دهیار روستای رباط زعفرانی با اشاره به سابقه فعالیت 250 کفاش حرفه‌ای در این روستا، گفت: کاهش رونق بازار و ضعف در بازاریابی، شمار فعالان این حرفه را به حدود 150 نفر رسانده و احیای این ظرفیت نیازمند آموزش، تأمین سرمایه و حمایت دستگاه‌های متولی است. روستاهای بسیاری در کشور علاوه‌بر فعالیت‌های عمومی کشاورزی و دامداری، دارای یک فعالیت یا مهارت بومی و شاخص هستند که بخشی از اهالی یا حتی تعداد زیادی از ساکنان روستا در آن فعالیت می‌کنند و گاه نام روستا با همان حرفه و فعالیت گره خورده است. این ظرفیت‌ها بخشی از سرمایه بومی روستا به‌شمار می‌روند و حفظ و جلوگیری از تضعیف و از بین رفتن آن‌ها، اهمیت ویژه‌ای دارد. اشتغال و درآمد پایدار از عوامل اصلی ماندگاری جمعیت در روستاها است. زمانی که اقتصاد یک روستا به‌درستی جریان داشته باشد و بتواند نیازهای معیشتی ساکنان را تأمین کند و افراد از محل اشتغال خود درآمد پایدار داشته باشند، انگیزه مهاجرت به شهر کاهش می‌یابد. اقتصاد روستا نیز زمانی می‌تواند پایدار بماند که ظرفیت‌ها و سرمایه‌های بومی آن، امکان ایجاد اشتغال و درآمد برای ساکنان را فراهم کنند. روستای رباط زعفرانی از توابع شهرستان بهار در استان همدان نیز در کنار داشتن زمین‌های کشاورزی و محصولاتی مانند گردو، انگور، مویز و سیر، از یک مهارت و ظرفیت بومی ویژه در حوزه کفاشی و صنعت تولید کفش و کیف، برخوردار است. بسیاری از اهالی این حرفه را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده‌اند؛ بااین‌حال، تغییرات بازار موجب شده شرایط این سرمایه بومی و همچنین وضعیت فعالان این حوزه، دستخوش تغییر شود. در همین راستا، با دهیار روستای رباط زعفرانی به گفت‌وگو پرداخته‌ایم تا درباره وضعیت اقتصادی روستا و شرایط کنونی این سرمایه بومی و ظرفیت دیرینه، توضیح دهد: یزدان ذوالفقاری با اشاره به جمعیت یک‌هزار و 29 نفری این روستا، گفت: اقتصاد رباط زعفرانی عمدتاً بر پایه کشاورزی، دامداری و در گذشته صنعت کفاشی استوار بوده و اکنون تلاش‌هایی برای احیای مهارت‌های بومی و ایجاد زمینه اشتغال جوانان در روستا، درحال انجام است. دهیار روستای رباط زعفرانی با بیان اینکه رباط زعفرانی حدود 330 خانوار دارد، اظهار کرد: محصولات شاخص روستا شامل گردو، انگور، مویز و سیر است و بخشی از اهالی نیز در حوزه دامداری فعالیت دارند که درحال حاضر حدود هشت خانوار در زمینه دامداری سبک مشغول هستند. وی افزود: یکی از مشاغل پُررونق گذشته روستا، کفاشی بوده است؛ به‌طوری‌ که دست‌ کم 250 کفاش حرفه‌ای در رباط زعفرانی فعالیت داشتند، اما با تغییر شرایط بازار و کاهش درآمد این حرفه، تعداد فعالان این حوزه به حدود 150 نفر رسیده است. بخشی از کفاشان برای ادامه فعالیت به همدان و تهران رفته‌اند، اما خانه و محل زندگی‌ بسیاری از آن‌ها همچنان در روستا است و صرفاً برای کار به شهر رفت‌وآمد می‌کنند. تعدادی از اهالی نیز به‌دلیل کاهش رونق کفاشی، به کشاورزی، دامداری، کارگری ساختمانی و سایر مشاغل