همکاری و همافزایی نهادهای فرهنگی در سایه قرآن کریم
سپهرغرب، گروه - صبا اسدی :
بهمنظور واکاوی دقیق برنامهها و چالشهای این حوزه، با مجتبی جمالی سلطانی، رئیس اداره امور قرآنی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان همدان به گفتوگو پرداختهایم. در این مصاحبه، ابعاد گوناگون فعالیتهای قرآنی استان، از چگونگی استمرار کرسیهای تلاوت در شهرستانها و روستاهای دورافتاده گرفته تا برنامههای عملیاتی برای ترویج تفسیر و مفاهیم در بطن بقاع متبرکه، مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین، موضوعات مهمی نظیر دعوت از قاریان تراز اول ملی برای شناسایی استعدادهای بومی، مشوقهای درنظر گرفتهشده برای تحقق طرح تربیت 10 میلیون حافظ قرآن و سرنوشت مرکز مجازی حفظ قرآن در استان، از دیگر محورهای این گفتوگو است.
در ادامه متن گفتوگو تقدیم شما خواهد شد:
* در ابتدا بفرمایید با توجه به برپایی کرسیهای تلاوت قرآن، برنامه مشخص اداره کل اوقاف استان برای ارتقای کیفی و کمی این محافل در سال پیش رو چیست و چه تدبیری برای استمرار این جلسات در بقاع متبرکه اندیشیدهاید؟
محافل کرسی تلاوت قرآن کریم، با عنایت به ماهیت اذانگاهی آنها و لزوم برگزاری پیش از بانگ اذان، نیازمند برخورداری از ظرفیتهای مناسب، هم از حیث فضا و مکان و هم ازنظر نیروی انسانی و جمعیت است. در سطح استان، دست کم در آستان مقدس امامزاده عبدالله (ع)، این برنامه بهصورت منظم برگزار شده و تلاوت زنده کلامالله مجید در قالب کرسیهای تلاوت اذانگاهی اجرا میشود. همچنین در تعدادی دیگر از بقاع متبرکه و امامزادگان شاخص استان نیز شاهد برپایی این محافل هستیم که این روند در سال گذشته نیز برقرار بوده است.
در سال جاری اگرچه بهدلیل شرایط پیشآمده، برگزاری این جلسات تاحدودی نسبت به گذشته کمرنگتر شده، اما همچنان در بقاع شاخص استان، برپایی کرسیهای تلاوت قرآن کریم استمرار دارد.
* با توجه به شرایط خاص و متفاوت امسال، بفرمایید استقابل افراد از این کرسیها و استمرار آنها چگونه بود؟
در سال گذشته تعداد این محافل بسیار بیشتر بود؛ چراکه خوشبختانه شرایط جنگی وجود نداشت و در بقاع شاخص ما نظیر امامزاده عبدالله (ع) و شاهزاده حسین در همدان، امامزاده محمد و علی در نهاوند و سایر بقاع متبرکهای که تردد زائر در آنها بیشتر و شرایط حضور زوار مساعدتر است، این برنامهها برگزار میشد. از جهت رعایت استانداردها نیز روال بهگونهای بود که تلاوتها بهصورت زنده توسط اساتید ممتاز و برجسته انجام میگرفت. این برنامهها معمولاً پیش از اذان، بهویژه پیش از اذان مغرب که حضور زائران به حداکثر میرسید، در قالب کرسیهای تلاوت قرآن برگزار میشد که خوشبختانه با استقبال بسیار خوبی نیز همراه بود.
* آیا در این کرسیها فرصتی برای شناسایی و یا ابراز وجود استعدادای قرآنی یا علاقمندان به این حوزه پیش آمده است؟
تقریباً در تمامی برنامههای برگزارشده، مواردی به ما گزارش شده است که خانوادههایی همراه با فرزندانشان مراجعه کرده و پس از شنیدن تلاوت اساتید، مشتاقانه پیگیر فراهم شدن شرایطی برای پیشرفت قرآنی کودکان خود بودند. ما نیز در پاسخ به این درخواستها، آنها را به مراکز مربوطه راهنمایی و معرفی کردیم. در همین راستا، جلسات آموزشی بسیار خوبی در امامزادگان شاخص، ازجمله آستان مقدس امامزاده عبدالله (ع) برقرار است.
