خطر پنهان کردن دردهای ستون فقرات با مسکن؛ وقتی علائم جدی نادیده گرفته میشوند
یک فیزیوتراپیست با هشدار نسبت به درمان خودسرانه کمردرد گفت: مصرف مسکن تنها درد را تسکین میدهد و درمان اصلی نیست. بیتوجهی به علائمی نظیر درد، گزگز، بیحسی و ضعف اندامهای تحتانی و اکتفا به مصرف مسکن، باعث میشود بیمار از درمان تخصصی غافل بماند؛ این روندِ نادیده گرفتن نشانهها، زمینه را برای پیشرفت بیماری فراهم کرده و میتواند منجر به تحلیل عصبی و حتی اختلال در دفع ادرار و مدفوع شود.
دکتر حمیدرضا رستمی با بررسی ساختار ستون فقرات، بر اهمیت توجه به ناهنجاریهای ظاهری در کودکان و بزرگسالان تأکید کرد. او توضیح داد که آشنایی با آناتومی ستون فقرات برای درک علت بروز مشکلاتی مانند دیسک کمر و تنگی نخاع ضروری است.
وی ساختار ستون فقرات را اینگونه تشریح کرد: ستون فقرات از چندین بخش اصلی تشکیل شده است. ناحیه گردنی شامل هفت مهره، ناحیه سینهای دارای دوازده مهره (که دندهها به آن متصل میشوند) و ناحیه کمری شامل پنج مهره است. مهرههای کمری در واقع بزرگترین مهرههای ستون فقرات محسوب میشوند.
وی ادامه داد: در پایین کمر، استخوان خاجی یا ساکروم قرار دارد که از جوش خوردن چهار یا پنج مهره به یکدیگر شکل گرفته و به یک قطعه استخوانی واحد تبدیل شده است. در نهایت، استخوان دنبالچه قرار دارد که از دو یا سه مهره تشکیل میشود.
این فیزیوتراپیست درباره شکل طبیعی ستون فقرات گفت: اگر از روبهرو به ستون فقرات نگاه کنیم، باید مسیری صاف و عمودی داشته باشد. اما در نمای جانبی، این ساختار دارای قوسهای طبیعی است. نواحی گردن و کمر دارای قوسی هستند که برجستگی آنها به سمت جلو قرار دارد. در مقابل، در ستون فقرات ناحیه سینه، این وضعیت برعکس است و انحنای ستون فقرات به سمت عقب است.
*نشانههای ظاهری انحراف ستون فقرات
رستمی با تأکید بر ضرورت توجه خانوادهها به تغییرات ظاهری ستون فقرات فرزندانشان بیان کرد: انحراف ستون فقرات علائمی دارد که از روبهرو کاملاً مشهود است؛ مواردی مانند همسطح نبودن شانهها، بالاتر یا پایینتر بودن یکی از شانهها، بیرونزدگی کتفها یا بالاتر بودن یک سمت لگن نسبت به سمت دیگر، از نشانههای این عارضه است.
وی گفت: این مسئله بهویژه در سنین رشد و در دختران باید مورد توجه جدی خانوادهها قرار گیرد. در صورت مشاهده هرگونه عدم تقارن در شانهها، کتفها یا لگن، لازم است فرد برای بررسی دقیق به متخصصان ارتوپدی، مغز و اعصاب یا فیزیوتراپیست مراجعه کند.
*تشخیص و درمان انحرافات ستون فقرات
وی افزود: در صورت تشخیص عدم تعادل یا عدم تقارن، متخصصان معمولاً تصویربرداری و رادیولوژی را تجویز میکنند. بر اساس نتایج رادیولوژی، اگر انحرافی وجود داشته باشد، درمانهای مناسب پیشنهاد میشود. این اقدامات درمانی میتواند شامل تمرینات اصلاحی، فیزیوتراپی و استفاده از ارتز یا بریس باشد و تنها در موارد شدید و حاد، ممکن است نیاز به عمل جراحی مطرح شود.
