سید حمید حسینی، مشاور کسب‌وکار، کارشناس مسائل اقتصادی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، در میان گذاشتیم تا تصویری روشن‌تر از وضعیت زنان کارآفرین و نیازهای این بخش ارائه شود.
**از روان‌شناسی تا نقش برجسته‌های سفالی
لیلا طالبی که کارشناسی ارشد روان‌شناسی بالینی دارد، با بیان اینکه عشق به هنر مسیر زندگی حرفه‌ای او را تغییر داده است، گفت: از سال 1392 وارد حوزه هنر شدم و اکنون بیش از 12 سال است که در زمینه تولید تابلوها و نقش‌برجسته‌های سفالی فعالیت می‌کنم.
او درباره مسیر حرفه‌ای خود گفت: ابتدا آموزش‌های لازم را فرا گرفتم و سال‌ها با مجموعه‌ای در این حوزه همکاری کردم، اما بعد تصمیم گرفتم کار مستقلی را شروع کنم؛ اکنون نیز به همراه گروهی از همکارانم در زمینه طراحی، تولید و نصب نقش‌برجسته‌های سفالی فعالیت می‌کنیم.
او معتقد است مهم‌ترین عامل ماندگاری‌اش در این حرفه، لذت خلق هنر بوده است؛ اینکه از یک توده ساده گِل، اثری هنری بسازد که بتواند فضای خانه یا محیط شهری را زیباتر کند.
این هنرمند همدانی که بخشی از سرمایه مورد نیاز برای توسعه کار خود را از طریق تسهیلات اشتغال‌زایی تأمین کرده عنوان کرد: این حمایت‌ها در تهیه تجهیزات و مواد اولیه نقش مهمی داشت. با این حال، چالش اصلی هنرمندان صنایع دستی بیش از آنکه در تولید باشد، در معرفی و فروش محصولات نهفته است.
طالبی با ابراز اینکه تغییر سبک زندگی و گسترش زندگی مدرن باعث شده برخی هنرهای سنتی و صنایع دستی کمتر از گذشته مورد توجه قرار گیرند افزود: بسیاری از مردم وقتی با آثار نقش برجسته سفالی آشنا می‌شوند، زیبایی و ارزش هنری آن را تحسین می‌کنند اما این محصولات جزو نیازهای ضروری سبد خرید خانوار نیستند و این موضوع، بازار فروش آن‌ها را محدود کرده است.
به گفته وی، در شرایط اقتصادی فعلی، خانواده‌ها ابتدا هزینه‌های ضروری خود را تأمین می‌کنند و سپس در صورت امکان به سراغ کالاهای فرهنگی، هنری و تزئینی می‌روند. همین مسئله باعث شده فعالان این حوزه با دشواری‌های بیشتری برای فروش آثار خود مواجه شوند.
وی که تجربه حضور در برخی نمایشگاه‌های استانی و کشوری را دارد، معتقد است: نمایشگاه‌ها زمانی می‌توانند مؤثر واقع شوند که برای آن‌ها تبلیغات مناسبی انجام شود و مخاطبان هدف از برگزاری‌شان مطلع باشند. در غیر این صورت حتی حضور در بهترین فضاهای نمایشگاهی نیز الزاماً به فروش یا جذب مشتری منجر نمی‌شود.
** بازاریابی و معرفی محصول؛ حلقه مفقوده کارآفرینی
این بانوی کارآفرین همدانی مهم‌ترین نیاز امروز فعالان صنایع دستی را معرفی بهتر محصولات و بازاریابی دانست و خاطرنشان کرد: بسیاری از هنرمندان از نظر کیفیت تولید، توانمندی و خلاقیت در سطح مطلوبی قرار دارند اما در معرفی آثار خود به بازار و یافتن مشتریان جدید با مشکل روبه‌رو هستند.
طالبی معتقد است آموزش‌های مرتبط با بازاریابی، برندینگ، فروش اینترنتی و ارتباط با بازار می‌تواند به اندازه تسهیلات مالی برای زنان کارآفرین مفید و اثرگذار باشد.
** برگزاری نمایشگاه؛ آخرین گزینه حمایت
در ادامه کارشناس کسب و کار، مطرح کرد: یکی از اشتباهات رایج در حمایت از کارآفرینان این است که تصور می‌شود برگزاری نمایشگاه می‌تواند بخش عمده مشکلات آن‌ها را حل کند. نمایشگاه آخرین حلقه زنجیره حمایت از کارآفرینی است، نه نخستین حلقه آن. وقتی درباره حمایت از کارآفرینان صحبت می‌کنیم باید کل زنجیره از تولید تا فروش را مد نظر قرار دهیم.