ما این خانوادهها را به اساتید آموزشی خودمان در همین جلسات تخصصی که روزهای سهشنبه در امامزاده عبدالله (ع) برای سنین مختلف برگزار میشود، معرفی کردیم تا فرآیند آموزش فرزندانشان را دنبال کنند.
* رهبر معظم انقلاب همواره بر عبور از ظاهر قرآن به سمت فهم و تدبر تأکید داشتند؛ اداره امور قرآنی اوقاف استان همدان چه برنامههای عملیاتی و آموزشی برای ترویج «تفسیر و مفاهیم قرآن» در کنار جلسات قرائت در سطح بقاع متبرکه استان دارد؟
خوشبختانه از زمانی که ایشان تأکید ویژهای بر این موضوع داشتند، دو رشته جدید به رشتههای مسابقات قرآن کریم افزوده شده است؛ نخست، رشته ترجمه عمومی قرآن کریم است که تمامی اقشار جامعه، حتی افرادی که فعالیت تخصصی قرآنی نداشته و صرفاً سواد خواندن و نوشتن دارند، میتوانند در آن شرکت کنند. درحال حاضر ثبتنام این مسابقات در جریان است و تا پایان اردیبهشتماه 1405 نیز ادامه خواهد داشت. این رشته تحت عنوان ترجمه عمومی قرآن برگزار میشود تا عموم مردم بتوانند در آن حضور یابند؛ منبع این مسابقه نیز بسیار روان و قابل فهم انتخاب شده است تا شرکتکنندگان با مطالعه آن، بیشازپیش با مفاهیم کلامالله مجید آشنا شوند.
همچنین برای افراد متخصصتر در حوزه علوم قرآنی، رشته تفسیر درنظر گرفته شده که خود شامل سه بخش تفسیر قرآن کریم، تفسیر نهجالبلاغه و تفسیر صحیفه سجادیه است و ثبتنام این بخشها نیز همزمان انجام میگیرد؛ توجه به این رشتهها در مسابقات باعث شده است در دو سال اخیر بسیاری از افرادی که لزوماً قاری یا حافظ ممتاز نبودهاند، در این رقابتها شرکت کنند که این امر موجب آشنایی بیشتر با پروردگار و قرآن کریم و بهکارگیری آموزههای الهی در زندگی آنان میشود.
* آیا برنامهای برای دعوت از اساتید و قاریان تراز اول ملی و بینالمللی به شهرستانهای استان همدان دارید تا ضمن بهرهمندی عمومی مردم، فرصتی برای شناسایی و پرورش استعدادهای درخشان بومی فراهم شود؟
ما اکثر قاریان ملی و بینالمللی کشور عزیزمان ایران را برای حضور در استان همدان، اعم از مرکز استان و شهرستانهای تابعه، دعوت و محافل تلاوت قرآن متعددی را در قالب این برنامهها برگزار کردهایم که بسیاری از این مراسمها در بقاع متبرکه انجام شده؛ درواقع، سازمان اوقاف خود متولی اصلی دعوت از این قاریان برجسته ملی و بینالمللی است. اما درخصوص دعوت از قاریان بینالمللی غیر ایرانی، نظیر اساتید مصری، این امر تحت مدیریت متمرکز کشوری و سازمان اوقاف و امور خیریه قرار دارد و اکنون چندسالی است که به دلایل مختلف، این روند متوقف شده و ما نمیتوانیم بهصورت مستقیم از قاریان خارجی دعوت به عمل آوریم، چراکه این موضوع باید تحت نظارت کشوری باشد.
همچنین در بازه زمانی برگزاری مسابقات نیز اجازه این کار را نداریم؛ زیرا تمام لحظات حضور این افراد در ایران، حتی زمانهای مربوط به تفریح آنها، طبق برنامهریزی دقیق مدیریت میشود. از آنجا که فرصت حضور آنها بیشتر از یک هفته نیست و برای تکتک ساعتهای اقامتشان در ایران برنامهریزی شده است، ما اجازه نداریم از این فرصت برای برنامههای استانی استفاده کنیم؛ بااینحال، استفاده از ظرفیت قاریان توانمند ایرانی در فواصل مختلف سال همواره در دستور کار ما قرار دارد.
