سپهرغرب، گروه جامعه- صبا اسدی؛ یک جامعه‌شناس با بیان اینکه اعتیاد زمینه‌ساز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و تهدیدکننده امنیت جامعه است گفت: در این میان، دختران و زنان به‌دلیل پیامدهای اجتماعی و خانوادگی گسترده‌تر، بیش از دیگران در معرض آسیب‌های ناشی از این پدیده قرار دارند و این مسئله می‌تواند بر جایگاه اجتماعی، روابط خانوادگی و آینده آنان اثرات منفی ماندگاری بر جای بگذارد.
امروزه گسترش مصرف مواد مخدر و سیگار در میان دختران و پسران جوان به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اجتماعی تبدیل شده است. اگرچه در دهه‌های گذشته این پدیده بیشتر در میان مردان و پسران جوان مشاهده می‌شد، اما اکنون دیگر محدود به جنسیت خاصی نیست و هر دو گروه در معرض این آسیب قرار دارند.
عوامل متعددی ازجمله مشکلات اقتصادی، شرایط فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری و گسترش این پدیده نقش دارند. مصرف مواد مخدر و دخانیات علاوه بر تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روانی افراد، پیامدهای گسترده‌ای برای خانواده و جامعه نیز به همراه دارد؛ به‌گونه‌ای که آثار آن تنها متوجه فرد مصرف‌کننده نیست، بلکه خانواده، بستگان و کل جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
از منظر جامعه‌شناختی، محیط خانواده یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در گرایش افراد به مصرف مواد مخدر به‌شمار می‌رود. کودکانی که از سنین پایین شاهد مصرف مواد در خانواده هستند، به‌تدریج حساسیت و نگاه بازدارنده خود را نسبت به این مسئله از دست می‌دهند و ضمن آشنایی با راه‌های دسترسی، احتمال گرایش آنان به مصرف نیز افزایش می‌یابد.
گروه همسالان و دوستان نیز نقش مهمی در این زمینه دارند. بسیاری از جوانان صرفاً به‌دلیل کنجکاوی، هیجان یا تجربه‌ای گذرا به مصرف مواد یا سیگار روی می‌آورند، اما پس از آن قادر به ترک این رفتار نیستند و همین موضوع در جمع‌های دوستانه به دیگران نیز منتقل می‌شود.
کاهش سن مصرف مواد مخدر و سیگار از دیگر مسائل نگران‌کننده‌ای است که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی، نیازمند توجه جدی مسئولان و نهادهای مرتبط است. همچنین، فضای مجازی می‌تواند با از بین بردن قبح مصرف مواد و دخانیات، زمینه گرایش بیشتر جوانان به این رفتارها را فراهم کند. از این رو، اجرای برنامه‌های آموزشی و پیشگیرانه و نقش‌آفرینی مؤثر خانواده‌ها، رسانه‌ها، نظام آموزشی، نهادهای فرهنگی و دستگاه‌های مسئول، برای جلوگیری از گرفتار شدن جوانان در دام اعتیاد، ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین راستا، با دکتر امان‌الله قرایی‌مقدم، استاد دانشگاه خوارزمی و جامعه‌شناس، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم تا ابعاد مختلف این مسئله، علل شکل‌گیری و پیامدهای آن مورد بررسی قرار گیرد. وی بیش از پنج دهه در حوزه آسیب‌شناسی اجتماعی فعالیت علمی و پژوهشی داشته و مطالعات متعددی را درباره مصرف سیگار و پیامدهای اجتماعی آن انجام داده است.
این جامعه‌شناس در مقالاتی همچون «در افکار خود خانه‌تکانی کنید»، «جوانان با پوشش خود فریاد می‌زنند» و «روح وحشتناک انسان شرافتمند» که حدود سه دهه پیش منتشر شده‌اند، نسبت به بسیاری از مسائل و آسیب‌های اجتماعی کنونی هشدار داده بود اما آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نگرفت. بخشی از پیامدهای این غفلت، امروز در قالب گسترش آسیب‌های اجتماعی، ازجمله افزایش مصرف مواد مخدر و دخانیات در میان جوانان، قابل مشاهده است.
در ادامه متن گفت‌وگو را می‌خوانید؛
امان‌الله قرایی‌مقدم با اشاره به سال‌ها فعالیت علمی خود در حوزه آسیب‌شناسی اجتماعی گفت: در نظریه «میدان زندگی» که در سال 1940 توسط کورت لوین مطرح شد، انسان همواره تحت تأثیر دو نوع نیرو قرار دارد؛ نیروهایی که او را به انجام یک رفتار تشویق می‌کنند و نیروهایی که مانع آن می‌شوند. به اعتقاد من، در شرایط کنونی جامعه ایران، نیروهای تشویق‌کننده آسیب‌های اجتماعی از نیروهای بازدارنده بیشتر شده‌اند و همین موضوع باعث افزایش گرایش به اعتیاد، طلاق، دزدی، خشونت و دیگر آسیب‌های اجتماعی شده است.
