آبخیزداری علم و هنر برنامه‌ریزی مستمر و اجرای اقدامات لازم برای مدیریت منابع زیست‌محیطی حوزه‌های آبخیز اعم از طبیعی، کشاورزی، اقتصادی و انسانی بدون ایجاد اثرات منفی در منابع آب و خاک است. این فعالیت‌ها ابتدا از حفاظت آب و خاک کشور شروع شده، به همین دلیل تفکر این است که آبخیزداری به حفاظت آب و خاک ختم می‌شود، در حالی که موضوع بسیار وسیع و همه‌جانبه و نیازمند مطالعه، اطلاعات آمایشی و پایه‌ حوزه‌های آبخیز است.

محدودیت‌ها و مشکلات ایران ناشی از قرار گرفتن در شرایط اقلیم خشک و نیمه‌خشک و تأثیر عوامل انسانی در تشدید این مسائل به‌صورت برداشت بی‌رویه منابع، از مسائل تأثیرگذار در منابع تجدیدشونده خصوصاً آب و خاک به‌عنوان پایه‌های توسعه پایدار است.

در واقع عدم مدیریت جامع، هماهنگ و اصولی این منابع، در کشور کم‌آب ایران باعث از دست خارج شدن سریع آب ناشی از بارش‌های جوی و ایجاد بحرآن‌های کم‌آبی شده و به سیلاب‌های ویرانگر تبدیل شده و علاوه بر خسارات جانی و مالی فراوان، سبب فرسایش و هدررفت خاک حاصل‌خیز زراعی، افت کیفیت شیمیایی، بیوشیمیایی و فیزیکی آن‌ها، پرشدن مخازن سدها و تأسیسات آبی از رسوب و غیره می‌شود.

حال آنکه در این بین آبخیزداری به‌عنوان فرآیند شناخت، برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و تنظیم مجموعه اقدامات در ارتباط با حفظ و احیای منابع پایه و برداشت معقول از منابع طبیعی در یک حوضه آبخیز با حداقل زیان می‌تواند راه حل تمام این مشکلات باشد.

براین اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا درخصوص آخرین وضعیت آبخیزداری استان همدان با محمدمهدی آرتیمانی؛ معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان و داود نیک‌کامی؛ استاد مهندسی‌منابع‌طبیعی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری گروه پژوهشی مهندسی مدیریت آبخیزها، درخصوص چگونگی توسعه این فرایند و آسیب‌شناسی وضعیت موجود کشور در حوزه آبخیزداری گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان با بیان اینکه وسعت همدان یک میلیون و 944 هزار هکتار است که بالغ بر 50 تا 60 درصد آن را زمین‌های کشاورزی تشکیل می‌‌دهند، گفت: در حالی که زمینه کار مثبت آبخیزداری عموماً در ارتفاعات، سرشاخه‌ها و تپه‌ها است که در آن‌ها آبراهه وجود دارد.

محمدمهدی آرتیمانی، ادامه داد: با این تفاسیر سطح اراضی مستعد برای فعالیت‌های آبخیزداری که مانعی پیش روی آن‌ها وجود نداشته باشد در استان نزدیک به یک میلیون و 100 هزار هکتار است که از این میزان تاکنون برای بالغ بر 800 هزار هکتار مطالعات تفضیلی و اجرایی آبخیزداری انجام شده است.

وی با تأکید بر اینکه در 350 هزار هکتار از 800 هزار هکتاری اراضی که دارای مطالعه تفضیلی و اجرایی است شاهد کارها و عملیات‌های اجرایی هستیم، خاطرنشان کرد: خوشبختانه طی سال‌های اخیر با مشخص شدن و اهمیت موضوع آبخیزداری از طریق تبلیغات، اقدامات فرهنگی دستگاه‌های متولی و نیاز متقاضیان (عموماً روستاییان) شاهد آن بودیم که حتی وزارت کشور نیز در این عرصه ورود جدی داشته به طوری که در این نهاد شاهد شکل‌گیری یک قرارگاه جهادی آبخیزداری هستیم تا بتواند در مسیر آبخیزداری و تقویت آن خسارات وارد بر اثر سیل و فرسایش خاک را کاهش دهد.

