استاد شهرسازی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان با انتقاد از وضعیت پارک‌ بانوان در همدان گفت: ایجاد یک فضای محصور به‌تنهایی نمی‌تواند نیازهای تفریحی و ورزشی تمام زنان شهر را پوشش دهد. امکاناتِ پارک‌ فعلی تفاوت معناداری با سایر پارک‌های شهر ندارد. مدیریت شهری باید با کنار گذاشتنِ رویکردِ متمرکز، به سمت توزیع عادلانه و محله‌محورِ این فضاها حرکت کند تا فاصله جغرافیایی و دشواریِ دسترسی، مانعی برای حضور و فعالیتِ زنان در فضاهای شهری نباشد.
پارک بانوان همدان، واقع در منطقه دو، تنها فضای اختصاصی شهر برای حضور، تفریح و ورزش بانوان به‌شمار می‌رود؛ مکانی که انتظار می‌رود با برخورداری از امکانات تفریحی، ورزشی و حتی فرهنگی، فرصتی برای گذران اوقات فراغت، نشاط اجتماعی و رشد و تعالی بانوان فراهم کند. وقتی از پارک بانوان سخن گفته می‌شود، این تصور شکل می‌گیرد که مجموعه‌ای از امکانات متناسب با نیازهای زنان در این فضا مستقر شده و بانوان می‌توانند ساعاتی را در محیطی امن و اختصاصی سپری کنند اما روایت آنچه در میدان دیده می‌شود، با این تصور فاصله دارد.
بر اساس مشاهدات میدانی و گفت‌وگو با بانوانی که از این پارک استفاده کرده‌اند، آنچه در این مجموعه بیش از هر چیز به چشم می‌آید، پارکی است که با دیوارهای بلند محصور شده و مهم‌ترین تفاوت آن با سایر پارک‌های سطح شهر، اختصاص یافتن فضا به بانوان و ممنوعیت ورود آقایان است؛ به‌گونه‌ای که زنان می‌توانند با پوششی متفاوت از آنچه معمولاً در فضاهای عمومی شهر دارند، در این محیط حضور پیدا کنند.
با این حال، امکانات تفریحی و ورزشی این پارک به تاب و سرسره‌هایی محدود می‌شود که بیشتر برای کودکان طراحی شده‌اند و چند وسیله ورزشی که نمونه آن‌ها در بسیاری از پارک‌های عمومی شهر نیز وجود دارد. نشانه قابل‌توجهی از زیرساخت‌های متنوع و اختصاصی برای تفریح و ورزش بانوان در این مجموعه دیده نمی‌شود و عملاً بخش قابل‌توجهی از کارکرد این فضا به حضور جمعی بانوان، نشستن در کنار یکدیگر و گفت‌وگو محدود شده است.
این در حالی است که اگر قرار است فضایی با عنوان «پارک بانوان» ایجاد شود، انتظار می‌رود تفاوت آن با یک پارک عمومی صرفاً در محصور بودن و اختصاص یافتن آن به زنان خلاصه نشود، بلکه متناسب با نیازهای بانوان، از امکانات و زیرساخت‌های اختصاصی و متنوع ورزشی، تفریحی و فرهنگی برخوردار باشد.
موضوع دیگری که در بررسی وضعیت این پارک قابل تأمل است، ساعت فعالیت آن است. برخلاف بسیاری از پارک‌های عمومی شهر که محدودیت مشخصی برای ساعت مراجعه شهروندان ندارند، پارک بانوان همدان از ساعت هفت صبح تا هفت شب فعالیت می‌کند. نکته قابل توجه‌تر اینکه در روزهای جمعه نیز تعطیل است؛ روزی که یکی از اصلی‌ترین زمان‌های فراغت و تفریح خانواده‌ها و شهروندان به‌شمار می‌رود.
محدود بودن ساعات فعالیت پارک فعلی با الگوی زندگی بسیاری از بانوان همخوانی ندارد. ممکن است بسیاری از زنان شاغل، تنها ساعتی پیش از پایان فعالیت پارک از محل کار خود فارغ شوند و عملاً فرصت استفاده از این فضا را نداشته باشند.