وی خانواده را مهم‌ترین عامل در شکل‌گیری شخصیت و رفتار جوانان دانست و افزود: نوع خانواده، مانند تک‌سرپرست، بی‌سرپرست یا بدسرپرست بودن، نقش مهمی در آینده فرزندان دارد. بدسرپرستی به این معناست که والدین حضور دارند اما وظیفه تربیتی خود را به‌درستی انجام نمی‌دهند. همچنین فوت یکی از والدین، ازدواج مجدد یا نبود نظارت کافی می‌تواند بر رفتار فرزندان تأثیر بگذارد و زمینه بروز آسیب‌های اجتماعی را فراهم کند.
وی نقش دوستان و محیط اجتماعی را نیز بسیار مهم دانست و گفت: جوانان به شدت از افرادی که با آن‌ها رفت‌وآمد دارند تأثیر می‌گیرند. دوستان ناباب می‌توانند زمینه گرایش به سیگار و مواد مخدر را فراهم کنند. علاوه بر این، محل زندگی نیز در شکل‌گیری شخصیت افراد نقش مهمی دارد. بر اساس نظریه مکتب شیکاگو یا بوم‌شناسی اجتماعی، محیط زندگی انسان تأثیر مستقیمی بر افکار و رفتار او می‌گذارد. زندگی در محله‌های سالم و مذهبی با زندگی در مناطق حاشیه‌نشین و آسیب‌خیز تفاوت‌های جدی ایجاد می‌کند.
این جامعه‌شناس تأکید کرد: ساختار اجتماعی و فرهنگی هر منطقه می‌تواند بر سبک زندگی و رفتار جوانان اثرگذار باشد. خانواده، دوستان، محله، اعتقادات دینی، رسانه‌ها، فضای مجازی و تلفن همراه، همگی در گرایش جوانان به سیگار و مواد مخدر نقش دارند.
قرایی‌مقدم افزود: حتی دورهمی‌ها، جشن‌های تولد و جمع‌های دوستانه می‌توانند زمینه آغاز مصرف سیگار را فراهم کنند. از سوی دیگر، نمایش مصرف سیگار توسط برخی چهره‌های مشهور، سلبریتی‌ها و شخصیت‌های رسانه‌ای، بر رفتار جوانان تأثیر می‌گذارد و این تصور را ایجاد می‌کند که چنین رفتارهایی نشانه استقلال یا متفاوت بودن است.
وی تأکید کرد: بسیاری از جوانان برای خودنمایی یا مخالفت با هنجارهای جامعه به سمت مصرف سیگار می‌روند. در واقع، مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اجتماعی و روانی در این زمینه نقش دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به یک علت محدود کرد.
این جامعه‌شناس همچنین بر اهمیت موسیقی و هنر ملی تأکید کرد و گفت: موسیقی اصیل ایرانی و محلی می‌تواند نقش مهمی در تربیت فرهنگی نسل جوان داشته باشد، اما ورود و گسترش موسیقی‌های بیگانه و ناهنجار، بخشی از هویت فرهنگی جامعه را تضعیف می‌کند.
قرایی‌مقدم خاطرنشان کرد: امروزه مصرف سیگار در میان برخی دختران جوان به امری عادی تبدیل شده است. بارها در خیابان‌ها به دخترانی که سیگار می‌کشیدند تذکر داده‌ام و گفته‌ام که این مسیر، آینده مناسبی برایشان رقم نخواهد زد. در مواردی نیز شاهد بوده‌ام که نوجوانان کم‌سن‌وسال به مصرف سیگار روی آورده‌اند که این مسئله زنگ خطری جدی برای جامعه محسوب می‌شود.
وی ناامیدی نسبت به آینده را یکی از مهم‌ترین عوامل گرایش جوانان به سیگار و مواد مخدر دانست و گفت: بسیاری از جوانان تصور می‌کنند مصرف سیگار می‌تواند به آن‌ها آرامش بدهد یا مشکلاتشان را موقتاً فراموش کنند. وقتی فرد آینده روشنی برای خود نمی‌بیند، فرصت شغلی مناسبی ندارد و با محدودیت‌های مختلف روبه‌روست، احتمال گرایش او به آسیب‌های اجتماعی بیشتر می‌شود.
این جامعه‌شناس تأکید کرد: اگر عواملی مانند خانواده، دوستان، محل زندگی، رسانه‌ها، شرایط اقتصادی و محدودیت‌های اجتماعی را در کنار نیروهای بازدارنده قضایی قرار دهیم، می‌بینیم که نیروهای برانگیزنده قوی‌تر شده‌اند و همین موضوع به گسترش آسیب‌های اجتماعی منجر شده است.
قرایی‌مقدم نقش دوستان ناباب را بسیار مهم دانست و گفت: بسیاری از انحرافات اجتماعی در نتیجه معاشرت‌های ناسالم شکل می‌گیرد. همچنین خانواده‌های بدسرپرست و نبود نظارت کافی بر فرزندان می‌تواند زمینه بروز مشکلات جدی را فراهم کند. دختران فراری نیز ازجمله آسیب‌های اجتماعی هستند که پیامدهای گسترده‌ای برای جامعه به همراه دارند.
