فناوری؛ ناجیِ کسبوکارهای خرد
سپهرغرب، گروه کاردانش- طاهره ترابی‌مهوش؛ یک مدرس کارآفرینی با بیان اینکه برای ماندگاریِ کسبوکارهای خرد در اقتصاد آینده، باید سوار بر قطار فناوری شد گفت: هوشمندسازی زنجیره تأمین و استفاده از هوش مصنوعی در بازاریابی دیجیتال، تنها راهی است که می‌تواند واحدهای تولیدی کوچک را به قدرت‌های اقتصادی صادرکننده تبدیل کند.
کسبوکارهای خرد، به‌عنوان شریان‌های حیاتی و هسته سخت توسعه در اقتصادهای محلی، نقشی فراتر از یک واحد تجاری ساده دارند. این بنگاه‌های کوچک که اغلب با سرمایه‌های شخصی و خانوادگی شکل می‌گیرند، در واقع موتور محرک پویایی اجتماعی و اقتصادی در دل جوامع هستند. اهمیت این کسب‌وکارها زمانی بیشتر می‌شود که به پیوند عمیق آن‌ها با هویت، جغرافیا و سنت‌های یک منطقه توجه کنیم. در این میان، استان همدان به‌عنوان یکی از قطب‌های تاریخی و تمدنی ایران، نمونه‌ای روشن و ملموس از این مفهوم است.
چراکه این استان با پیشینه‌ای کهن در مبادلات تجاری و صنایع دستی، بستری ایده‌آل برای رشد کسبوکارهای خرد فراهم کرده است. از کارگاه‌های سفالگری در لالجین گرفته تا کارگاه‌های کوچک مبل و منبت در ملایر و تویسرکان و حتی راسته‌بازارهای قدیمی شهر همدان که مملو از واحدهای کوچک کفاشی، چرم‌دوزی و عطاری هستند، همگی نمونه‌هایی از این زنجیره ارزش بومی به شمار می‌آیند. نکته جالب‌تر اینکه این واحدهای کوچک، نه‌تنها زمینه اشتغال جوانان بومی را فراهم کرده‌اند، بلکه با جلوگیری از خروج سرمایه از استان، به گردش مالی داخلی و تقویت قدرت خرید مردم منطقه نیز کمک شایانی می‌کنند.
در واقع، تکیه بر کسبوکارهای خرد در اقتصاد همدان، بازگشت به ریشه‌های خوداتکایی است. چراکه در شرایطی که نوسانات کلان اقتصادی می‌تواند پروژه‌های بزرگ صنعتی را با چالش مواجه کند، همین کارگاه‌های کوچک و مشاغل خانگی به‌دلیل انعطاف‌پذیری بالا، تاب‌آوری اقتصاد استان را حفظ می‌کنند. برای مثال، تبدیل یک خانه قدیمی در بافت تاریخی همدان به اقامتگاه بوم‌گردی، یا راه‌اندازی واحدهای کوچک برای فرآوری محصولات کشاورزی (مانند گردو و سیر)، نمونه‌های موفقی از تبدیل ظرفیت‌های بالقوه به ثروتی پایدار است.
در نهایت، حمایت از کسبوکارهای خرد در همدان، تنها یک اقدام اقتصادی نیست؛ بلکه صیانت از میراث فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی است. این مشاغل با تکیه بر دانش بومی و استفاده از منابع محلی، علاوه بر کاهش نرخ بیکاری، به توزیع عادلانه‌تر ثروت در سطح شهرستان‌های استان کمک می‌کنند. بنابراین، برای رسیدن به رشد اقتصادی فراگیر و پایدار در پایتخت تاریخ و تمدن ایران، لازم است در برنامه‌ریزی‌های کلان توسعه استان، نگاه ویژه‌ای به تسهیل فضای کسب‌وکار برای این واحدهای کوچک وجود داشته باشد.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا درخصوص چالش‌ها و در عین حال ظرفیت‌های پیش روی این بنگاه‌های اقتصادی با سمانه زرین‌خلیلی؛ مدرس کارآفرینی و سمیه حوتی؛ بانوی کارآفرین همدانی گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
یک مدرس کارآفرینی با تکیه بر تجربیات علمی و اجرایی خود، نقش کسبوکارهای خرد (به‌ویژه مشاغل خانگی) را در پایداری اقتصادهای محلی بسیار حیاتی دانست و گفت: این بنگاه‌ها را نه‌تنها واحدهای کوچک اقتصادی، بلکه «هسته‌های اصلی توسعه» می‌توان نامید. این کسب‌وکارها به‌خوبی می‌توانند در برابر شوک‌های اقتصادی مقاومت کنند و تهدیدها را به فرصت‌های شغلی تبدیل کنند.
