صنعت گوهرسنگ‌ها درآمدزاتر از نفت
سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی یکی از منابع درآمدزا و اشتغال‌زا در دنیا به‌شمار می‌روند که ظرفیت ایجاد ارزش افزوده قابل توجهی دارند به‌طوری که امروزه استخراج، فرآوری و صادرات آن‌ها بخش مهمی از اقتصاد کشورهایی چون آفریقای جنوبی، برمه، تایلند، چین، هند، ایالات متحده و بسیاری از کشورها را تشکیل می‌دهد و تصور حذف این صنعت برای تعدادی از این کشورها حکم حذف صنعت نفت در کشور ما را دارد.
در کشور ما برخلاف منابع قابل توجهی از سنگ‌های قیمتی، تاکنون عملیات اکتشافی سیستماتیک و اقدامات چشمگیری برای استخراج و فرآوری صورت نگرفته و تنها اندکی به‌صورت خام مورد بهره‌برداری غیراقتصادی قرار گرفته است.
این در حالی است که از مزیت‌های نسبی توسعه این صنعت در ایران می‌توان به وجود ذخایر قابل توجهی از سنگ‌های قیمتی در عرصه‌های معدنی استان‌های مختلف، زمینه مذهبی مصرف مصنوعات سنگی و نیز ذوق و هنر ایرانی اشاره کرد که متأسفانه به‌جز در معدود موارد، شاهد هدررفت این ظرفیت و مزیت‌های مرتبط با آن هستیم، در حالی که استانی همچون همدان در غرب ایران و زون دگرگونی- آذرین سنندج- سیرجان قرار دارد. سنگ‌های این ناحیه شامل سنگ‌های آذرین توده الوند است که در درون سنگ‌های دگرگونی وارد شده‌اند و این سنگ‌ها را علاوه بر دگرگونی ناحیه‌ای دچار دگرگونی مجاورتی کرده‌اند. طی این فرایندهای آذرین و دگرگونی، کانی‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی سیلیس، تورمالین، اسفن، گارنت، کیاستولیت، استارولیت، کیانیت، سافیر، کوردیوریت اپیدوت و هماتیت و غیره تشکیل شده‌اند که در صورت اکتشاف، بهره‌برداری و فراوری می‌توانند منابع معدنی اقتصادی را فراهم کنند.
بر این اساس اخیراً اتاق بازرگانی استان همدان در نظر دارد بنا به ظرفیت‌های موجود این کانی‌ها در استان همدان نخستین همایش ملی و نمایشگاه دستاوردهای صنعت گوهرسنگ را با همراهی و همکاری خانه معدن ایران و خانه معدن همدان برگزار کند.
بنابراین با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا درخصوص اهداف و چگونگی برگزاری این همایش با رحیم مرتضایی؛ رئیس اتاق بازرگانی همدان و نیز دکتر فرهاد آلیانی؛ مؤسس و مدیر مرکز گوهرشناسی زرگون در دانشگاه بوعلی سینا ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
رئیس اتاق بازرگانی استان همدان هدف از برگزاری همایش ملی گوهرسنگ‌ها در استان همدان را جذب سرمایه به‌منظور توسعه صنعت گوهرسنگ در استان همدان و کمک به فعالان این حوزه اعلام کرد و گفت: این رویداد با تصویب مصوبه‌ای در شورای گفت‌وگوی دولت با بخش خصوصی سال قبل طراحی شده و قرار است یکم و دوم اسفندماه سال جاری برگزار شود.
رحیم مرتضایی درخصوص نحوه برنامه‌ریزی برای این همایش عنوان کرد: در پی تصویب این مصوبه سال گذشته در ابتدا، یک کارگروه تشکیل شد که به عهده‌داری این پروژه درآمد، اما بعد از چند ماه به‌دلیل عملکرد نامناسب، این کارگروه تغییر کرد و بنده به مدیریت آن منصوب شدم.
وی ادامه داد: پس از برگزاری جلسات متعدد، برنامه‌های مختلفی برای این همایش طراحی شد که ازجمله می‌توان به ترتیب دادن برگزاری یک نمایشگاه همزمان با برگزاری این رویداد در اتاق بازرگانی اشاره کرد.
وی با اشاره به چرایی اهمیت تجارت گوهرسنگ‌ها به روش علمی و سازمان‌یافته اذعان کرد: متأسفانه در حال حاضر نه‌فقط در استان بلکه در کل کشور تجارت گوهرسنگ‌ها به روش‌های سنتی و غیرعلمی انجام و باعث عدم رونق این حوزه می‌شود؛ بنابراین هدف ما این است که با برگزاری این همایش، نحوه تجارت گوهرسنگ‌ها بهبود یافته و در عین حال این صنعت در کشور رشد و پویایی لازم را داشته باشد.
