وقتی شیطنت کودکان برچسب اختلال می‌خورد
یک روان‌شناس با انتقاد از شتاب‌زدگی در تشخیص اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه در کودکان گفت: کنجکاوی، پرسشگری و تحرک زیاد لزوماً نشانه اختلال نیست و نباید تفاوت‌های طبیعی دوران رشد را به بیماری تعبیر کرد؛ چراکه برچسب‌زنی غیرتخصصی می‌تواند عزت‌نفس و خودباوری کودک را تضعیف کند و خانواده را با نگرانی‌ها و بحران‌های غیرضروری روبه‌رو سازد.
آیا کودکی که مدام در حال حرکت است، پرسش‌های متعددی مطرح می‌کند، به‌سرعت از یک فعالیت خسته می‌شود و به‌سختی می‌تواند برای مدتی آرام بنشیند، لزوماً به اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه مبتلاست؟ این پرسشی است که احتمالاً بسیاری از والدین در مواجهه با رفتارهای فرزندان خود با آن روبه‌رو شده‌اند؛ پرسشی که پاسخ به آن، بیش از آنکه به قضاوت‌های روزمره یا مقایسه رفتار کودکان با یکدیگر وابسته باشد، نیازمند شناخت دقیق ویژگی‌های رشدی و ارزیابی تخصصی است.
در سال‌های اخیر، توجه خانواده‌ها و مدارس به بیش‌فعالی (ADHD) افزایش یافته است؛ با این حال، گاهی هرگونه تحرک زیاد، بی‌قراری، کنجکاوی یا ناتوانی در پیروی از الگوهای رفتاری مورد انتظار بزرگسالان، به‌سرعت به‌عنوان نشانه‌ای از این اختلال تعبیر می‌شود. این در حالی است که تفاوت‌های فردی، شرایط محیطی، ویژگی‌های شخصیتی و اقتضائات هر دوره سنی، می‌توانند در شکل‌گیری رفتار کودکان نقش داشته باشند و نمی‌توان صرفاً بر اساس چند رفتار ظاهری درباره وضعیت روان‌شناختی آنان قضاوت کرد.
از سوی دیگر، تشخیص نادرست و برچسب‌زنی به کودکان می‌تواند پیامدهایی جدی برای عزت‌نفس، خودباوری و روابط اجتماعی آنان داشته باشد؛ همان‌طور که نادیده گرفتن نشانه‌های واقعی اختلال نیز ممکن است فرصت شناسایی و مداخله به‌موقع را از کودک بگیرد؛ بنابراین، شناخت مرز میان رفتارهای طبیعی دوران رشد و نشانه‌های بالینی ADHD، موضوعی مهم برای خانواده‌ها، معلمان و متخصصان حوزه کودک است.
در همین راستا، با روان‌شناس، درباره تفاوت پرتحرکی طبیعی با اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه، پیامدهای تشخیص‌های شتاب‌زده و نقش خانواده و مدرسه در شناسایی و مدیریت صحیح رفتار کودکان گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:
دکتر عزیزالله تاجیک‌اسماعیلی در تشریح ابعاد اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه و مرز آن با رفتارهای طبیعی رشد، تأکید کرد: نخستین نکته، تفکیک میان «بیش‌فعالی» و «نقص توجه» است؛ این دو پیش از آنکه اختلال باشند، دو ویژگی مجزا هستند و باید در اطلاق عنوان «اختلال» به بیش‌فعالی احتیاط کرد.
وی با بیان اینکه بیش‌فعالی ویژگی کودکانی است که تحرک بدنی، کلامی و روانی بیشتری نسبت به هم‌سالان دارند، افزود: اینکه این وضعیت لزوماً اختلال باشد محل تأمل است؛ چراکه تفاوت در سرعت واکنش، جزو ویژگی‌های شخصیتی افراد به‌شمار می‌رود. برخی کودکان ریتم بدنی آرامی دارند و در مقابل، گروهی پرتحرک‌اند؛ حتی کودکانی که جثه ریزتری دارند معمولاً تحرک بدنی بیشتری از خود بروز می‌دهند.
این روان‌شناس با اشاره به پیوند مستقیم میان تحرک و ضریب هوشی خاطرنشان کرد: کودکان باهوش‌تر به شدت کنجکاو و پرسشگرند، آرام و قرار ندارند و از امور تکراری زود خسته می‌شوند؛ در نتیجه فعالیت بیشتری دارند.