این فیزیوتراپیست توضیح داد: کج شدن ستون فقرات به طرفین، اسکولیوز نام دارد. خانوادهها باید در صورت مشاهده هرگونه عدم تقارن در شانهها، کتفها و لگن فرزندان خود، مراجعه بهموقع به متخصصان را بسیار جدی بگیرند.
رستمی برای پیشگیری از این مشکلات، چند نکته کلیدی را یادآوری کرد. دانشآموزان چپدست باید حتماً از صندلیهای مخصوص خود استفاده کنند تا در وضعیت بدنی نامناسب قرار نگیرند. این موضوع برای دانشآموزان راستدست نیز صادق است و آنها هم نباید از صندلیهای مخصوص چپدستها استفاده کنند.
وی همچنین تأکید کرد: نحوه حمل کولهپشتی اهمیت زیادی دارد. کودکان و دانشآموزان باید از انداختن کیف روی یک شانه پرهیز کنند و حتماً هر دو بند کولهپشتی را روی دوش خود بیندازند تا وزن کیف بهطور متعادل در بدن تقسیم شود و به ستون فقرات فشار وارد نشود.
*دیسک بینمهرهای چیست؟
رستمی در ادامه توضیح داد: میان هر دو مهره ستون فقرات، ساختاری شبیه به یک واشر قرار دارد که آن را دیسک بینمهرهای مینامند. این دیسکها ساختاری پر و نسبتاً ضخیم دارند که میتوان آنها را به سکهای پُر تشبیه کرد که بین مهرهها قرار گرفته است.
وی گفت: وظیفه اصلی دیسکهای بینمهرهای، جذب فشارها و نیروهای وارد شده به بدن است. این ساختار عملکردی مشابه کمکفنر خودرو دارد؛ به این معنا که نیروهایی را که از زمین به بدن وارد میشوند یا از بدن به زمین منتقل میگردند، جذب میکند تا بدن منعطف باشد و حالت خشک و بیحرکت نداشته باشد.
*نقش دیسک در حرکت ستون فقرات
این فیزیوتراپیست ادامه داد: یکی دیگر از وظایف این دیسکها، تسهیل حرکت ستون فقرات در جهتهای مختلف است. این ساختارها به حرکات رو به جلو، عقب و طرفین ستون فقرات کمک میکنند. جنس دیسکهای بینمهرهای از غضروف است و مانند سایر غضروفهای بدن، اگر بیش از حد توان تحمل و فراتر از ظرفیت بدن تحت فشار قرار گیرند، دچار آسیب و مشکل میشوند.
*رفع یک باور اشتباه: آیا داشتن دیسک بیماری است؟
رستمی با اشاره به یک برداشت نادرست رایج در میان مردم گفت: اغلب شنیده میشود فلانی دیسک دارد، در حالی که وجود دیسک به خودی خود مشکل نیست؛ زیرا همه انسانها دیسک بینمهرهای دارند. همانطور که همه افراد فشار خون دارند و وجود آن برای حیات ضروری است، اما پرفشاری خون یک وضعیت بیماریزا است، در مورد دیسک نیز وجود آن طبیعی و لازم است، اما آنچه نباید رخ دهد، بیرونزدگی دیسک است.
او درباره سازوکار بیرونزدگی دیسک توضیح داد: دیسکها وظیفه جذب نیرو را بر عهده دارند، اما هنگام خم شدن بدن، فشار وارد شده میتواند باعث حرکت و برجستگی دیسک به سمت مخالفِ جهت خم شدن شود. برای مثال، هنگامی که فرد در حالت ایستاده به سمت جلو خم میشود، فشار به گونهای وارد میشود که دیسک میتواند به سمت عقب بیرون بزند. همچنین اگر فرد به سمت چپ خم شود، دیسک ممکن است به سمت راست حرکت کند و برعکس.