سمانه زرین‌خلیلی همچنین با بیان اینکه اهمیت کسبوکارهای خرد در همدان، ریشه در پیوند عمیق آن‌ها با هویت تاریخی و سنت‌های بومی دارد. تصریح کرد: استان همدان به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی غرب کشور، یک پل راهبردی برای دسترسی به بازارهای بین‌المللی محسوب می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: موقعیت جغرافیایی همدان و سابقه دیرینه‌اش در تجارت، بستری فراهم کرده است تا واحدهای تولیدی کوچک بتوانند با کمترین هزینه، به بازارهای مصرف گسترده دسترسی پیدا کنند.
این کارشناس کارآفرینی در تحلیل بخش‌های پیشران استان به صنایع دستی اشاره کرد و افزود: ما در همدان با یک اکوسیستم خودجوش مواجهیم؛ از خوشه‌های صنعتی سفال لالجین که به برندی جهانی و صادرات‌محور تبدیل شده‌اند، تا هنر منبت‌کاری در ملایر و تویسرکان که هر کدام ظرفیت بالایی برای ایجاد هزاران شغل خرد و خانگی دارند.
زرین‌خلیلی ادامه داد: این صنایع مصداق بارز اقتصاد خردِ محله‌محور هستند که با تکیه بر دانش بومی و مواد اولیه داخلی، ارزش افزوده‌ی چشمگیری ایجاد می‌کنند.
وی در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی، عنوان کرد: کشاورزی به عنوان یکی از ستون‌های اصلی معیشت در همدان، نیازمند یک تحول ساختاری در مقیاس خرد است.
وی با اشاره به فعالیت بیش از 400 واحد خانگی در حوزه تهیه غذا در استان، افزود: این آمار نشان‌دهنده فرصتی طلایی است تا این کسبوکارهای خرد به عنوان حلقه اتصال عمل کنند.
این کارشناس مدیریت دولتی همچنین تأکید کرد: فرآوری محصولاتی نظیر سیر، گردو و سایر محصولات باغی در واحدهای کوچک، نه‌تنها از خام‌فروشی جلوگیری می‌کند، بلکه تأثیر مستقیمی بر بهبود توزیع عادلانه ثروت در روستاهای استان خواهد داشت.
زرین‌خلیلی همچنین در بخش دیگری از تحلیل خود، به مزیت‌های بخش پوشاک و منسوجات در همدان اشاره کرد و با مقایسه تطبیقی هزینه‌های تولید، تصریح کرد: نیروی انسانی ماهر و در عین حال ارزان‌تر نسبت به کلان‌شهرهایی مانند تهران، یک مزیت رقابتی مطلق برای همدان در این زمینه ایجاد کرده است.
وی عنوان کرد: اگر کسبوکارهای خرد در حوزه پوشاک بتوانند با استانداردهای طراحی روز هماهنگ شوند، همدان به دلیل برخورداری از تبحر لازم در این رشته و نیز نیروی انسانی ماهر، به‌زودی به قطب تولیدی و تأمین‌کننده اصلی بازارهای پایتخت و غرب کشور تبدیل خواهد شد.
*نقشه راه گذار از مدل‌های سنتی به حکمرانی دیجیتال و هوش مصنوعی در کسبوکارهای خرد
این مدرس کارآفرینی در ادامه به بررسی چالش‌ها و ارائه راهکارهای عملیاتی برای جهش تولید در بنگاه‌های خرد پرداخت و گفت: «بزرگ‌ترین مانع در مسیر رشد این واحدها، فاصله میان مهارت‌های سنتی و نیازهای بازار مدرن است؛ از این‌رو، بازنگری در ساختارهای حمایتی ضروری است.»
زرین‌خلیلی با تأکید بر ضرورت بازاریابی هوشمند افزود: «دوره فروش انفعالی به پایان رسیده است؛ امروز کسبوکارهای خرد همدان باید بازاریابی دیجیتال را نه یک انتخاب، که الزامی برای بقا بدانند.
وی تصریح کرد: فروش آنلاین در کنار فروش مستقیم، علاوه بر حذف واسطه‌های غیرضروری، به تولیدکنندگان اجازه می‌دهد تا داستانِ برند و اصالت محصول خود را مستقیم به گوش مصرف‌کننده نهایی در سراسر جهان برسانند.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ضرورت آموزش‌های کاربردی، به یکی از چالش‌های جدی رفتار سازمانی در این واحدها اشاره کرد و گفت: بسیاری از شکست‌های کسبوکارهای خرد ناشی از نبود دانش مدیریتی و مشاوره تخصصی است.
این دانش‌آموخته مدیریت دولتی، با بیان اینکه خلأ میان مباحث تئوری دانشگاهی و مهارت‌های عملیاتی در محیط کار باید توسط نهادهای حمایتی پر شود، عنوان کرد: باید کلینیک‌های مشاوره کسب‌وکار با هدف ارتقای بهره‌وری و بازدهی حداکثری ایجاد شوند.