به گفته سید حمید حسینی، زنجیره حمایت از کارآفرینی از تأمین مواد اولیه آغاز می‌شود. بسیاری از تولیدکنندگان با افزایش قیمت مواد اولیه، دشواری تأمین برخی اقلام، کمبود نقدینگی و مشکلات مربوط به سرمایه در گردش روبه‌رو هستند.
وی معتقد است اگر این مسائل در ابتدای مسیر حل نشود، طبیعی است که تولیدکننده در ادامه راه نیز با مشکل مواجه شود و حتی بهترین نمایشگاه‌ها نیز نتوانند کمبودهای موجود را جبران کنند.
** چالش‌های کمتر دیده‌شده
عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان یکی دیگر از مشکلات کارآفرینان را پیچیدگی‌ها و تشریفات اداری دانست و افزود: بسیاری از صاحبان کسب‌وکارهای کوچک برای دریافت مجوزها، استفاده از تسهیلات و طی کردن مراحل قانونی با فرایندهای زمان‌بر و پیچیده روبه‌رو هستند.
حسینی با اشاره به اینکه در بسیاری از کشورهای دنیا اصل بر فعالیت اقتصادی است و نظارت‌ها پس از آغاز فعالیت انجام می‌شود مطرح کرد: اما متأسفانه در کشور ما گاهی حجم مجوزها و مراحل اداری به اندازه‌ای است که بخشی از انرژی و زمان کارآفرین صرف عبور از این موانع می‌شود.
وی بر اهمیت پوشش‌های بیمه‌ای برای هنرمندان و کارآفرینان تأکید کرد و گفت: کاهش دغدغه‌های مربوط به بیمه و حمایت‌های اجتماعی می‌تواند امنیت بیشتری برای فعالان این حوزه ایجاد کند.
وی معتقد است: یکی از مهم‌ترین مشکلات کسب‌وکارهای خرد این است که صاحبان آن‌ها معمولاً در حوزه تخصصی خود توانمند هستند اما مهارت‌های مدیریتی لازم را ندارند. یک هنرمند ممکن است محصولی بسیار باکیفیت تولید کند اما این موضوع به‌تنهایی موفقیت اقتصادی او را تضمین نمی‌کند.
این کارشناس کسب و کار عنوان کرد: مدیریت مالی، برنامه‌ریزی، بازاریابی، مدیریت منابع انسانی و توسعه بازار، مهارت‌هایی هستند که باید در کنار تخصص فنی وجود داشته باشند. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک به‌دلیل ضعف در همین حوزه‌ها با مشکل مواجه می‌شوند و نمی‌توانند مسیر رشد طبیعی خود را طی کنند.
** چرخه عمر کسب‌وکارها
حسینی، با اشاره به مراحل راه‌اندازی یک کسب‌وکار، گفت: هر کسب‌وکار معمولاً مراحلی چون راه‌اندازی، رشد، بلوغ و در نهایت افول یا خروج از بازار را تجربه می‌کند. با این حال، بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک در ایران هرگز به مرحله بلوغ نمی‌رسند. یکی از دلایل اصلی این مسئله، وابستگی شدید کسب‌وکار به شخص بنیان‌گذار است. در بسیاری از موارد، اگر صاحب کسب‌وکار برای مدتی از مجموعه دور شود، عملاً فعالیت آن متوقف می‌شود.
وی معتقد است نبود ساختار مدیریتی، ضعف در برنامه‌ریزی مالی، نداشتن سیستم حسابداری مناسب و وابستگی کامل تصمیم‌ها به یک نفر، مانع رشد پایدار کسب‌وکارها می‌شود. مراکز مشاوره، مراکز رشد و نهادهای حمایتی می‌توانند در آموزش این مهارت‌ها و افزایش ماندگاری کسب‌وکارها نقش مهمی ایفا کنند.
** نبود فرهنگ کار گروهی؛ مانعی برای توسعه کسب‌وکارها
این کارشناس کسب‌و‌کار یکی دیگر از مشکلات جدی را ضعف فرهنگ کار گروهی و مشارکت دانست و گفت: بسیاری از کارآفرینان ترجیح می‌دهند همه امور را به‌تنهایی انجام دهند؛ از تولید گرفته تا فروش، بازاریابی، حسابداری و مدیریت مالی، در حالی که در بسیاری از کشورها تشکیل تعاونی‌ها، شبکه‌های تخصصی و گروه‌های حرفه‌ای به رشد کسب‌وکارها کمک می‌کند، در کشور ما فرهنگ همکاری اقتصادی هنوز به اندازه کافی توسعه نیافته است.