مشاغل و فعالیتهای پرخطر برای دیسک کمر
این فیزیوتراپیست: تأکید کرد: فعالیتهایی که در آنها بدن بهطور مداوم در یک جهت (بهویژه به سمت جلو) خم میشود، میتواند زمینه آسیب و بیرونزدگی دیسک را فراهم کند؛ مخصوصاً اگر این حرکت با بلند کردن اجسام سنگین همراه باشد. بهعنوان مثال، افرادی که در زمینه تعمیرات خودرو فعالیت میکنند و ناچارند بهطور مداوم خم و راست شوند یا وسایل را از زمین بلند و جابهجا کنند، در معرض فشار بیشتری هستند. همچنین در برخی ورزشها مانند بدنسازی، زمانی که ورزشکاران هنگام بلند کردن وزنه از زمین به سمت جلو خم میشوند، فشار قابل توجهی به ستون فقرات وارد میشود.
رستمی هشدار داد که اگر فرد در وضعیت خمشده به جلو، جسم سنگینی را بلند کند، احتمال فشار و بیرونزدگی دیسک به سمت عقب بهشدت افزایش مییابد.
*کانال نخاعی در کجا قرار دارد؟
وی گفت: مهرههای ستون فقرات از ناحیه گردن تا پایین کمر، روی یکدیگر قرار میگیرند و کانالی به نام کانال نخاعی را تشکیل میدهند. نخاع درون این کانال جای دارد و تا مهره دوم کمری ادامه مییابد؛ پس از آن نیز رشتههای عصبی بهشکل دم اسب امتداد مییابند. از آنجا که کانال نخاعی پشت دیسکهای بینمهرهای قرار دارد، فشارِ ناشی از خم شدن به جلو و بلند کردن اجسام سنگین، دیسک را به سمت عقب (بهسوی کانال نخاعی) میراند و احتمال بیرونزدگی آن را افزایش میدهد.
رستمی اذعان کرد: تکرار این وضعیت در طول زمان، یا وارد کردن فشار ناگهانی در فعالیتهایی مانند هل دادن خودرو یا بلند کردن ناگهانی وزنه، باعث بیرونزدگی شدید دیسک میشود. در این شرایط، دیسک به کانال نخاعی یا ریشههای عصبی فشار وارد میکند. از هر پنج مهره کمری، ریشههای عصبی از سمت چپ و راست خارج میشوند که در نهایت در هر دو طرف به هم پیوسته و عصب قطوری به نام عصب سیاتیک را تشکیل میدهند.
*علائم درگیری عصب سیاتیک و خطر تحلیل عضلات
این فیزیوتراپیست مطرح کرد: اگر دیسک به سمت جانبی بیرون بزند، بر ریشههای عصب سیاتیک فشار وارد میکند. این فشار با علائمی نظیر درد، گزگز، مورمور شدن، بیحسی و یا احساس ریختن آب سرد روی پا یا احساس داغی در پاها همراه است. نادیده گرفتن این نشانهها خطرناک است؛ زیرا در صورت عدم درمان بهموقع، عصب بهتدریج تحلیل میرود که نتیجه مستقیم آن، ضعف و لاغری عضلات پا خواهد بود.
رستمی هشدار داد: در صورت پیشرفت مشکل، ممکن است فرد با ضعف پاها یا احساس خالی شدن زیر پا هنگام راه رفتن مواجه شود. وی تأکید کرد که اگر درد تنها با مصرف مسکن سرکوب شود و درمان اصلی صورت نگیرد، احتمال بروز تحلیل عصبی، تحلیل عضلانی و عوارض پیچیدهتر بهشدت افزایش مییابد.
وی همچنین نسبت به عوارض بسیار جدی در موارد شدید هشدار داد و گفت در صورت بیتوجهی به روند درمان، حتی احتمال بروز بیاختیاری ادرار یا مدفوع نیز وجود دارد. بنابراین، مشاهده هرگونه درد، گزگز، مورمور شدن یا بیحسی در اندامهای تحتانی، نیازمند مراجعه فوری به جراح مغز و اعصاب، متخصص ارتوپدی یا فیزیوتراپیست است.
این فیزیوتراپیست درباره باور اشتباه برخی بیماران که پس از جراحی میگویند «عمل کردیم اما بهبود نیافتیم»، توضیح داد: بسیاری از جراحیهای ستون فقرات با هدف جلوگیری از عوارض جبرانناپذیر انجام میشوند، نه لزوماً بازگرداندن کامل فرد به وضعیت پیش از آسیب.