وی با بیان اینکه فعالیت‌های آبخیزداری در صدد کنترل و کاهش فرسایش تشدیدشونده خاک که توسط عوامل انسانی ایجاد می‌شود، است نه از بین بردن فرسایش؛ زیرا به طور طبیعی فرسایش یک امر طبیعی است، اظهار کرد: تمامی اراضی کشاورزی ماحصل فرسایش خاک است بنابراین نمی‌توان به طور کلی مانع از فرسایش خاک شد.

این مسئول با تأکید بر اینکه اجرای فعالیت‌های آبخیزداری هزینه زیادی را می‌طلبد، گفت: عواملی همچون تصرف و شخم مراتع و وجود دام مازاد در کنار حفاظتی نبودن کار کشاورزی (شخم می‌بایست عمود بر شیب زمین انجام شود) ازجمله عواملی هستند که در کاهش پوشش گیاهی مؤثر واقع شده و زمینه را برای افزایش فرسایش خاک مهیا می‌کنند.

آرتیمانی با اشاره به اینکه متأسفانه عدم توجه به این مباحث توان خاک را برای نگهداشت آب کاهش می‌دهد که در پی آن با کمترین بارش شاهد ایجاد سیلاب هستیم، تصریح کرد: طی سال جاری برای حوزه آبخیزداری استان بالغ بر 30 میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده که به لحاظ ریالی مشابه سال گذشته است با این تفاوت که تاکنون شاهد ریالی تخصیص نبوده‌ایم.

وی با بیان اینکه فعالیت آبخیزداری بنا به نیاز در همه شهرستان‌ها در حال انجام است، تشریح کرد: در این بین در شهرستان‌های جنوبی استان همچون ملایر، نهاوند، تویسرکان و اسدآباد که از شیب بیشتری برخوردار بوده و در آن‌ها آبراهه‌ها بیشتر است، برحسب ضرورت، فعالیتمان در این مناطق بیشتر است.

این مقام مسئول عنوان کرد: در حوزه آموزش نیز معاونت آموزش و ترویج سازمان، ورود جدی داشته و این امر را از طریق تبلیغات محیطی، آموزش‌های چهره به چهره دهیاری‌ها و استفاده از ظرفیت همیاران طبیعت دنبال می‌کند.

آرتیمانی ادامه داد: در آبخیزداری شاهد اجرای چهار نوع عملیات ازجمله عملیات مکانیکی (بندهای رسوب‌گیر و کنترل سیل در انواع مختلف سنگی، خاکی، فلزی و چوبی است)، عملیات بیومکانیکی (توسط ماشین‌آلات علاوه در کاشت پوشش گیاهی همچون تراس‌بندی، بانکت‌بندی، فارو)، عملیات بیولوژیکی (کشت بذر و گیاه مثل بذرکاری و کپه کاری )و درنهایت عملیاتی مدیریتی (شامل و آموزش و فرهنگسازی هستیم که توسط معاونت ترویج در حوزه آموزش کشاورزی حفاظتی، لزوم توجه به چرایی تناوبی و قرق و غیره انجام می‌شود.

وی با بیان اینکه در استان هر چهار قسم آبخیزداری از گذشته در دستور کار بوده اما بیشترین سهم مختص عملیات مکانیکی است، ابراز کرد: عملیات‌های بیولوژیکی و مدیریتی بیشتر در معاونت ترویج و موضوع مرتعداری دنبال می‌شود.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان با بیان اینکه مدیریت جامع آبخیز هم چند سالی است مطرح شده تا در پی آن همه دستگاه‌های مؤثر در یک حوزه آبخیز در راستای کاهش مشکلات مردم هم‌افزایی داشته باشند، گفت: در حال حاضر در مناطقی همچون فارسبان و گاماسیاب نهاوند این مدیریت جامع به اجرا درآمده که البته هنوز کامل نیست. این کامل نشدن به عدم تأمین اعتبار و تغییر سیاستگذاری‌ها به‌صورت مستمر در دستگاه‌های مختلف بازمی‌گردد.