این در حالی است که در ساعات شب نیز شاهد حضور بانوان در سایر فضاهای عمومی شهر هستیم؛ بنابراین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهتر نیست در صورت ایجاد فضای امن و اختصاصی برای بانوان، ساعات فعالیت آن نیز متناسب با نیاز و سبک زندگی آنان تنظیم شود و امکان استفاده از این فضا تا ساعات پایانی شب، برای مثال پس از صرف شام و تا حدود 11 یا 12 شب، فراهم شود؟
این وضعیت پرسش‌های جدی درباره نوع نگاه مدیریت شهری به حوزه بانوان در همدان ایجاد می‌کند؛ اینکه آیا در برنامه‌ریزی شهری، جایگاه و نیازهای بانوان به‌طور تخصصی و متناسب با شرایط زندگی امروز دیده شده است؟ آیا برای تأمین زیرساخت‌های تفریحی، ورزشی و حتی اجتماعی بانوان، برنامه مشخصی وجود دارد؟ آیا وجود تنها یک پارک بانوان در شهری مانند همدان می‌تواند پاسخگوی نیاز همه زنان شهر باشد؟
از سوی دیگر، مسئله دسترسی نیز قابل تأمل است. آیا همه بانوان همدان امکان مراجعه به همین یک نقطه از شهر را دارند؟ بانوانی که در مناطق دورتر سکونت دارند یا به‌دلیل فاصله، شرایط حمل‌ونقل و محدودیت زمانی نمی‌توانند خود را به منطقه 2 برسانند، چه سهمی از این امکانات دارند؟ آیا بهتر نیست فضاهای اختصاصی بانوان در نقاط مختلف شهر توزیع شود تا دسترسی به آن‌ها عادلانه‌تر باشد؟
در این میان، حتی پروژه‌های پیش‌بینی‌شده برای توسعه این فضاها نیز با ابهام مواجه است. سال 1403 پروژه احداث پارک بانوان دیگری در منطقه 4 همدان، در کوی علی‌آباد، کلنگ‌زنی شد؛ اما پس از آن، تاکنون خبر یا گزارش روشنی درباره روند اجرای این پروژه، میزان پیشرفت، زمان‌بندی ادامه عملیات یا سرنوشت آن منتشر نشده است.
پیگیری برای دریافت پاسخ درباره وضعیت این پروژه و برنامه مدیریت شهری برای توسعه فضاهای اختصاصی بانوان با مشاور امور بانوان شهرداری همدان نیز به نتیجه نرسید و مسئول مربوطه پاسخگوی این موضوع نبود.
در نهایت، مسئله اصلی این است که در ساختار شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری همدان چه تغییراتی باید ایجاد شود تا بانوان به فضایی دسترسی داشته باشند که صرفاً نام پارک بانوان را یدک نکشد، بلکه واقعاً به امکانات، تجهیزات و زیرساخت‌های متناسب با نیازهای آنان مجهز باشد؛ فضایی امن، در دسترس و پویا که بتواند پاسخگوی نیازهای ورزشی، تفریحی و اجتماعی زنان در ساعات مختلف روز باشد.
برای بررسی این موضوع و دریافت نگاه تخصصی به ضرورت و الزامات ایجاد فضاهای تفریحی و ورزشی ویژه بانوان، با یک استاد تمام شهرسازی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.
دکتر حسن سجادزاده با تأکید بر اینکه «پارک بانوان» به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای تفریحی، ورزشی و اجتماعی زنان شهر باشد، اظهار کرد: پیش از هر چیز باید فلسفه وجودی این‌گونه پارک‌ها را بررسی کرد. در دانش شهرسازی، اگرچه گاهی پارک‌ها را بر اساس گروه‌های سنی یا جنسیتی دسته‌بندی می‌کنند، اما بسیاری از متخصصان با تفکیکِ مطلقِ فضاها موافق نیستند.
وی افزود: آنچه ضرورت دارد، ایجاد فضاهایی در پارک‌های عمومی است که امنیت و آسایش بانوان، کودکان و جوانان را تأمین کند و با طراحیِ حریم‌های مناسب، حضور خانواده‌ها را تسهیل نماید.
این کارشناس شهرسازی با بیان اینکه اختصاص کامل یک فضای عمومی به یک گروه خاص، در تجربه ایران چندان موفق نبوده، تصریح کرد: باید ملاحظات فرهنگی جامعه را در نظر داشت؛ اما اگر این ملاحظات در طراحیِ تمام پارک‌ها لحاظ شود، دیگر نیازی به ساخت پارک‌های مجزا برای بانوان، کودکان یا آقایان در هر منطقه نیست؛ چراکه چنین رویکردی از نظر اجرایی و هزینه‌ای، عملاً امکان‌پذیر و کارآمد نیست.
** یک پارک بانوان در کل شهر پاسخگوی نیاز زنان نیست
دکتر سجادزاده با انتقاد از رویکردِ «تک‌پارک» برای کل شهر گفت: اینکه تنها یک پارک در گوشه‌ای از شهر بسازیم و آن را با دیوار محصور کنیم، نیاز بانوان را برطرف نمی‌کند. اگر قرار است پارک بانوان داشته باشیم، باید این فضاها به‌طور عادلانه در مقیاس‌های محلی و منطقه‌ای توزیع شوند تا ساکنان حاشیه شهر، شهرک‌ها و بافت‌های قدیمی و جدید، همگی به آن دسترسی داشته باشند.