زرین‌خلیلی مبحث تأمین مالی را نیز مورد توجه قرار داد و تصریح کرد: حمایت‌های مالی باید از حالت تزریق نقدینگی ساده به سمت سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری حرکت کند.
به باور وی، تسهیلات باید به‌گونه‌ای باشد که به به‌روزرسانی ابزارهای تولید و ارتقای کیفیت محصولات بومی اختصاص یابد تا این واحدها بتوانند در سطح ملی رقابت کنند.
وی به مقایسه فضای کسبوکارهای خرد ایران با الگوهای جهانی پرداخت و افزود: کشورهای توسعه‌یافته از ابزارهای نوین نظیر هوش مصنوعی (AI) برای پیش‌بینی سلیقه مشتری و مدیریت زنجیره تأمین استفاده می‌کنند.
این مدرس کارآفرینی با ابراز اینکه ما در همدان نباید از قطار فناوری جا بمانیم. استفاده از داده‌کاوی برای شناسایی بازارهای هدف و به‌کارگیری ابزارهای هوشمند در تولید، کلید ماندگاری در اقتصاد آینده است تأکید کرد: برای دستیابی به توسعه پایدار در استان همدان، باید مدل‌های سنتی بازاریابی با فناوری‌های نوین ترکیب شوند.
زرین‌خلیلی در جمع‌بندی نهایی خود، از مسئولان و سیاست‌گذاران خواست تا با نگاهی جامع‌نگر، بسترهای لازم برای «تحول دیجیتال» در کسبوکارهای خرد را فراهم کنند تا همدان به‌عنوان پایتخت تاریخ و تمدن، در عرصه کارآفرینی مدرن نیز پیشتاز باشد.
در ادامه بانوی کارآفرین 42 ساله همدانی که 20 سال تجربه فعالیت در کارگاه‌های سفال و سرامیک دارد، با اشاره به موفقیت‌های خود گفت: در این مسیر موفق به کسب دو نشان ملی و عناوین متعدد کارآفرینی برتر کشوری شده‌ام. همچنین کسب رتبه‌های نخست کشوری و تندیس‌های طلایی مرکز فنی و حرفه‌ای استان همدان را در کارنامه دارم.
سمیه حوتی با تأکید بر رسالت اجتماعی کسب‌وکار خود، خاطرنشان کرد: نگاه ما صرفاً معطوف به تولید نبوده است؛ از همان سال‌های ابتدایی، تمام روستاهای منطقه را تحت آموزش قرار دادیم و دامنه این آموزش‌ها را به مراکزی همچون بنیاد تعاون زندانیان، بهزیستی و سازمان صنایع‌دستی نیز گسترش دادیم. امروز حتی مددجویان بندهای مختلف زندان نیز با تولید قطعات برای ما، از این طریق امرارمعاش می‌کنند.
*اشتغال‌زایی فراتر از مرزهای استان
حوتی درخصوص آمار اشتغال‌زایی مجموعه‌اش تصریح کرد: در حال حاضر، بیش از 50 تا 60 نفر در شهرهایی نظیر اهواز، شیراز و مشهد، با بهره‌گیری از الگویی که ما تعریف کرده‌ایم، به صورت مستقیم کسب درآمد می‌کنند.
وی با بیان اینکه بسیاری از این افراد از طریق آموزش‌های برخط یا برنامه‌های صداوسیما با این هنر آشنا شده‌اند، گفت: ما نه‌تنها آموزش دادیم، بلکه با خرید محصولات و تأمین بازار، اجازه ندادیم چراغ کارگاه‌های کوچک خانگی در دورترین نقاط کشور خاموش شود.
*شوک قیمتی؛ لیتری 55 میلیون تومان برای یک لعاب!
این کارآفرین برتر با انتقاد شدید از تورم افسارگسیخته در نهاده‌های تولید، عنوان کرد: ماده اولیه «صدفی هفت‌رنگ ایتالیایی» که پیش از این لیتری 12 میلیون تومان خریداری می‌شد، اکنون به لیتری 55 میلیون تومان رسیده است.
حوتی با طرح این پرسش که چگونه می‌توان این افزایش قیمت را روی محصول نهایی اعمال کرد؟ افزود: وقتی هزینه تولید تا این حد بالا می‌رود، محصول از سبد خرید مردم حذف می‌شود. من مجبورم تولید برخی قطعات را به کلی متوقف کنم، چون برای مشتری صرفه اقتصادی ندارد.