رئیس اتاق بازرگانی استان همدان به افراد و نهادهایی که جهت حضور در این رویداد ملی دعوت شده‌اند اشاره و اذعان کرد: تمام فعالان حوزه گوهرسنگ در سطح کشور، شامل وزیر صنعت، معدن و تجارت، وزیر گردشگری، استاندار استان همدان، معاونت اقتصادی، مدیران کل مرتبط و هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی ایران دعوت شده‌اند، علاوه بر این فعالان حرفه‌ای از استان‌های مختلف نیز در این رویداد مشارکت خواهند داشت.
مرتضایی با اشاره به توانمندی‌های استان همدان در حوزه گوهرسنگ‌ها عنوان کرد: استان همدان حدود 23 یا 24 نوع گوهرسنگ قیمتی و نیمه‌قیمتی دارد و در رتبه‌بندی کشوری، جزو چهار تا پنج استان نخست قرار می‌گیرد؛ بنابراین بنا به مزیت موجود در این استان، امکان واگذاری محدوده‌های معدنی به‌عنوان محدوده‌های گوهرسنگی وجود دارد که می‌تواند به رشد این صنعت کمک کند.
وی با اشاره به اینکه بخش گوهرسنگ شرکت ایمیدرو (سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران) بنا به این ظرفیت در بخش واگذاری محدوده‌های معدنی بلافصل با محدوده‌های قبلی که می‌تواند به‌عنوان محدوده‌های گوهرسنگ معرفی شود همدان را به‌عنوان استان پایلوت انتخاب کرده گفت: از این اتفاق مبارک در این همایش رونمایی خواهد شد تا ما برای نخستین‌بار در کشور بتوانیم محدوده‌های بلافصل معدنی و مرز بین این عرصه را به‌راحتی واگذار کنیم.
وی افزود: علاوه بر این تعداد بسیاری از افرادی که در استان همدان در زمینه تراش و فرآوری گوهرسنگ‌ها فعال هستند در این همایش معرفی خواهند شد.
رئیس خانه معدن استان همدان با بیان اینکه همواره در اشتغال‌زایی و توسعه اقتصادی متأسفانه تکیه بر صنایع بزرگ همچون پتروشیمی و کارخانجات بزرگ بوده در حالی که صنعت گوهرسنگ‌ها و تراش آن‌ها یک شبکه کوچک و پراکنده است که می‌تواند به‌صورت گسترده در تمام نقاط استان گسترش یابد اذعان کرد: این صنعت نه‌تنها نیاز به سرمایه بالا ندارد؛ بلکه با سرمایه کم حدود 10 تا 20 میلیون تومان و درنهایت 100 میلیون تومان، می‌توان یک کارگاه تراش گوهرسنگ راه‌اندازی و به ایجاد اشتغال در روستاها و شهرک‌های کوچک کمک کرد.
مرتضایی ادامه داد: متأسفانه باوجود اینکه ما در استان همدان ظرفیت خوبی از گوهرسنگ‌های باارزش را داریم اما آن‌ها بیشتر در مرزهای معدنی هستند که در حال حاضر به‌عنوان ماده اولیه صنایع دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرند.
وی با تأکید بر اینکه طبق مصوبه شورای عالی معادن، در یک سیاستی خاص که به لحاظ محیط زیستی قرار است نوع بهره‌برداری فعلی معادن آسیب کمتری به همراه داشته باشد و شاهد استخراج گوهرسنگ‌ها از محدوده‌های بلافصل باشیم، اذعان کرد: در حال حاضر تعداد محدوده‌های فعال گوهرسنگ در استان همدان باوجود ظرفیت‌ها کمتر از انگشتان یک دست است.
وی با بیان اینکه در حال حاضر تنها دو محدوده (یاقوت کبود و رز کوارتز) به‌عنوان محدوده‌های گوهرسنگی فعال در استان همدان ثبت شده‌اند که با تصویب مصوبه شورای عالی معادن، مبنی بر واگذاری مزر بین محدوده‌های معدنی به‌عنوان محدوده‌های گوهرسنگی امکان واگذاری بیشتر محدوده‌های معدنی با این عنوان فراهم خواهد شد، خاطرنشان کرد: ذکر این نکته ضروری است که استان همدان تعداد بسیاری از بهترین گوهرتراش‌ها و سنگ‌تراش‌های تجربه‌دار کشور را در اختیار دارد که این خود یک ظرفیت بزرگ برای توسعه این صنعت است.