وی با تأکید بر ضرورتِ «محله‌محوری» افزود: اگر شهر دارای هشت یا 9 پهنه است، قاعدتاً باید در مرکز هر پهنه یک پارک اختصاصی وجود داشته باشد. البته این رویکرد نباید فقط محدود به پارک بانوان باشد؛ بلکه مدیریت شهری باید به سمت تقویت پارک‌های محلی حرکت کند تا نیاز تمام گروه‌های سنی و جنسیتی در نزدیکی محل سکونتشان پاسخ داده شود.
این استاد شهرسازی در نقد وضعیتِ فعلیِ پارک بانوان در منطقه 2 همدان گفت: شاخص‌هایی مانند دسترسی، امنیت مسیر، ساعات استفاده و تناسب تجهیزات با نیازهای متنوع بانوان، در ارزیابیِ زیرساخت‌ها حیاتی است. اما متأسفانه پارک بانوان موجود در همدان، امکاناتِ ویژه‌ای ارائه نمی‌دهد.
سجادزاده تصریح کرد: این پارک عملاً تنها محیطی محصور است که صرفاً امکانِ استفاده از پوشش متفاوت را فراهم می‌کند. وجود چند وسیله ورزشی یا تاب و سرسره که در تمام پارک‌های عادی شهر هم دیده می‌شود، امکانات ویژه‌ای محسوب نمی‌شود و نمی‌توان آن را یک پارک تخصصیِ بانوان دانست.
*مکان‌یابی؛ مهم‌ترین و دشوارترین شاخص در طراحی پارک‌های بانوان
دکتر سجادزاده با تأکید بر اینکه پارک نباید محیطی جداافتاده و ایزوله باشد، خاطرنشان کرد: طراحیِ پارک‌ها باید بر اساس اصول روان‌شناسی محیطی انجام شود. علاوه بر نظر متخصصان، باید دیدگاه خودِ بانوانی که از این فضاها استفاده می‌کنند نیز در طراحی لحاظ شود. تجهیزات و جانماییِ عناصر پارک باید کاملاً با روحیات و نیازهای گروه‌های مختلف همخوانی داشته باشد.
وی افزود: دشوارترین بخش کار، مکان‌یابی است. پارک‌های بانوان نباید مانند مجموعه‌های ورزشیِ بزرگ، در یک نقطه متمرکز شوند؛ بلکه باید با رویکردِ محله‌محوری و ناحیه‌محوری، در سطح شهر توزیع گردند.
این استاد شهرسازی با اشاره به اهمیتِ مدیریتِ زمان در استفاده از فضاها گفت: ساعات فعالیت پارک‌ها باید با نیازهای زمانی و رفتاری شهروندان هماهنگ باشد. اگرچه فعالیت 24 ساعته لزوماً ضروری نیست، اما دسترسی به این فضاها باید در روزها و ساعات مختلف به‌گونه‌ای باشد که برای شهروندان کاربردی و قابل استفاده بماند.
سجادزاده افزود: نوع کف‌سازی، پوشش، تجهیزات و حتی هوشمندسازی پارک نیز باید متناسب با نیازهای امروز مورد توجه قرار گیرد. هنوز مسئله اصلی توزیع و تنوع پارک‌ها در همدان حل نشده و با هزینه‌های بالای رفت‌وآمد نمی‌توان انتظار داشت شهروندان مسافت زیادی را برای استفاده از یک فضای خاص طی کنند. بنابراین باید به سمت محله‌محوری و ناحیه‌محوری حرکت کرد و حداقل 10 تا 15 فضای مناسب از این نوع در سطح شهر ایجاد شود.
** شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی باید در طراحی لحاظ شود
وی گفت: مکان‌یابی، دسترسی، تجهیزات، امکانات، تنوع فعالیت‌ها، مسائل اجتماعی و فرهنگی، مسائل زیست‌محیطی و طراحی همگی باید در برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرند.
سجادزاده بر ضرورت تهیه سند جامع پارک‌های همدان تأکید کرد و گفت: یک گروه مطالعاتی دانشگاهی باید مکان‌یابی، جانمایی، شاخص‌ها و ویژگی‌های متناسب با هر فضا را بررسی و به مدیریت شهری پیشنهاد کند تا برنامه‌ریزی، احداث و نگهداری پارک‌ها تابع این سند باشد. وقتی بسیاری از پارک‌های عادی با مشکل مدیریت و نگهداری مواجه‌اند، نمی‌توان بدون پشتوانه مطالعاتی، فضاهای جدید ایجاد کرد.
