عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا با انتقاد از برخوردهای سلیقه‌ای و جزیره‌ای مناطق شهرداری با مقوله فضای سبز، بر ضرورت تدوین یک سند راهبردی یکپارچه، توسعه لایه‌های سه‌گانه سبز (کف، جداره و بام) و توجه به خُرد‌اقلیم‌ها و رویکرد چهارفصل در کهن‌شهر همدان تأکید کرد.
فضای سبز، ریه‌های تنفسی شهر و سد دفاعی آن در برابر آلودگی و جزایر گرمایی است؛ عنصری حیاتی که خشونت آسفالت و سیمان را تعدیل کرده و با نقش‌آفرینی در معادلات اقلیمی و زیست‌محیطی، پایداری کالبد شهری را تضمین می‌کند.
اما در روزگاری که بحران آب و تغییرات اقلیمی، شهرها را در تنگنایی روزافزون قرار داده، پرسش اساسی این است که آیا مدیریت شهری برای حفظ این سرمایه ارزشمند، راهبرد و برنامه‌ای یکپارچه دارد یا آنکه برخوردهای سلیقه‌ای و بخشی، سیمای سبز شهر را دگرگون کرده و به بافت‌های پراکنده و ناهماهنگ تبدیل می‌کند؟
همدان که همواره به‌عنوان شهری سبز و پایدار شناخته می‌شود، این روزها با چالشی جدی روبه‌روست؛ چالشی که در لابه‌لای گوشه‌وکنار معابر و محله‌هایش خودنمایی می‌کند. در حالی که در یکی از محورهای شهر، استفاده از رول چمن، جلوه‌ای تازه و چشم‌نواز به فضای بلوار بخشیده، در قریب به‌اتفاق نقاط دیگر و خیابان‌های منتهی به میدان اصلی، شاهد سنگ‌فرش کردن و حذف تدریجی پوشش گیاهی هستیم.
حذف فضای سبز و سنگ‌کردن معابر نه فقط چهره بصری شهر را سرد و خشن می‌کند، بلکه به تولید «جزایر حرارتی شهری» دامن می‌زند؛ پدیده‌ای که با افزایش دمای محلی، تشدید گرمای هوا و آلودگی همراه است و تمام زحمات توسعه پایدار را به باد می‌دهد. این آشفتگی و بی‌نظمی در مدیریت سیمای سبز، ده‌ها پرسش بی‌پاسخ در ذهن متولیان و شهروندان برمی‌انگیزد.
علاوه بر این، آسیب‌های ناشی از حذف پوشش گیاهی تنها به مسائل بصری محدود نمی‌شود؛ از بین رفتن بستر خاک و خلأ الگوی منسجم کاشت گیاهان، زنجیره‌ای از مشکلات زیست‌محیطی را رقم زده که استاندارد شهر سبز را از همدان دور می‌کند. پرسش کلیدی آن است که با وجود ظرفیت‌ها و نیاز شهر، چرا توسعه فضای سبز به اولویت جدی مسئولان تبدیل نشده و هر منطقه به سلیقه خود رفتار می‌کند؟
برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها، در این خصوص ابتدا با دکتر حسن سجادزاده، عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان و سپس با مرتضی حضرت‌زاده، مدیر منطقه یک شهرداری همدان که اجرای چمن رولی در رفوژهای خیابان کاشانی همدان را آغاز کرده، گفت‌وگو کردیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:
عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه سپهرغرب، با اشاره به جایگاه بنیادین پوشش گیاهی در برنامه‌ریزی شهری، اظهار کرد: در ادبیات نوین و رویکردهای ناظر بر «شهرهای آینده» و «شهرهای پایدار»، مؤلفه‌های زیست‌محیطی و به‌ویژه فضای سبز به‌عنوان مهم‌ترین اولویت‌های توسعه شهری شناخته می‌شوند.
حسن سجادزاده افزود: با این حال، در حال حاضر یک راهبرد مشخص، مدون و فراگیر در ارتباط با فهم ماهیت فضای سبز و تخصیص اراضی شهری، حتی فضاهای رهاشده، مشاهده نمی‌شود.
وی با اشاره به ناهماهنگی‌های مشهود در سطح معابر شهری افزود: متأسفانه امروز شاهد اقدامات سلیقه‌ای در سطح مناطق و نواحی شهری هستیم؛ به‌گونه‌ای که هر منطقه متناسب با نگاه و سلیقه مدیریتی خود دست به اقداماتی می‌زند.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا تاکید کرد: این دوگانگی‌ها نشان‌دهنده نبود مدیریت یکپارچه است، در حالی که ساماندهی این بخش نیازمند تدوین یک سند واحد، هماهنگ و منطبق بر بوم، اقلیم و مقتضیات تغییرات اقلیمی هر منطقه است؛ راهبردی که شاید برای همدان تدوین شود لزوماً در شهری دیگر قابل اجرا نباشد.