استاد مهندسی‌ منابع ‌طبیعی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری گروه پژوهشی مهندسی مدیریت آبخیزها نیز در ادامه با بیان اینکه این موضوع برای کشور بسیار حیاتی است اما متأسفانه به آن بهای لازم داده نمی‌شود، افزود: در حال حاضر موضوعات مختلفی به‌عنوان بحران در کشور مطرح شده که علاج حل این چالش‌ها و مشکلات همین آبخیزداری است.

داود نیکامی با تأکید بر اینکه موضوعاتی همچون سیلاب‌ها و خشک‌سالی‌ها دو روی یک سکه هستند که دوای درد هر دو آن‌ها آبخیزداری است، اذعان کرد: تأثیر مباحث آبخیزداری آبخوان‌ها در سفره‌های آب‌های زیرزمینی نیز بر کسی پوشیده نیست به طوری که در حال حاضر بالغ بر 75 درصد دشت‌های کشور به لحاظ پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی به حالت بحرانی درآمده‌اند.

وی با اشاره به اینکه حتی آبخیزداری در کاهش معضل ریزگردها به‌عنوان بحران یک دهه اخیر تأثیر بسزایی دارد، عنوان کرد: علاوه بر این مباحث هرازگاهی هم موضوعاتی همچون امنیت غذایی مطرح است حال آنکه امنیت غذایی بدون در نظر گرفتن موضوع آبخیزداری تنها یک شعار است زیرا مگر می‌توان منابعی که در آبخیزداری مدیریت می‌شود را در حوزه کشاورزی در نظر نگرفت و دم از تولید غذایی و تأمین امنیتی غذایی زد؟

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه اگر شرایط پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌ها همچنان ادامه داشته باشد میزان تولیدات کشاورزی را تحت تأثیر قرار خواهد داد، ابراز کرد: در حال حاضر در دریاچه ارومیه ریزگردهای نمکی توسط باد به استان‌های هجوار انتقال می‌یابد که این امر یقیناً بر بخش کشاورزی تأثیرگذار بوده و حتی اراضی کشاورزی این مناطق را از حیز انتفاع ساقط می‌کند.

نیکامی با اشاره به اینکه این موضوع حتی در حکمرانی کشاورزی دانش‌بنیان که طی چند سال اخیر مطرح شده تأثیرگذار است، اذعان کرد: اگر این مسائل را بدون توجه به مبانی آبخیزداری و نیز بدون داشتن اطلاعاتی که آبخیزداری از لایه‌های مختلف تهیه می‌کند انجام شود مسلماً موفقیت آن‌ها و به سرانجام رسیدنشان زیر سؤال خواهد رفت.

این کارشناس حوزه آبخیزداری با تأکید بر اینکه این امر حتی در امنیت روستاها و شهرها نیز از نظر جلوگیری از وقوع سیل مؤثر واقع می‌شود، تشریح کرد: ما در پژوهشکده آبخیزداری دو نمونه از اطلس سیل کشور را در دو تاریخ مختلف که یک‌بار از محل اعتبارات سازمان جنگل‌ها و بار دیگر از محل اعتبارات معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری تهیه کردیم؛ اما متأسفانه حتی این اطلس‌ها در وزارت کشور، ستاد بحران، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها در مباحثی همچون چگونگی توسعه مناطق مسکونی نیز مورد توجه قرار نگرفت. در حالی که طبق این اطلس با دوره برگشت 50 ساله پهنه‌های سیل‌گیر کشور روی کاغذ مشخص شده‌اند.