حسینی پیشنهاد کرد: تولیدکنندگان هم‌حوزه در قالب تعاونی‌ها و شبکه‌های مشترک فعالیت کنند تا بتوانند هزینه‌های خود را کاهش داده، قدرت چانه‌زنی بیشتری پیدا کنند و از ظرفیت‌های مشترک برای بازاریابی و فروش بهره ببرند.
وی گفت: بسیاری از تولیدکنندگان تصور می‌کنند اگر محصول باکیفیتی تولید کنند، مشتریان خودبه‌خود آن را پیدا خواهند کرد؛ در حالی که در اقتصاد امروز چنین اتفاقی به‌ندرت رخ می‌دهد. بازاریابی هزینه نیست؛ سرمایه‌گذاری است. اگر محصولی دیده نشود، فروش پایداری هم شکل نمی‌گیرد. بسیاری از کسب‌وکارهای خرد سهم بسیار ناچیزی از درآمد خود را صرف تبلیغات و بازاریابی می‌کنند و همین مسئله است که باعث می‌شود نتوانند بازار مناسبی برای محصولات خود ایجاد کنند.
** از نمایشگاه‌های فیزیکی تا بازاریابی دیجیتال
وی با تأکید بر این موضوع که نگاه به بازار نیز باید متناسب با تغییرات دنیای امروز تغییر کند تصریح کرد: امروزه بسیاری از مشتریان خریدهای خود را از طریق فضای مجازی انجام می‌دهند و حضور مؤثر در شبکه‌های اجتماعی، فروشگاه‌های اینترنتی و بسترهای دیجیتال به یک ضرورت تبدیل شده است.
این کارشناس کسب‌و‌کار افزود: تولیدکنندگان صنایع دستی نباید بازار خود را تنها به شهر یا استان محل فعالیت محدود کنند، بلکه باید از ظرفیت فضای مجازی برای دسترسی به بازارهای ملی و حتی بین‌المللی بهره بگیرند.
حسینی همچنین بر اهمیت ویژندسازی، تولید محتوای حرفه‌ای، معرفی مستمر محصولات و استفاده از ظرفیت افراد تأثیرگذار در فضای مجازی تأکید کرد.
** تولید باید بر اساس نیاز بازار باشد
وی با تأکید بر اینکه علاقه برای شروع یک کسب‌وکار لازم است، اما کافی نیست، گفت: هر کارآفرین باید پیش از هرگونه سرمایه‌گذاری، بررسی کند که آیا برای محصول مورد نظرش بازار وجود دارد یا خیر. اگر محصولی مشتری نداشته باشد، حتی بهترین کیفیت تولید نیز تضمین‌کننده موفقیت نخواهد بود. در واقع، موفق‌ترین کسب‌وکارها آن‌هایی هستند که میان علاقه تولیدکننده و نیاز واقعی بازار، تعادل برقرار می‌کنند.
**حمایت دولتی، تسهیل‌گری است
این کارشناس کسب‌و‌کار در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد: نقش دولت باید بیشتر بر تسهیل‌گری متمرکز باشد. دولت باید زیرساخت‌ها را فراهم کند، آموزش‌های لازم را ارائه و موانع اداری را کاهش دهد و زمینه فعالیت را برای کارآفرینان تسهیل کند اما درنهایت موفقیت هر کسب‌وکار به توانایی خود کارآفرین در شناخت بازار، تشکیل گروه مناسب، استفاده از ابزارهای نوین بازاریابی و مدیریت حرفه‌ای بستگی دارد.
مرور تجربه لیلا طالبی و تحلیل‌های دکتر سید حمید حسینی نشان می‌دهد بسیاری از زنان کارآفرین همدانی با وجود برخورداری از مهارت، تجربه و انگیزه کافی، همچنان در مسیر توسعه کسب‌وکار خود با چالش‌های جدی مواجه هستند.
در حالی که فعالانی مانند طالبی از دیده نشدن هنر، دشواری معرفی محصولات و محدود بودن بازار فروش سخن می‌گویند، کارشناسان معتقدند این مشکلات تنها با پرداخت تسهیلات یا برگزاری نمایشگاه حل نخواهد شد.
در این گفت‌وگو دریافتیم نیاز ضروری امروز، نگاه جامع به فرایند کارآفرینی است؛ نگاهی که از تأمین مواد اولیه و آموزش آغاز می‌شود و به توسعه مهارت‌های مدیریتی و بازاریابی می‌رسد و در نهایت به ایجاد بازارهای پایدار برای محصولات منتهی می‌شود.