این مسئول ادامه داد: برای مثال دکتر آلیان یکی از بهترین گوهرشناسان کشور، در دانشگاه بوعلی سینا فعالیت می‌کند و می‌تواند مرکزی برای شناسنامه‌دار کردن گوهرهای تراش‌شده در کشور راه‌اندازی کند، اظهار کرد: امیدواریم که این همایش با موفقیت برگزار شود و به توسعه صنعت گوهرسنگ در استان همدان کمک کند چراکه این رویداد می‌تواند استان همدان را به یک مرکز برجسته در حوزه گوهرسنگ‌ها تبدیل و به افزایش اشتغال و ارزش افزوده در این حوزه کمک کند.
در ادامه مؤسس و مدیر مرکز گوهرشناسی زرگون در دانشگاه بوعلی سینا همدان نیز عنوان کرد: هدف اصلی این همایش، تبادل نظرات و شناسایی چالش‌های موجود در صنعت گوهرسنگ‌ها در استان همدان و کل کشور است.
دکتر فرهاد آلیان با تأکید بر اینکه این رویداد به‌منظور جذب سرمایه، توسعه این صنعت و کمک به فعالان این حوزه طراحی شده اظهار کرد: سال‌هاست که در حوزه گوهرشناسی فعالیت می‌کنم و در بسیاری از همایش‌ها و سمینارها شرکت کرده‌ام، اخیراً رئیس اتاق بازرگانی از من خواستند که در این سمینار شرکت و مشکلات موجود در این صنعت را بیان کنم.
وی در واکنش به این پرسش که چه چالش‌هایی در صنعت گوهرسنگ‌ها وجود دارد؟ ابراز کرد: در این زمینه چالش بسیار است اما از مهم‌ترین آن می‌توان به عدم شناخت این صنعت اشاره کرد به طوری که در استان همدان و حتی کل کشور به‌درستی شناخته نشده است.
این گوهرشناس همدانی با اشاره به مشکلات فنی و اقتصادی در این صنعت، گفت: متأسفانه ما همواره در برابر موانع فنی و اقتصادی قرار داشته‌ایم چراکه این صنعت نیازمند سرمایه‌گذاری خصوصی با برنامه‌ریزی دقیق است؛ سرمایه دولتی کافی نیست. علاوه بر این متأسفانه، برنامه‌ریزی و هدفمندی لازم برای توسعه این صنعت وجود ندارد.
آلیان در خصوص چرایی اهمیت گوهرسنگ‌ها به لحاظ اقتصادی تصریح کرد: این صنعت به‌مراتب از صنایع دیگر، حتی صنایع نفتی بهتر است چراکه درآمد آسان‌تر و کارآمدتری دارد، اما متأسفانه این شناخت در کشور وجود ندارد.
وی افزود: این در حالی است که در کشورهایی مثل تایلند که هیچ ظرفیت معدنی ندارد، از این صنعت بهره‌مند می‌شوند و درآمد بالایی از آن به‌دست می‌آورند، ما نیز می‌توانیم از این فرصت بهره ببریم اما تاکنون هیچ پیشرفت معناداری نداشته‌ایم.
مدیر مؤسسه گوهرشناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان در واکنش به این پرسش که چه ظرفیت‌هایی در استان همدان برای توسعه این صنعت وجود دارد؟ گفت: ظرفیت استان همدان در حوزه سنگ‌های نیمه‌قیمتی خوب است اما در زمینه سنگ‌های قیمتی تنها «یاقوت کبود» را در اختیار دارد که متأسفانه آن‌هم از کیفیت بالایی برخوردار نیست. با این حال، می‌توانیم از منابع استان‌های مجاور یا کشورهایی مثل افغانستان، پاکستان و تاجیکستان بهره‌مند شویم.
آلیان با اشاره به اینکه مسئله اصلی ما، هدفمند نبودن و نداشتن برنامه‌ریزی در راستای بهره‌مندی از این ظرفیت صنعتی است خاطرنشان کرد: یکی از اصلی‌ترین مشکلات ما در استان در ارتباط با برداشت این مواد و استفاده از معادن، ابزار و تجهیزات مناسب، سرمایه کافی و یک گروه پیگیری قوی است اما متأسفانه، هیچ‌یک از این عوامل در دسترس نیست که اگر این عوامل فراهم شوند، تمامی فعالیت‌ها قابل اجراو مثمرثمرتر خواهند بود.