*توسعه سه‌بعدی فضای سبز؛ کف، جداره و بام سبز
سجادزاده با تأکید بر اینکه فضای سبز نباید صرفاً در قالب الگوهای سنتی نظیر احداث بلوارها یا بوستان‌های معمول خلاصه شود، توضیح داد: امروزه در تجارب جهانی توسعه شهری، پوشش گیاهی به ساختارهای افقی و عمودی شهر بسط یافته است.
وی اظهار کرد: ما باید فضای سبز را در سه لایه کلیدی تعریف کنیم؛ «کف‌های سبز» یا معابر و پیاده‌روها، «جداره‌های سبز» و نماهای شهری و در نهایت «بام سبز» که در شهرسازی از آن به‌عنوان «نمای پنجم شهری» یاد می‌شود.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا تصریح کرد: این سه لایه متأسفانه تاکنون در سیاست‌گذاری‌های شهری ما به‌شدت مغفول مانده‌اند، در حالی که به‌کارگیری آن‌ها در کالبد و بدنه شهر نقشی تعیین‌کننده در ارتقای شاخص‌های کیفی زندگی شهری ایفا می‌کند.
*تأمین عدالت زیست‌محیطی با توسعه «پارک‌های جیبی»
سجادزاده در ادامه به اهمیت مقیاس‌های خُرد در طراحی شهری اشاره کرد و گفت: یکی از ابزارهای بسیار حیاتی برای ارتقای سرانه فضای سبز و استقرار «عدالت زیست‌محیطی» در توزیع عادلانه خدمات، ایجاد پارک‌های جیبی در بافت‌های محله‌ای است. اگر به‌دنبال تحقق واقعی سرانه استاندارد هستیم، باید از این ظرفیت‌های مقیاس‌خرد در کنار توجه به معابر، جداره‌ها و بام‌ها بهره بگیریم.
وی خاطرنشان کرد: همدان ظرفیت‌های منحصربه‌فردی دارد و پیش از این نیز عنوان «شهر سبز پایدار» برای آن مطرح بوده و از گذشته از آن با عنوان باغ‌شهر یاد می‌شده است. از این رو، گردشگران و مسافرانی که وارد این کهن‌شهر می‌شوند باید این پوشش سبز را در لایه‌به‌لایه بافت شهری لمس کنند تا همدان بتواند در عمل به‌عنوان الگوی شهر سبز پایدار در قطب غرب کشور نقش‌آفرینی کند.
*بحران آب، خُرد‌اقلیم‌های دوگانه و چالش فضای سبز چهارفصل
عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا، در پاسخ به سؤالی درخصوص انجام پژوهش‌های دانشگاهی درباره گونه‌های گیاهی سازگار و آسیب‌شناسی کشت گونه‌هایی چون کاج، اظهار کرد: در حوزه طراحی شهری تاب‌آور و نوین، با توجه به بحران جدی آب و تغییرات اقلیمی، رویکرد ما باید انتخاب گونه‌هایی باشد که ضمن حفظ سبزینگی، مقاومت بالایی در برابر تنش‌های محیطی و کم‌آبی داشته باشند و کمترین آسیب را به بافت خاک وارد کنند.
سجادزاده در ادامه توضیح داد: اگرچه تاکنون مطالعاتی به‌صورت پراکنده صورت گرفته، اما شهر همدان فاقد یک «طرح جامع سبز» و برنامه راهبردی کلان است.
وی در تشریح الزامات این سند یادآور شد: این طرح باید تمام ابعاد اعم از امکان‌سنجی، مکان‌یابی، الگوهای کاشت و حتی «خُرد‌اقلیم‌های شهری» را پوشش دهد؛ چراکه ویژگی‌های اقلیمی در شمال و جنوب شهر همدان در طول فصول سال دارای تفاوت‌های محسوسی است.
وی افزود: علاوه بر این، داشتن نگاه چهارفصل به سیمای فضای سبز یکی از چالش‌های بنیادین ماست که نباید به چند ماه از سال محدود بماند. تجمیع این ملاحظات در یک سند جامع طراحی سبز، می‌تواند دستاورد ارزشمندی برای هم‌راستاسازی تصمیمات مدیران شهری باشد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت مدیریت یکپارچه شهری اظهار کرد: در حوزه فضای سبز، بخش‌های مختلف باید به راهبردی مشترک دست یابند تا درباره الگوها، فضاها و رویکردهای توسعه این بخش کاملاً هماهنگ عمل شود.
*وضعیت نگران‌کننده مبادی سه‌گانه ورودی و رینگ‌های شهری
سجادزاده با ابراز نگرانی از وضعیت پیرامونی و ورودی‌های شهر تأکید کرد: متأسفانه در محورهای اصلی، ورودی‌های سه‌گانه و رینگ‌های شهر همدان، نه‌تنها شاهد توسعه مؤثر فضای سبز نبوده‌ایم، بلکه در مقاطعی این عرصه‌ها تخریب نیز شده‌اند.