به‌نظر می‌رسد زنان کارآفرین همدان بیش از هر چیز به دیده شدن نیاز دارند؛ نه‌فقط در نمایشگاه‌ها، بلکه در بازارهای واقعی، فضای مجازی، شبکه‌های فروش و زنجیره‌های اقتصادی که بتواند محصولات و توانمندی‌های آنان را به مخاطبان گسترده‌تری معرفی کند. در چنین شرایطی، حمایت هدفمند از این فعالان می‌تواند علاوه بر حفظ هنرها و صنایع دستی بومی، به رونق اقتصاد محلی، ایجاد اشتغال و افزایش نقش زنان در توسعه اقتصادی استان نیز کمک کند.
با این حال، در کنار همه چالش‌هایی که از سوی یک هنرمند و یک کارشناس اقتصادی مطرح شد، نباید از یک واقعیت مهم غافل شویم؛ زنان کارآفرین علاوه بر مشکلات عمومی فضای کسب‌وکار، با برخی موانع و محدودیت‌های ویژه نیز مواجه هستند که گاه مسیر فعالیت اقتصادی را برای آن‌ها دشوارتر می‌کند.
اگرچه در سال‌های اخیر حضور زنان در عرصه‌های اقتصادی، تولیدی و کارآفرینی پررنگ‌تر شده، اما هنوز در بسیاری از موارد جایگاه زنان در فعالیت‌های اقتصادی به اندازه ظرفیت و توانایی‌های آنان مورد توجه قرار نگرفته است. بسیاری از زنان کارآفرین در کنار دغدغه‌های معمول کسب‌وکار، مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی را نیز بر عهده دارند و همین موضوع فرصت آن‌ها را برای آموزش، شبکه‌سازی، توسعه کسب‌وکار و حضور در بازارهای جدید محدودتر می‌کند.
از سوی دیگر، فضای کسب‌وکار در برخی حوزه‌ها همچنان فضایی مردانه تلقی می‌شود؛ موضوعی که باعث شده برخی زنان کارآفرین احساس کنند برای دیده شدن، معرفی توانمندی‌های خود و جلب اعتماد بازار باید مسیر دشوارتری را طی کنند. این ذهنیت که فعالیت‌های اقتصادی و کارآفرینی بیشتر متعلق به مردان است، هرچند در سال‌های اخیر کمرنگ‌تر شده، اما هنوز در بخش‌هایی از جامعه و حتی در برخی ساختارهای اجرایی و اقتصادی دیده می‌شود.
در چنین شرایطی، توانمندسازی زنان کارآفرین تنها به پرداخت تسهیلات یا برگزاری نمایشگاه محدود نمی‌شود. آنچه زنان کارآفرین به آن نیاز دارند، ایجاد فرصت‌های برابر برای آموزش، دسترسی به مشاوره‌های تخصصی، شبکه‌سازی حرفه‌ای، توسعه مهارت‌های مدیریتی و بازاریابی و همچنین افزایش اعتماد به‌نفس اقتصادی برای حضور مؤثرتر در بازار است.
در این میان، معاونت امور بانوان و خانواده استانداری می‌تواند نقش مهمی در تقویت این ظرفیت‌ها ایفا کند. طراحی دوره‌های تخصصی آموزش بازاریابی و فروش، آموزش کسب‌وکارهای دیجیتال، ایجاد بانک اطلاعاتی زنان کارآفرین استان، راه‌اندازی شبکه‌های ارتباطی میان تولیدکنندگان زن، اتصال آن‌ها به بازارهای استانی و ملی، حمایت از حضور در نمایشگاه‌های تخصصی، کمک به ویژندسازی محصولات و تسهیل ارتباط میان کارآفرینان و سرمایه‌گذاران ازجمله اقداماتی است که می‌تواند به توسعه فعالیت زنان کارآفرین کمک کند.
همچنین ایجاد مراکز مشاوره تخصصی برای زنان کارآفرین، شناسایی موانع موجود در مسیر فعالیت آنان و پیگیری برای کاهش فرآیندهای اداری، می‌تواند بخشی از مشکلاتی را که امروز بسیاری از فعالان این حوزه با آن مواجه هستند، برطرف کند.
شاید مهم‌ترین حمایت از زنان کارآفرین این باشد که آنان نه به‌عنوان گروهی نیازمند حمایت صرف، بلکه به‌عنوان بخشی از ظرفیت توسعه اقتصادی استان دیده شوند؛ ظرفیتی که در صورت فراهم شدن بسترهای مناسب، می‌تواند سهم قابل توجهی در اشتغال، تولید، حفظ هنرهای بومی و رونق اقتصادی همدان داشته باشد.