** همه فضاهای عمومی شهر باید برای استفاده ایمن بانوان مناسب‌سازی شوند
وی تأکید کرد: نیاز بانوان نباید صرفاً از طریق پارک‌های اختصاصی پاسخ داده شود، بلکه پارک‌های عمومی، پیاده‌روها، مسیرهای دوچرخه‌سواری و مجموعه‌های ورزشی نیز باید به شکلی طراحی شوند که بانوان بتوانند به‌صورت طبیعی و ایمن از آن‌ها بهره ببرند.
وی با انتقاد از ساختار کنونی شهر گفت: جامعه به سمت سالمندی حرکت می‌کند و فضاهای شهری باید برای سالمندان، کودکان و افراد دارای ناتوانی‌های جسمی نیز کاملاً دسترس‌پذیر باشند. متأسفانه فضای شهری ما عمدتاً با رویکرد «خودرو‌محور» و تا حدودی «مردسالارانه» طراحی و باعث شده نیازهای گروه‌های مختلف اجتماعی به‌درستی دیده نشود.
** کلنگ‌زنی بدون مطالعه؛ یکی از ضعف‌های مدیریت شهری
وی با انتقاد از کم‌توجهی مدیریت شهری به مطالعه و پژوهش قبل از اجرای طرح‌ها گفت: پروژه‌های شهری باید ابتدا مطالعه، نیازسنجی و امکان‌سنجی و سپس طراحی و احداث شوند، اما گاهی مدیران بدون پشتوانه فکری، نظری و مطالعات روان‌شناسی محیطی، مستقیماً به سراغ کلنگ‌زنی می‌روند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: همه فضاهای عمومی باید با درنظرگرفتن همه جوانب و با مشارکت کاربران و گروه‌های ذی‌نفع برنامه‌ریزی شوند و این موضوع یکی از ضعف‌های جدی برنامه‌های شهری است.
** اولویت 10 سال آینده؛ مکان‌یابی صحیح و حرکت به سمت محله‌محوری
سجادزاده گفت: امروز میل به حضور در فضاهای عمومی در میان بانوان و دیگر اقشار افزایش یافته، اما فضاهای شهری برای پاسخگویی به نیازهای جدید آمادگی لازم را ندارند. همدان سال‌هاست فضاهایی مانند پارک مردم، پارک بانوان، گنجنامه و عباس‌آباد را دارد، اما توسعه متناسب با نیازهای جدید مشاهده نمی‌شود. حتی برخی فضاهای عمومی، پارک‌ها و باغ‌ها در معرض تخریب قرار گرفته و به جای آن‌ها آپارتمان ساخته می‌شود؛ نمونه‌هایی از این روند در اطراف بلوار ارم قابل مشاهده است.
** محله‌محوری باید نقطه آغاز برنامه‌ریزی شهری باشد
وی گفت: محله‌محوری باید در تمام برنامه‌ریزی‌ها، از مسائل ترافیکی و اجتماعی تا فرهنگی و زیست‌محیطی، مورد توجه قرار گیرد. همانند گذشته که در محله‌هایی مانند چمن حاجی، کبابیان و گلپا، مسجد، حمام، بازارچه، فضای سبز و دیگر نیازهای روزمره در دسترس مردم بود.
وی با تأکید بر اهمیت مکان‌یابی صحیح اظهار کرد: امروزه مکان‌یابی و بارگذاری فعالیت‌ها در بسیاری از موارد مبتنی بر مطالعه انجام نمی‌شود؛ در حالی که برای بلندمرتبه‌سازی، ساخت پاساژ یا مجموعه مسکونی، شناسایی مکان مناسب اهمیت اساسی دارد.
این استاد تمام شهرسازی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان افزود: باید مکان‌هایی شناسایی شوند که نقش پاتوق اجتماعی و فرهنگی داشته باشند و حضورپذیری مردم را افزایش دهند. مشکل اصلی شهرسازی امروز، مکان‌یابی است و اگر این مرحله درست انجام شود، بسیاری از مسائل دیگر قابل حل خواهد بود.
در نهایت آنچه باید بر آن تاکید کرد این است که مسئله پارک بانوان همدان صرفاً کمبود تجهیزات نیست، بلکه نبود نگاه جامع و محله‌محور در برنامه‌ریزی شهری است. فضایی که باید از حالت منفصل و محدود خارج شده و با توزیع عادلانه، دسترسی مناسب، امکانات متنوع و ساعات فعالیت متناسب با نیاز بانوان توسعه یابد.
بنابراین، توسعه فضاهای اختصاصی و ایمن بانوان در کنار مناسب‌سازی فضاهای عمومی، نیازمند مطالعه، مکان‌یابی دقیق و برنامه‌ریزی بلندمدت مدیریت شهری است.

صبا اسدی