روی آورده‌اند. ذوالفقاری با اشاره به مهارت‌های تخصصی کفاشان روستا، بیان کرد: کفاشان رباط زعفرانی در بخش‌های مختلف این صنعت ازجمله پیچ‌کاری، توان‌کن‌کاری و «پسه‌سازی» مهارت دارند و این توانمندی‌ها بخشی از ظرفیت تخصصی روستا محسوب می‌شود. وی ادامه داد: حدود 20 سال قبل تعدادی از جوانان روستا برای فعالیت در حوزه کفاشی به تهران می‌رفتند و درآمد مناسبی داشتند. اهالی روستا در این حرفه استعداد و مهارت خاصی پیدا کرده بودند، اما تغییر شرایط بازار و ورود محصولات و تولیدات جدید، موجب کاهش رونق این شغل شد. دهیار رباط زعفرانی ضعف بازاریابی را یکی از مشکلات کفاشان دانست و گفت: بازار کفش پیچیده است و محصول باید دیده و خریداری شود؛ بسیاری از کفاشان سواد و تجربه کافی در زمینه بازاریابی نداشتند و نتوانستند از ظرفیت فضای مجازی برای معرفی و فروش محصولات خود استفاده کنند. امروز نیز تولیدکنندگان کوچک روستایی برای ادامه فعالیت باید بتوانند محصولات خود را به شکل مناسب معرفی و عرضه کنند. وی با اشاره به وضعیت فعلی کفاشان، افزود: حدود 150 نفر همچنان در این حوزه فعالیت دارند و تعدادی نیز به‌دلیل برخورداری از تمکن مالی بیشتر، توانسته‌اند کار خود را حفظ کنند؛ برخی نیز کفاشی را به‌عنوان شغل دوم دنبال می‌کنند. در گذشته حدود 20 کارگاه کفاشی در روستا، مغازه‌ها و خانه‌های قدیمی فعال بودند که با کاهش رونق بازار، تعداد این کارگاه‌ها نیز کاهش یافته است. * افتتاح کارگاه کیف‌دوزی با حمایت بسیج سازندگی ذوالفقاری با اشاره به ایجاد یک کارگاه کیف‌دوزی در رباط زعفرانی، ابراز کرد: این کارگاه با حمایت بسیج سازندگی حدود یک‌سال است که فعالیت می‌کند و اکنون پنج نفر در آن مشغول به کار هستند. این مجموعه تاکنون سه بار در جشنواره‌ها شرکت کرده و محصولات آن حدود 30 تا 40 درصد پایین‌تر از قیمت بازار عرضه می‌شود. وی اظهار کرد: محصولات کارگاه از طریق یک صفحه مجازی و همچنین توسط بنکداران به فروش می‌رسد و عرضه مستقیم آن‌ها تنها در یکی دو جشنواره انجام شده است؛ یکی از ظرفیت‌های مهم روستا، مهارت جوانان در حوزه کیف و کفش بوده و اگر بتوان اعتماد آن‌ها را برای ورود دوباره به این حوزه جلب کرد، امکان احیای این حرفه، وجود دارد. * کاهش جمعیت و تداوم مهاجرت دهیار رباط زعفرانی با اشاره به مهاجرت از روستا به شهر، اظهار کرد: جمعیت روستا در سال‌های اخیر از حدود یک‌هزار و 100 نفر به یک‌هزار و 29 نفر رسیده؛ این درحالی بوده که طی این مدت زادوولد نیز در روستا وجود داشته است. وی موقعیت روستا و قرار گرفتن آن در انتهای مسیر را یکی از دلایل مهاجرت دانست و گفت: رفت‌وآمد برای اهالی دشوار است و بخشی از افرادی که در حوزه کفاشی فعالیت داشتند نیز برای پیدا کردن بازار کار، به شهر مهاجرت کرده‌اند. برخی اهالی هم که در همدان شاغل‌اند، مجبور هستند هر روز مسیر روستا تا شهر را طی کنند، اما پیدا کردن وسیله نقلیه برای آن‌ها دشوار است و گاهی رفت‌وآمد از صبح تا ساعت 11 شب یا حتی نیمه‌شب، طول