* در راستای تحقق فرمان رهبری شهید مبنی بر تربیت 10 میلیون حافظ قرآن، سهمیه و خروجی عینی استان همدان در سال گذشته چه بوده است و برای سال جاری چه مشوقها و زیرساختهای جدیدی جهت سوق دادن نوجوانان و جوانان به سمت حفظ قرآن درنظر گرفتهاید؟
طی هفت تا هشت سال اخیر، از زمانی که رهبر شهیدمان بر این موضوع تأکید ورزیدند، ما به کلاسهای آموزشی حفظ قرآن کریم در بقاع متبرکه بهای بیشتری دادهایم؛ در این راستا، از اساتید بسیار برجستهای در حفظ قرآن کریم در امامزادگان استفاده کردیم و کلاسهایی دایر شد که این دورهها هماکنون نیز ادامه دارد. حتی در سالهای گذشته، کلاسهای آموزش حفظ مجازی قرآن را نیز در آستان مقدس امامزاده عبدالله (ع) برگزار کردیم؛ به این صورت که چندین استاد حفظ در آنجا مستقر میشدند و از طریق تماس تلفنی با نوجوانان در ارتباط بودند تا آموزشهای لازم را ارائه داده و تکالیف حفظ را از آنها تحویل بگیرند.
برای سال جاری نیز علاوهبر کلاسهای حضوری که در بقاع متبرکه درحال برگزاری است، جوایز بسیار نفیسی برای ممتازین درنظر گرفته شده؛ جوایزی که در مسابقات قرآن برای رشتههای حفظ 5، 10، 20 جزء و حفظ کل تعیین شده، موجب ایجاد انگیزه و علاقه بیشتر در میان نوجوانان برای ورود به عرصه حفظ است. همچنین در سال 1405، سه رشته جدید به مسابقات رده سنی 12 تا 18 سال اضافه شده؛ چراکه در سال گذشته در این رده سنی فقط رشته حفظ کل وجود داشت، اما امسال برای تشویق هرچه بیشتر نوجوانان، رشتههای حفظ 5 جزء، 10 جزء و 20 جزء نیز افزوده شده است.
* در سالهای 95 و 96 بحث راهاندازی و تقویت «مرکز مجازی حفظ قرآن کریم» مطرح بود؛ سرنوشت این مرکز در استان همدان به کجا رسید و درحال حاضر چه سازوکار مشخصی برای علاقهمندانی که امکان حضور فیزیکی در کلاسها را ندارند طراحی شده تا بهصورت هوشمند و مجازی فرآیند حفظ را طی کنند؟
این مرکز حدود دو سال به فعالیت خود ادامه داد؛ هرچند بهدلیل گذشت زمان، بازه دقیق آن را بهخاطر ندارم، اما آثار و برکات بسیار خوبی به همراه داشت. بااینحال، از آنجا که سیاست سازمان اوقاف و امور خیریه بیشتر بر برگزاری کلاسهای حضوری قرآن معطوف بود، مقرر شد فعالیتها بهصورت حضوری تداوم یابد؛ چراکه تأثیرگذاری کلاسهای حضوری بهمراتب بیشتر از آموزشهای مجازی است. ازاینرو، فعالیت آن مرکز به پایان رسید و در حال حاضر متوقف شده است.
درحال حاضر هم درخواستی مبنی بر برقراری مجدد کلاسهای مجازی حفظ قرآن نداریم. البته این به معنای رها کردن کامل این حوزه نیست؛ چنان که در جلساتی با مسئولان سازمان در تهران، این موضوع را مطرح کرده و برنامهریزیهایی در این زمینه داشتهایم. مقرر شده است چنانچه در این خصوص به جمعبندی نهایی برسند، دستورالعملهای لازم برای اجرا در سطح کشور ابلاغ شود که البته تاکنون چنین شیوهنامهای ارسال نشده است. بااینحال، برنامهریزی برای آینده در دستور کار قرار دارد و در جلسات آتی پیرامون آن گفتوگو خواهد شد تا درصورت فراهم شدن شرایط، این برنامه عملیاتی شود.
* برنامهای دارید که تلاوتها و حفظ قرآن به سمت «سبک زندگی قرآنی» سوق پیدا کند؟ به عبارت دیگر، اوقاف چه نقشی در پیوند دادن مفاهیم قرآن با حل معضلات اجتماعی و اخلاقی امروز جامعه همدان ایفا میکند؟
در این زمینه، رشتههای مفهومی از سورههایی انتخاب شدهاند که بیشترین تأثیر را در ترویج سبک زندگی اسلامی میان خوانندگان، قاریان و حافظان دارند؛ به همین دلیل، در رشتههای ترجمه عمومی قرآن، تفسیر قرآن و آن بخشهایی از نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه که برای مسابقات تعیین شده است، تأکید ویژهای بر انتخاب آیات و فرازهایی بوده که بر سبک زندگی اسلامی تأثیر بسزایی دارند تا بدینترتیب، این مفاهیم ارزشمند بتوانند اثری فراتر از تلاوت صرف بر جای بگذارند.