تاجیک‌اسماعیلی در پاسخ به اینکه آیا می‌توان این وضعیت را با قاطعیت اختلال نامید؟ تصریح کرد: قطعاً خیر؛ این ویژگی‌ها حتی در بسیاری موقعیت‌ها جنبه مثبت دارند. کودکان باهوش تاب سکون در کلاس یکنواخت را ندارند و اگر سیستم آموزشی با ریتم آن‌ها هماهنگ نباشد، دچار خستگی مفرط یا انزوا می‌شوند.
وی در تبیین تفاوت بیش‌فعالی با نقص توجه تصریح کرد: در سوی دیگر، اختلال نقص یا کسر توجه معمولاً ریشه در ویژگی‌ها، مسائل یا آسیب‌های مغزی دارد؛ به این معنا که کودک قادر نیست به محرک‌های اطراف واکنش مناسب و متناسب نشان دهد.
این روان‌شناس با بیان اینکه این وضعیت می‌تواند منشأ اختلال یادگیری نیز باشد که تشخیص دقیق آن در صلاحیت متخصصان و روان‌شناسان کودک است، گفت: متأسفانه چون در اصطلاح عمومی عنوان ADHD برای هر دو به‌کار می‌رود، اغلب این دو طیف با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند؛ در حالی که گام نخست، جداسازی مرز کودکان صرفاً بیش‌فعال از کودکان مبتلا به ترکیب بیش‌فعالی همراه با نقص توجه است. غفلت از این تفکیک، منجر به برچسب‌خوردن ناعادلانه کودکان می‌شود.
تاجیک‌اسماعیلی با انتقاد از آمارسازی‌ها و سوگیری‌های افراطی در تشخیص‌های بالینی بیان کرد: گاه افراد کم‌تجربه‌ای که وارد این حوزه می‌شوند تمایل دارند دست به تشخیص‌های تخصصی و پزشکی بزنند.
وی با اشاره به اینکه گرایش به صدور تشخیص بیماری و بالابردن آمارهای بالینی، خود بستر یک «سوگیری افراط در تشخیص» را فراهم می‌سازد، ادامه داد: به‌عنوان نمونه، مدارسی را می‌بینیم که از مشاوران خود گزارش آمار اختلالات رفتاری می‌خواهند؛ حال اگر یک مشاور فقط دو مورد را گزارش کند، ممکن است ناخودآگاه احساس کند کم‌کاری کرده و در نتیجه تمایل پیدا کند هر رفتار متفاوتی را به‌عنوان اختلال ثبت کند.
این روان‌شناس ادامه داد: بنابراین باید در آمارهای ارائه‌شده پیرامون ADHD محتاط بود؛ چراکه فرجام این رفتارها، انگ‌زدن و برچسب‌زنی به کودکی است که در نتیجه آن عزت‌نفس، خودپنداره و توانمندی‌های مثبت خود را از دست می‌دهد یا خانواده‌ها را درگیر بحرانی ساختگی می‌کند، در حالی که بسیاری از این رفتارها تنها نیازمند مدیریت اصولی هستند.
تاجیک‌اسماعیلی ضمن بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی موضوع خاطرنشان کرد: جامعه، ساختاری هنجارگرا دارد و می‌کوشد رفتارهای اعضا را در یک چارچوب و نظم مشخص بگنجاند؛ بنابراین هر فردی که اندکی از این هنجار اجتماعی فاصله بگیرد، به سرعت برچسب نابهنجار یا دارای مشکل دریافت می‌کند.
وی با اشاره به اینکه عدم مدیریت صحیح رفتاری، ذهنی و آموزشی در خانواده، مدرسه و مراکز درمانی باعث می‌شود ساختارهای اجتماعی به فشار روانی و حذف کودک روی آورند، توضیح داد: در درجه نخست باید به‌جای برچسب بیماری، «تفاوت‌های فردی» را به رسمیت بشناسیم و این کودکان را با «ویژگی‌ها و شرایط ویژه» درک کنیم. تلفیق عوامل پزشکی، روان‌شناختی، خانواده و مدرسه باید در جهتی باشد که کودک بیشترین بهره را از استعدادهایش ببرد و کمترین آسیب را متحمل شود.
وی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت‌های جنسیتی و معیارهای مراجعه به روان‌شناس اظهار کرد: تفاوت دختران و پسران در این حوزه، بخش اندکی به عوامل زیستی و جنسیتی و بخش اعظم آن به یادگیری‌های محیطی و فرهنگی وابسته است؛ بنابراین، نمی‌توان حکم داد که پسرها یا دخترها ذاتاً بیش‌فعال‌ترند.