وی افزود: بخش عمده‌ای از آلودگی‌های متمرکز در این گلوگاه‌ها را می‌توان با استقرار هوشمندانه کمربندهای سبز التیام بخشید که مستلزم نگاه جدی و فوری مدیریت شهری است.
*هشدار نسبت به قربانی‌شدن اراضی سبز در دام تغییر کاربری‌ها
این کارشناس مسائل شهری در بخش دیگری از سخنان خود، محیط‌زیست را از پیش‌شرط‌های اصلی توسعه همدان دانست و هشدار داد: متأسفانه امروز به‌دلیل چالش‌های گوناگون، موضوع محیط‌زیست در اولویت‌های نخست قرار ندارد.
سجادزاده افزود: شهری که مدعی پایداری و شهر سبز است، نه‌تنها در استانداردسازی سرانه‌ها گام بسنده‌ای برنداشته، بلکه با پدیده‌ای نگران‌کننده روبه‌روست؛ به این معنا که هنگام کمبود زمین برای طرح‌های توسعه‌ای، دیواری کوتاه‌تر از اراضی فضای سبز پیدا نمی‌شود و این اراضی نخستین قربانی تغییر کاربری هستند.
وی در پایان تأکید کرد: این نگرش که فضای سبز را سهل‌الوصول‌ترین گزینه برای تغییر کاربری بدانیم، با تمامی اصول شهرسازی معاصر و پایدار در تضاد آشکار است و انتظار می‌رود تهیه و اجرای سند راهبردی سبز، در صدر اولویت‌های اجرایی مسئولان استان و مدیریت شهری قرار گیرد.
*اجرای چمن رولی برای نخستین‌بار در منطقه یک شهرداری همدان
در ادامه مدیر منطقه یک شهرداری همدان از اجرای طرح کاشت چمن به روش «رولی» در بلوار آیت‌الله کاشانی خبر داد و گفت: این طرح با هدف ارتقای کیفیت فضای سبز، افزایش ماندگاری و توجیه اقتصادی برای نخستین‌بار در سطح این منطقه عملیاتی شده است.
مرتضی حضرت‌زاده با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه کاشت سنتی فضای سبز اظهار کرد: یکی از گونه‌های گیاهی که به‌مرور بر تراکم خاک اثر منفی گذاشته و موجب افت حجم و کیفیت اولیه بستر خاکی می‌شود، چمن است؛ معضلی که مشخصاً در رفوژهای میانی میادین و معابر پرتردد شهری بروز پیدا می‌کند و مانع از حفظ مداوم شادابی و سبزی آن در منظر شهروندان می‌شود.
وی با اشاره به حساسیت‌های بالا در مراحل کاشت، مراقبت و نگهداری دوره‌ای چمن توضیح داد: بر همین اساس به این نتیجه رسیدیم که چمن در محیطی مجزا و تحت شرایط استاندارد پرورش یابد و سپس به‌صورت رول‌های آماده به معابر شهری منتقل شود؛ در این فرآیند، با زیرسازی دقیق بستر معبر و برداشت خاک مازاد، بستری مناسب فراهم شد تا نه‌تنها شکل و طراوت اولیه حفظ شود، بلکه کیفیتی بسیار بالاتر از گذشته حاصل آید.
مدیر منطقه یک شهرداری همدان با تأکید بر مزیت‌های مالی و فنی این رویکرد تصریح کرد: اگرچه ارزیابی‌های نهایی هزینه‌کرد پروژه در دست جمع‌بندی است، اما بررسی‌های کارشناسی و محاسبات توجیهی نشان می‌دهد که استفاده از چمن رولی در مقایسه با کاشت سنتی بذر در محل، هم از نظر شاخص‌های کیفی و هم به‌لحاظ مالی و اقتصادی بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر تمام می‌شود.
حضرت‌زاده با تبیین نقاط ضعف کاشت مستقیم بذر خاطرنشان کرد: در شیوه سنتی، بخش عمده‌ای از تراکم و حجم چمن در هر مترمربع به‌دلیل آسیب‌های محیطی ازجمله تغذیه پرندگان یا تردد عابران از بین می‌رود و یکنواختی پوشش سبز مخدوش می‌شود؛ اما هنگامی که چمن در محیطی ایمن و ایزوله به حداکثر رشد، تراکم و ریشه‌دوانی مناسب می‌رسد و سپس انتقال می‌یابد، مقاومت و سرسبزی مطلوب‌تری را در معرض دید شهروندان به نمایش می‌گذارد.
وی در پایان با اشاره به برنامه‌های آتی مدیریت شهری برای توسعه این الگو تأکید کرد: با توجه به خروجی مثبت و رضایت‌بخش اجرای این شیوه در بلوار کاشانی، بنا داریم در نقاط حساس، بوستان‌ها، میادین و معابری که حجم عبور و مرور بالایی دارند و روش کاشت بذر در آن‌ها با آسیب‌پذیری و چالش مکرر مواجه است، از ظرفیت چمن‌های رولی آماده، بهره‌برداری کنیم تا سیمای شهری همواره شاداب و باطراوت باقی بماند.

شهره کرمی