* چگونه تضمین میکنید که برنامههای قرآنی و حضور اساتید برجسته صرفاً در مرکز استان متمرکز نشود و روستاهای دورافتاده و شهرستانهای محروم استان همدان هم از این سفره قرآنی بهرهمند شوند؟
اتفاقاً در استان همدان بههیچوجه شرایط بهگونهای نبوده که تمامی برنامهها و فرصتها صرفاً در مرکز استان متمرکز باشد. در استان ما محافل اُنس با قرآن که در شهرستانها دایر شده، بهمراتب حتی بیشتر از مرکز استان بوده است؛ برای نمونه، در شهرستانهای تویسرکان، نهاوند، ملایر و در نزدیکی همدان، در شهر لالجین و حتی روستاهای اطراف، محافل قرآنی متعددی برگزار شده است که ازنظر کیفی، دست کمی از محافل مرکز استان نداشتهاند. خوشبختانه تمامی این موارد در گزارشهای موجود نیز ثبت شده است.
* برای اینکه بقاع متبرکه به قطب فرهنگی و قرآنی تبدیل شوند، چه برنامهای جهت جذابسازی محیطی و رسانهای فعالیتهای قرآنی دارید تا اقشار مختلف مردم، بهویژه خانوادهها، ارتباط نزدیکتری با این برنامهها برقرار کنند؟
ما هم در مسابقات قرآن و هم در محافل اُنس با قرآن که برگزار کردهایم، همواره ترکیب حضور برادران و خواهران و همچنین مقاطع سنی نوجوانان و بزرگسالان را مد نظر داشتهایم. اگر دقت بفرمایید، درحال حاضر در مسابقات قرآن ما افراد از سن 12 سال تا 60 سال میتوانند شرکت کنند و عملاً هم شرکت میکنند؛ همین موضوع باعث شده است که شاهد حضور خانوادگی بسیاری از شرکتکنندگان باشیم، بهطوری که در کنار فرزندان، والدین آنها نیز در مسابقات حضور مییابند. در بحث محافل اُنس با قرآن نیز خوشبختانه اکثر برنامههایی که برگزار کردهایم، به شکلی بوده است که اقشار مختلف بهصورت خانوادگی در بقاع متبرکه حضور پیدا میکنند؛ چراکه در این اماکن مقدس، شرایط حضور برای زنان، مردان، کودکان و بزرگسالان بسیار مهیا است و ما شاهد بودهایم که اکثر شرکتکنندگان بهصورت خانوادگی در این محافل معنوی شرکت کردهاند.
* برای جلوگیری از موازیکاری، تعامل اداره اوقاف با سایر نهادها مثل آموزشوپرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی در اجرای طرحهایی نظیر «حفظ 10 میلیون حافظ» چگونه است؟
در سالهای گذشته متأسفانه انسجام لازم وجود نداشت، اما در حدود 10 سال اخیر با مدیریت شایستهای که میان سازمانها و وزارتخانهها صورت گرفت، مقرر شد مسئولیت اصلی برگزاری مسابقات قرآن برعهده سازمان اوقاف و امور خیریه باشد و سایر ارگانها بهصورت جزئیتر به این حوزه ورود کنند؛ امری که پیش از این سابقه نداشت. درحال حاضر، معتبرترین مسابقات قرآن به سازمان اوقاف سپرده شده است که ما آن را از مرحله شهرستانی آغاز کرده و تا مرحله بینالمللی ادامه میدهیم.
در مقابل، بحث آموزش قرآن بیشتر به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی واگذار شده است؛ به این صورت که ارشاد در حوزه کانونهای قرآنی مساجد و سازمان تبلیغات در زمینه برگزاری کلاسهای قرآنی در فضاهای مختلف فعالیت میکنند. این تقسیمبندی خوشبختانه منجر به کاهش موازیکاری شده است؛ بهطوری که بسیاری از ارگانها تمرکز و زمان خود را صرف برپایی کلاسهای آموزشی میکنند و خروجی و ثمره این آموزشها در مسابقاتی که توسط سازمان اوقاف برگزار میشود، به رقابت میپردازند.