این روان‌شناس ادامه داد: هرچند آمارها تفاوت‌های جزئی را نشان می‌دهند، اما این امر به منزله یک مرزبندی اساسی نیست. اگر گفته می‌شود این مسئله در پسران بیشتر دیده می‌شود، احتمالاً ناشی از آزادی عمل و تحرک بیشتری است که در بافت فرهنگی ما به پسران داده می‌شود؛ بالعکس، اگر دختری تحرک بالایی داشته باشد، چون با نقش‌های قالبیِ رفتار دخترانه همخوانی ندارد، ممکن است غیرعادی تلقی شود.
تاجیک‌اسماعیلی تأکید کرد: مراجعه به روان‌شناس هرگز نباید منوط به بروز اختلال وخیم باشد؛ چراکه شرایط پیچیده امروز، توسعه فناوری‌ها، فضای مجازی و هوش مصنوعی به‌گونه‌ای است که والدین به‌تنهایی نمی‌توانند به تمام نیازهای تربیتی پاسخ دهند.
وی با اشاره به اینکه نگاه‌های سنتی و پیش‌داورانه نظیر «مگر فرزند من روانی است که به روان‌شناس مراجعه کنم؟» نگرشی دفاعی و مخرب است، افزود: همان‌گونه که برای بیماری‌های جسمی به پزشک مراجعه می‌کنیم، برای درک تحولات روانی فرزندمان نیز باید با متخصص مشورت کنیم.
این روان‌شناس با تأکید بر لزوم درک اقتضائات سن رشد خاطرنشان کرد: بسیاری از رفتارهای نگران‌کننده، جزو تحولات بهنجار دوره‌های سنی است؛ مثلاً مخالفت‌گری و استقلال‌طلبی نوجوانان، لجبازی کودک دو تا سه‌ساله برای تعریف فردیت خود، یا برداشته شدن وسیله‌ای توسط کودک پنج‌ساله که به معنای خطای اخلاقی نیست، بلکه ناشی از عدم درک مفهوم انتزاعی «مالکیت» است و نباید به آن‌ها انگ منفی زد.
به گفته تاجیک‌اسماعیلی، نباید پیش از شکل‌گیری تفکر منطقی و مشروط، از کودکان انتظارات اخلاقی یا تعهداتی فراتر از ظرفیت سنی‌شان داشت. از طرفی «بازی»، ساختار اصلی زندگی کودک است نه صرفاً یک تفریح گذرا.
وی در بیان علائم عینی نقص توجه و راه‌های مداخله تصریح کرد: تحرک فراوان و ناآرامیِ کودکانِ ازجمله علائم بیش‌فعالی هستند که با ایجاد بسترهای سازنده و هدایت آنان به سمت علایق و انگیزش‌هایشان مهار و آرام می‌شود، اما نقص یا کسر توجه شاخصه بسیار روشنی دارد؛ کودک در انطباق با محرک‌ها و تقاضاهای محیطی ناتوان است، مثلاً کاری از او خواسته می‌شود و او عملکردی کاملاً نامربوط بروز می‌دهد و تمرکز بر وظایف ندارد.
وی تأکید کرد: اگر به‌دلیل عکس‌العمل‌های نامناسب خانه و مدرسه، حق رشد طبیعی چندبعدی کودک (اعم از جسمی، ذهنی، اجتماعی و اخلاقی) مخدوش شود، در بزرگسالی با انسان‌هایی روبه‌رو خواهیم شد که دچار اختلال سازگاری، بدبینی، لجبازی، افسردگی و توقعات نامعقول هستند. والدین و معلمان باید شدیداً از برچسب‌زدن اخلاقی بپرهیزند.
این روان‌شناس با اشاره به ضرورت حضور نیروهای متخصص در مدارس تأکید کرد: ساختار مدرسه بدون مشاوران مجرب با خلأ جدی روبه‌روست و مدارس موظف‌اند متخصص در اختیار داشته باشند یا با مراکز مشاوره در ارتباط باشند تا مداخلات به‌هنگام تربیتی و تشخیصی را به‌صورت تخصصی پیگیری کنند.
تاجیک‌اسماعیلی در پایان با بیان اینکه هر دوره سنی آسیب‌های ویژه خود را دارد، افزود: برخی محرومیت‌ها مثل غیبت حضور مؤثر والدین و اضطراب جدایی ناشی از سپردن زودهنگام کودک به مهد، اثرات ماندگاری در بزرگسالی دارد؛ اما بسیاری از رفتارها (مانند گرایش به بزهکاری در بحران نوجوانی) موقتی است و پس از گذر از این مقطع فروکش می‌کند. مواجهه با این موارد نیازمند تحلیل عمیق است و والدین باید بر حسب مرحله رشد فرزندانشان، مراقبت‌های رفتاری و روانی را از مجرای متخصصان پیش ببرند.