نیک‌کامی ادامه داد: در این اطلس مناطق سیل‌خیز و مناطقی که تحت تأثیر این سیلاب‌ها قرار می‌گیرند مشخص شده‌اند؛ بنابراین اگر مدیران اجرایی و سیاسی ما در سطوح مختلف از شناخت ایجادشده در این اطلس در تصمیم‌سازی‌های خود استفاده کنند یقیناً از توسعه شهر و روستا در اینگونه مناطق پرخطر حزر خواهد شد.

وی با بیان اینکه در کشورهای توسعه‌یافته و حتی در حال توسعه، برنامه‌هایی همچون طرح‌های جامع مدیریت آبخیزداری تهیه شده‌ و مورد توجه قرار گرفته‌اند اما در کشور ما بی‌اهمیت است، افزود: حتی لایحه آبخیزداری که در زمان ریاست دکتر ساداتی‌نژاد بر کمیسیون کشاورزی در مجلس با عنوان طرح قانونی از طریق پژوهشکده تهیه و بعد هم در زمان وزارت او بر جهاد کشاورزی در قالب لایحه مطرح شد نیز در کمیسیون امور زیربنایی با تأثیرگذاری وزارت نیرو متوقف و بلاتکلیف ماند.

وی با اشاره به اینکه این لایحه دربردارنده علم و اصول آبخیزداری است تا در ادامه در قالب مدیریت جامع دنبال شود، اظهار کرد: متأسفانه نه‌تنها سال جاری بلکه در برنامه سال آتی و برنامه هفتم توسعه نیز مباحثی که دربردارنده موضوعاتی همچون حفاظت آب و خاک که به اشتباه از آن‌ها به‌عنوان آبخیزداری یاد می‌شود را مورد کم‌مهری قرار داده‌اند.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه در مقطعی پخش سیلاب و ایستگاه‌های آبخوانداری در کشور خیلی پررنگ بود، اظهار کرد: متأسفانه طی مدیریت چند دولت اخیر حتی این موضوعات نیز از مرکز توجه خارج شده و اعتبارات اندکی در اختیار دستگاه اجرایی مرتبط قرار می‌گیرد.

نیک‌کامی با بیان اینکه پسوندِ داری در واژه آبخیزداری مفهوم مدیریتی دارد عنوان کرد: بنابراین آبخیزداری یعنی علم مدیریت حوزه آبخیز و منابعی که در داخل این حوزه هست اما متأسفانه این بخش مورد بی‌مهری قرار گرفته است.

وی با بیان آنکه آنچه امروز به غلط در کشور به‌‎عنوان آبخیزداری رواج یافته، روش‌های سازه‌ای، مکانیکی و بیولوژیکی است که فعالیت‌های مرتبط با موضوع حفاظت از آب و خاک را شامل می‌شود، افزود: از طرفی چون ساختن یک بند، سازه گابیونی و غیره جلوی چشم بوده و قابل نمایش است پس بدیهی است که بخش عمده‌ای از کار خود را به این بخش اختصاص داده‌اند.

این کارشناس آبخیزداری با تأکید بر اینکه ما آبخیزدارها اینگونه عملیات‌ها را به چاقوی دولبه تشبیه می‌کنیم، اذعان کرد: درواقع وقتی بخش علم و مدیریت جامع حوزه آبخیز مطرح است، یعنی توجه به موضوع پیشگیری. حال آنکه وقتی این موضوع مورد توجه قرار گیرد، بخش عمده‌ای از فعالیت‌هایی که حفاظت از آب و خاک است، دیگر ضرورتی نخواهد داشت.

نیک‌کامی با بیان اینکه اگر مدیریت در آبخیزداری در یک منطقه به‌درستی انجام شود بحران‌هایی همچون سیل در تعداد و حجم کاهشی خواهد بود، اذعان کرد: این روند در سایر موارد همچون بهره‌برداری از اراضی نیز راهگشا است زیرا در حال حاضر بیشترین حجم فرسایش در کشور در دیمزارها اتفاق می‌افتد حال آنکه اگر در این مناطق روش‌های حفاظت از خاک را اجرایی کنند دیگر نیازی به سازه‌های رسوب‌گیر و غیره نیست.