می‌کشد. ذوالفقاری افزود: مهاجرت معکوس قابل توجهی در روستا نداشته‌ایم و تنها یکی دو مورد بازگشت از شهر داشته‌ایم. بیشتر افرادی که به همدان یا دیگر شهرها مهاجرت کرده‌اند، برای ادامه همان حرفه کفاشی رفته‌اند و البته دو خانواده نیز در حوزه کیف و کفش فعالیت دارند. * ضرورت احیای صنعت کفاشی وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای احیای صنعت کفاشی، گفت: چندین‌بار با اداره تعاون و مجموعه‌های مرتبط جلسه برگزار کرده‌ایم، اما به‌دلیل ضعیف بودن بازار، کفاشان اعتماد و انگیزه کافی برای ورود دوباره به این حوزه را ندارند. پیشنهاد ایجاد شهرک کفاشی در روستا نیز مطرح شده، اما بازار امروز کفش پیچیده است و افراد اگر از فضای مجازی و روش‌های جدید بازاریابی استفاده کنند، شرایط متفاوتی خواهند داشت. دهیار رباط زعفرانی ادامه داد: چند جلسه آموزشی و کارگاه نیز برگزار شده، اما مهم‌ترین مسئله، بازگشت اعتماد کفاشان به بازار است. باید به آن‌ها آموزش داده شود که چگونه محصولات خود را در فضای مجازی معرفی و بازاریابی کنند و از ظرفیت فروش برخط بهره ببرند. اگر اعتماد آن‌ها جلب شود و مجموعه‌ای برای آموزش و حمایت وجود داشته باشد، می‌توان این حرفه را احیا و ضمن حفظ بخشی از اشتغال روستا، از مهاجرت نیز جلوگیری کرد. * علاقه جوانان به کیف و کفش ذوالفقاری سطح تحصیلات مردم روستا را عمدتاً متوسط دانست و گفت: جوانان بیشتر به حوزه کیف و کفش علاقه دارند و کمتر به سمت کشاورزی می‌روند. این نسل با فضای مجازی آشنایی خوبی دارد و اگر آموزش لازم در اختیار آن‌ها قرار گیرد و حمایت شوند، می‌توان از این ظرفیت برای توسعه کسب‌وکارهای روستایی استفاده کرد. وی افزود: جوانان امروز می‌دانند که در بازار فعلی، فردی که بتواند بازاریابی برخط انجام دهد و خودش و محصولش را در فضای مجازی معرفی کند، ظرفیت بیشتری برای فروش دارد؛ البته برای شروع فعالیت، سرمایه لازم است و تأمین سرمایه اولیه یکی از مسائل مهم محسوب می‌شود. افزایش هزینه مواد اولیه نیز این مشکل را تشدید کرده؛ برای نمونه، هزینه یک کیسه مواد اولیه از حدود 100 هزار تومان در گذشته به حدود یک میلیون و 200 هزار تومان رسیده است. دهیار رباط زعفرانی تأکید کرد: اداره تعاون باید در این زمینه ورود کند. کفاشان می‌توانند شرکت‌های سهامی خاص یا عام تشکیل دهند و در ادامه تسهیلاتی در اختیار آن‌ها قرار گیرد؛ تاکنون دو جلسه در این زمینه برگزار شده، اما بی‌اعتمادی کفاشان نسبت به بازار و آینده این حرفه، همچنان یکی از مشکلات اصلی است. * آنتن‌دهی و اینترنت؛ مهم‌ترین کمبودهای زیرساختی ذوالفقاری درباره امکانات روستا نیز گفت: ازنظر امکانات عمومی و خدمات زندگی، وضعیت روستا مناسب است و امکانات مورد نیاز مردم وجود دارد، اما مهم‌ترین مشکل زیرساختی، وضعیت آنتن‌دهی تلفن همراه و اینترنت است؛ با وجود پیگیری‌های متعدد از مخابرات، این مشکل همچنان برطرف نشده و انجام امور روزمره مردم را با دشواری مواجه کرده است. وی افزود: روستا