وی تأکید کرد: اعتیاد دیگر محدود به تهران نیست و امروز در شهرهای کوچک‌تر و حتی شهرهای مذهبی نیز مشاهده می‌شود. هرچند تهران به‌دلیل جمعیت بالا و حاشیه‌نشینی گسترده با مشکلات بیشتری مواجه است، اما این آسیب در سراسر کشور گسترش یافته است.
این جامعه‌شناس درباره پیامدهای مصرف سیگار و مواد مخدر گفت: اعتیاد زمینه‌ساز انواع آسیب‌های اجتماعی ازجمله فساد، فحشا، کارتن‌خوابی، بی‌خانمانی و جرائم مختلف است. فرد معتاد برای تأمین نیاز خود ممکن است به هر اقدامی دست بزند و همین مسئله، امنیت اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
قرایی‌مقدم با اشاره به وضعیت برخی مناطق که معتادان در آنجا سکونت دارند گفت: نمونه‌های آشکاری از آسیب‌های ناشی از اعتیاد در چنین مناطقی قابل مشاهده است و شرایط نامناسب زندگی معتادان، به‌ویژه زنان، نشان‌دهنده عمق این بحران اجتماعی است.
وی با ابراز اینکه گرایش دختران به مصرف سیگار و مواد مخدر می‌تواند بر جایگاه اجتماعی، روابط خانوادگی و آینده آن‌ها تأثیر منفی بگذارد گفت: دختران و زنان بیش از پسران در معرض خطرات ناشی از اعتیاد قرار دارند و پیامدهای اجتماعی و اخلاقی این مسئله برای آنان سنگین‌تر است.
وی افزود: آثار اعتیاد تنها به فرد محدود نمی‌شود، بلکه بر خانواده و نسل‌های بعدی نیز اثر می‌گذارد. فرزندان افرادی که گرفتار این آسیب‌ها هستند، ممکن است در آینده با مشکلات اجتماعی و خانوادگی متعددی مواجه شوند.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به راهکارهای پیشگیری از گرایش جوانان به سیگار و مواد مخدر پرداخت و گفت: خانواده‌ها نخستین و مهم‌ترین نهاد مسئول در این زمینه هستند. والدینی که خود سیگار مصرف می‌کنند، نمی‌توانند الگوی مناسبی برای فرزندان باشند و باید نقش تربیتی خود را با دقت بیشتری ایفا کنند.
قرایی‌مقدم نقش رسانه ملی، رادیو و تلویزیون و بزرگ‌ترهای خانواده را نیز مهم دانست و افزود: علاوه بر تمام موارد ذکرشده، نظارت بر فرزندان، آگاهی از دوستان و محیط‌های رفت‌وآمد آنان و ایفای درست نقش سرپرستی، می‌تواند در کاهش آسیب‌های اجتماعی مؤثر باشد.
وی بر ضرورت تقویت اعتقادات دینی تأکید کرد و گفت: پایبندی به ارزش‌های دینی و انجام فرایض مذهبی، ازجمله نماز، می‌تواند در کاهش گرایش به رفتارهای ناهنجار نقش مهمی ایفا کند. حتی در دهه نخست ماه محرم نیز آمار برخی جرائم و تخلفات کاهش می‌یابد که نشان‌دهنده تأثیر باورهای دینی بر رفتار اجتماعی است.
وی همچنین گسترش فرهنگ، هنر و موسیقی ملی را ضروری دانست و اظهار کرد: موسیقی اصیل ایرانی و محلی، ازجمله آثار استاد کیهان کلهر و اشعار مولانا و سعدی، می‌تواند در تربیت فرهنگی نسل جوان مؤثر باشد و در مقابل، ترویج موسیقی‌های نامناسب به تضعیف هویت فرهنگی جامعه منجر می‌شود.
این جامعه‌شناس بر ضرورت مدیریت استفاده نوجوانان از تلفن همراه و فضای مجازی نیز تأکید کرد و گفت: بسیاری از کشورها محدودیت‌هایی برای دسترسی نوجوانان زیر 16 یا 17 سال به برخی محتواهای رسانه‌ای اعمال کرده‌اند و می‌توان از این تجربه‌ها برای کاهش آسیب‌های اجتماعی بهره گرفت.
قرایی‌مقدم نقش الگوهای اجتماعی، ورزشکاران و چهره‌های مشهور را در رفتار جوانان بسیار مهم دانست و تصریح کرد: نمایش رفتارهایی مانند مصرف سیگار، خالکوبی و سایر الگوهای ناهنجار می‌تواند تأثیر منفی بر نسل جوان داشته باشد.
به اعتقاد وی، مقابله با گسترش مصرف سیگار و مواد مخدر نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات فرهنگی، آموزشی، خانوادگی و اجتماعی است و تنها از طریق همکاری همه نهادهای مسئول می‌توان از گسترش این آسیب‌ها جلوگیری کرد.

صبا اسدی