رستمی افزود: جراحی در بسیاری از موارد برای پیشگیری از پیشرفت عوارضی نظیر ضعف شدید عضلانی یا بیاختیاری در دفع انجام میشود. بنابراین، انتظار بازگشت کامل به شرایط اولیه همیشه واقعبینانه نیست و مراجعه دیرهنگام میتواند تأثیرگذاری درمان را بهشدت کاهش دهد.
*بهداشت ستون فقرات را جدی بگیرید
وی با تأکید بر رعایت بهداشت ستون فقرات، راهکارهای سادهای را برای طول روز پیشنهاد داد و گفت: افرادی که ساعات طولانی میایستند، باید در فواصل مشخص زمانی بنشینند و استراحت کنند و کسانی که مدت زیادی در وضعیت نشسته قرار دارند، لازم است حتماً از جای خود بلند شده و چند قدم راه بروند. برای رانندگان و کارمندان که ساعات زیادی را پشت فرمان یا میز سپری میکنند، استفاده از صندلی استاندارد و بهکارگیری بالشتکهای مناسب برای حفظ قوس طبیعی کمر، بسیار ضروری است.
این فیزیوتراپیست اظهار کرد: افراد دارای اضافهوزن باید با ورزشهای هوازی و زیر نظر متخصص، وزن خود را کنترل کنند؛ چرا که افزایش وزن فشار مضاعفی بر ستون فقرات وارد میکند. در کنار مدیریت وزن، تقویت عضلات مرکزی بدن (core) که شامل عضلات شکم و اطراف ستون فقرات میشود، از کلیدیترین توصیهها برای پیشگیری از آسیبهاست.
رستمی مطرح کرد: تمرینی ساده برای کاهش فشار کمر پیشنهاد کرد که میتوان آن را روزانه دو تا سه نوبت (هر نوبت 12 تکرار و هر تکرار 5 ثانیه) انجام داد. نحوه انجام این حرکت به این صورت است؛ فرد روی شکم میخوابد و بالشت نسبتاً ضخیمی زیر لگن یا شکم خود قرار میدهد. سپس با کمک دستها، بالاتنه و قفسه سینه را بهآرامی از زمین جدا میکند. این حرکت شباهت زیادی به حرکت مار کبری دارد، اما تأکید میشود که نباید با فشارِ اغراقآمیز و بلند کردن بیش از حدِ بدن همراه باشد.
وی افزود: در ادامه تمرین پیشین، فرد پس از چند ثانیه مکث در وضعیت بالا، بهآرامی پایین میآید، سر را روی زمین میگذارد و دستها را تا حد امکان به سمت جلو میکشد؛ در این مرحله پاها نباید از زمین جدا شوند. در حرکت بعدی، فرد بهآرامی یک پا را بالا میآورد و این حرکت را در 12 تکرار پنج ثانیهای انجام میدهد، سپس همین روند را برای پای دیگر تکرار میکند. اجرای متناوب این تمرینها برنامه مناسبی برای تقویت عضلات ستون فقرات است.
*کمردرد؛ تجربهای شایع در طول زندگی
این فیزیوتراپیست گفت: بر اساس پژوهشها، نزدیک به 70 درصد افراد جامعه دستکم یکبار در طول عمر خود کمردرد را تجربه میکنند. مشکلات ستون فقرات مانند بیماریهای داخلی (نظیر اختلالات معده یا کلیه) نیستند که صرفاً با مصرف دارو برطرف شوند؛ در این عارضه ساختار اسکلتی و فیزیکی بدن دچار اختلال شده و نیازمند درمانهای ساختاری و حرکتی است.
رستمی خاطرنشان کرد: حدود 80 تا 90 درصد از مشکلات ستون فقرات کمری با تمریندرمانی و فیزیوتراپی بهبود مییابند. بنابراین ضروری است افراد برای درمان تنها به متخصصان دارای صلاحیت و شماره نظام پزشکی، از جمله متخصصان فیزیوتراپی، طب فیزیکی و توانبخشی و طب ورزش مراجعه کنند و از سپردن روند درمان به افراد غیرمتخصص بپرهیزند.