*سودهای ناچیز در برابر هزینه‌های کمرشکن
وی در ادامه با اشاره به چالش دستمزدهای پایین و نارضایتی نیروی کار، تصریح کرد: امروز کارگر و تولیدکننده، هر دو در تنگنا هستند. با وجود تورم و سختیِ این حرفه، دستمزدی که پرداخت می‌کنم پاسخگوی نیازهای معیشتی کارگران نیست؛ اما از سوی دیگر، به‌دلیل عدم کشش بازار برای افزایش قیمتِ نهاییِ محصولات، توانِ افزایش دستمزدها را نیز ندارم.
وی با اشاره به اینکه سود خالص برخی محصولات به کمتر از سه هزار تومان رسیده است، تصریح کرد: «در شرایطی که هزینه‌های انرژی و مواد اولیه پیوسته در نوسان است، تولید محصولی با سودِ ناچیزِ هزار تومان، آن هم با وجود آن‌همه سختی و مشقتِ کار، دیگر توجیه اقتصادی ندارد.
*انبارها پر، تقاضا صفر؛ معمای شب عید
این کارآفرین همدانی با مقایسه وضعیت فعلی با سال‌های گذشته، اظهار کرد: «در سال‌های قبل، با نزدیک‌شدن به عید نوروز انبارها به‌سرعت خالی می‌شد، اما امسال با حجم زیادی از محصولاتِ فروش‌نرفته مواجه هستیم. تقاضای بازار داخلی به‌شدت کاهش یافته است؛ از سوی دیگر، مشتریان خارجی که پیش‌تر سفارش‌های عمده داشتند، به‌دلیل نوسانات اقتصادی و مشکلات ارتباطی، سفارش‌های خود را یا لغو کرده‌اند و یا به حالت تعلیق درآورده‌اند. تولید بدون بازار مصرف، تنها انباشت سرمایه و نابودی تدریجی کارگاه را به‌دنبال دارد.
*نقد سیاست‌های بانکی؛ وام 23 درصدی مُسکِن نیست، سم است!
حوتی در بخشی از سخنان خود به نقد عملکرد دولت در حمایت مالی از هنرمندان پرداخت و با بیان اینکه «بازار فروش» بسیار حیاتی‌تر از وام است، گفت: دولت از ما ضامن و سند می‌خواهد تا وامی با بهره 23 درصد پرداخت کند. وقتی بازاری برای فروش نیست، من چگونه باید این پول را به بانک برگردانم؟
وی افزود: تزریق پول به کارگاهی که خروجی‌اش در انبار خاک می‌خورد، تنها هنرمند را بدهکارتر و راهی راهروهای دادگستری می‌کند.
وی با اشاره به تجربه تلخ برخی همکارانش در دوران جنگ و بحران‌های اقتصادی، خاطرنشان کرد: بسیاری از تولیدکنندگان وام‌های کلان گرفتند و به جای سرمایه‌گذاری در بازار، آن را صرف هزینه‌های جاری کارگاه کردند و در نهایت به‌دلیل عدم بازپرداخت، ورشکست شدند. ما صدقه نمی‌خواهیم، ما نیازمند باز شدن گره‌های صادراتی هستیم.
*مطالبه از مسئولان: دیپلماسی اقتصادی به جای شعار
این فعال حوزه صنایع دستی در پاسخ به اینکه انتظارش از مسئولان استانی و کشوری چیست؟ گفت: تنها راه نجات ما، ایجاد راه ارتباطی با کشورهای همسایه و دوست است. مسئولان باید محصولات ما را دسته‌بندی کنند، بازار جهانی را شناسایی کرده و با خرید تضمینی یا بازاریابی بین‌المللی، کالای ایرانی را به خارج از مرزها بفرستند.
حوتی با گلایه از تبعیض در توزیع حمایت‌های دولتی، تصریح کرد: متأسفانه همواره عده‌ای «سوگلی» در اولویتِ اعزام به نمایشگاه‌های خارجی و دریافت سوبسیدها قرار دارند. مطالبه ما این است که فرآیند حمایت‌ها شفاف‌سازی شود و متولیان، به سراغ کارآفرینانی بروند که به‌صورت عملی در حال تولید و ایجاد اشتغال برای اقشار آسیب‌پذیر، نظیر مددجویان بهزیستی و زندانیان هستند.سخن پایانی: ای کاش این صداها شنیده شود.
وی با تقدیر از رسانه‌هایی که دغدغه صنعتگران را دارند گفت: امیدواریم صدای هنرمندان از لابلای چرخ‌های سفالگری به گوش مسئولان برسد.
وی در پایان مطرح کرد: ما با تمام توان ایستاده‌ایم، اما حفظ 50 نفر نیرو در این شرایط، مجاهدتی است که بدون حمایت به بن‌بست می‌رسد. امیدوارم روزی فرا برسد که دغدغه ما هنرمندان تنها «خلق زیبایی» باشد، نه قیمتِ لیتری 55 میلیون تومانیِ لعاب و بهره‌های سنگین بانکی.