دارای مدرسه ابتدایی است، اما دانش‌آموزان برای ادامه تحصیل از مقطع راهنمایی به بعد باید به محل دیگری بروند. یک خانه بهداشت نیز در روستا وجود دارد و مردم برای دریافت خدمات در این سطح، معمولاً نیازی به خروج از روستا ندارند. دهیار رباط زعفرانی در پایان سخنانش گفت: روستا درحال حاضر از امکانات ورزشی برخوردار نیست و در این زمینه کمبود وجود دارد. * رباط زعفرانی؛ روستایی دارای یک مهارت بومیِ در آستانه از دست رفتن رباط زعفرانی در کنار ظرفیت‌های کشاورزی مانند گردو، انگور، مویز و سیر، یک ویژگی اقتصادی متفاوت نیز دارد؛ مهارتی که طی سال‌ها در میان بخشی از اهالی شکل گرفته و به یکی از مشاغل شناخته‌شده این روستا تبدیل شده است. وجود دست‌ کم 250 کفاش حرفه‌ای در گذشته، نشان می‌دهد که کفاشی در رباط زعفرانی صرفاً یک شغل فردی نبوده، بلکه بخشی از ظرفیت اقتصادی و مهارتی روستا به‌شمار می‌رفته است. بااین‌حال، کاهش تعداد کفاشان حرفه‌ای به حدود 150 نفر، نشان می‌دهد که این ظرفیت در سال‌های اخیر با چالش جدی مواجه شده است؛ نکته قابل توجه این است که مسئله تنها نبود مهارت یا علاقه به این حرفه نیست، بلکه دسترسی به بازار، ضعف در بازاریابی، افزایش هزینه مواد اولیه و تغییر شیوه خریدوفروش، باعث شده که بخشی از فعالان این حوزه امکان ادامه فعالیت گذشته را نداشته باشند. از سوی دیگر، مهاجرت بخشی از کفاشان به همدان و تهران، اگرچه لزوماً به معنای ترک کامل روستا نیست و برخی همچنان در رباط زعفرانی سکونت دارند، اما نشان می‌دهد که اشتغال دیگر الزاماً در محل زندگی افراد شکل نمی‌گیرد. این مسئله در کنار دشواری رفت‌وآمد، به‌ویژه قرار گرفتن روستا در انتهای مسیر و مشکلات دسترسی به وسیله نقلیه، می‌تواند وابستگی اقتصادی روستا به شهر را افزایش دهد. در این میان، جوانان می‌توانند حلقه اتصال این مهارت قدیمی با بازار جدید باشند. براساس اظهارات دهیار، نسل جوان به حوزه کیف و کفش علاقه بیشتری دارد و با فضای مجازی نیز آشناتر است؛ بنابراین مسئله اصلی شاید ایجاد یک حرفه جدید نباشد، بلکه به‌روزرسانی شیوه عرضه و فروش حرفه‌ای باشد که پیش از این در روستا وجود داشته است. راه‌اندازی کارگاه کیف‌دوزی و اشتغال پنج نفر در آن نیز نمونه‌ای از همین ظرفیت است. اگر این تجربه بتواند از مرحله تولید محدود فراتر برود و به آموزش، تأمین سرمایه، طراحی محصول، بازاریابی دیجیتال و دسترسی پایدار به بازار متصل شود، می‌تواند زمینه‌ای برای حفظ و توسعه اشتغال در روستا ایجاد کند. از این منظر، احیای کفاشی در رباط زعفرانی صرفاً حمایت از چند کارگاه یا چند شغل نیست؛ مسئله حفظ یک مهارت بومی و تبدیل آن به یک فرصت اقتصادی متناسب با بازار امروز است. تجربه این روستا نشان می‌دهد که برخورداری از نیروی ماهر به‌تنهایی برای ماندگاری یک حرفه کافی نیست و زمانی این ظرفیت به اشتغال پایدار تبدیل می‌شود که تولیدکننده، بازار، سرمایه و دانش بازاریابی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

صبا اسدی