وی بیان کرد: تنگی کانال نخاعی در برخی افراد ریشه مادرزادی دارد و به معنای باریکتر بودن اولیه کانال نسبت به حالت طبیعی است. استفاده از دوچرخه یا دوچرخه ثابت، از روشهای مؤثر در مدیریت و کنترل این وضعیت محسوب میشود. در این فعالیت، تنظیم مناسب ارتفاع زین اهمیت زیادی دارد تا از خم شدن بیش از حد زانوها و وارد آمدن فشار نامناسب به ستون فقرات جلوگیری شود. همچنین افراد مبتلا به مشکلات زانو بهتر است زین را کمی بالاتر بگذارند و از خم شدن بیش از حد به جلو خودداری کنند.
وی اذعان کرد: در میان مهمترین راهکارهای حفظ سلامت ستون فقرات و پیشگیری از دیسک، نخستین اصل، کنترل و کاهش وزن است تا فشار مداوم بر مهرهها کاسته شود. اصل دوم، توجه به پیامهای هشداردهنده بدن و تغییر بهموقع وضعیت است؛ درد نشانهای هشداردهنده در بدن محسوب میشود و هر زمان فعالیتی موجب شروع یا تشدید درد شد، باید بیدرنگ متوقف و وضعیت بدن اصلاح شود. اگر ایستادن طولانی باعث کمردرد میشود، این درد به فرد هشدار میدهد که باید زودتر بنشیند یا دراز بکشد و استراحت کند. اگر نشستن طولانیمدت نیز موجب افزایش درد کمر میشود، فرد باید از جای خود بلند شود، راه برود و وضعیت بدنش را تغییر دهد.
*درد؛ علامت هشدار بدن برای تغییر وضعیت
این فیزیوتراپیست ادامه داد: سومین عامل مهم، پرهیز از جابهجا کردن اجسام سنگین به روش نادرست است. افراد نباید در حالت خمشده جسم سنگین را بلند کنند، بلکه باید ابتدا بهطور کامل بنشینند، قوس طبیعی ستون فقرات را حفظ کنند و جسم را با کمک صاف کردن پاها بلند کنند.
رستمی با بیان اینکه یکی از باورهای اشتباه و رایج میان مردم، نگرانی از «فاصله افتادن بین مهرهها» است ابراز کرد: در واقعیت، وجود فاصله مناسب بین مهرهها یک نشانه مثبت و سلامت است؛ آنچه باعث بروز مشکل میشود، کم شدن این فاصله است که میتواند زمینهساز بیرونزدگی دیسک و سایر آسیبهای ستون فقرات باشد.
*سبک زندگی؛ ترکیبی از فعالیت هوازی و تغذیه هوشمندانه
وی ادامه داد: برای افرادی که دچار اضافهوزن هستند و مشکل قلبی ندارند، فعالیت هوازی منظم راهکاری بسیار مؤثر است. توصیه میشود روزانه حداقل 20 دقیقه فعالیت هوازی با «شدت متوسط» انجام شود؛ به این معنا که سرعت فعالیت (مانند دویدن، شنا یا دوچرخهسواری) تقریباً نصف حداکثر توان شما باشد. حفظ این سطح از فعالیت به مدت 20 دقیقه، باعث میشود بدن برای تأمین انرژی، بهطور مستقیم از بافتهای چربی استفاده کند.
وی در پایان اذعان کرد: با این حال، ورزش بهتنهایی کافی نیست. مدیریت وزن مستلزم توجه به نوع تغذیه نیز هست. مصرف خوراکیهای پرکالری و ناسالم مانند چیپس و پفک، که سرشار از قند، کربوهیدراتهای ساده و اسیدهای چرب ترانس هستند، میتواند تمام تلاشهای ورزشی را بیاثر کرده و علاوه بر افزایش وزن، سلامت عمومی بدن را به خطر بیندازد.
