تصفیهخانه فاضلاب همدان؛ افتخاری ملی با نقشی راهبردی در مدیریت منابع آب
سپهرغرب، گروه جامعه - صبا اسدی :
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب شهرستان همدان در جریان بازدید خبرنگاران، این مجموعه را یکی از موفقترین و باکیفیتترین تصفیهخانههای کشور معرفی کرد و گفت: براساس ارزیابی انجامشده توسط شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور در سال 1404، تصفیهخانه فاضلاب همدان در زمره تصفیهخانههای دارای سطح عالی در کشور قرار گرفته و بهعنوان یکی از بهترین تصفیهخانههای فاضلاب ایران شناخته شده است.
افشین نداییان با اشاره به مشخصات این مجموعه، افزود: تصفیهخانه فاضلاب همدان در زمینی به مساحت حدود 100 هکتار احداث و در طراحی اولیه برای چهار واحد تصفیه پیشبینی شده است؛ درحال حاضر دو واحد آن ساخته شده و در مدار بهرهبرداری قرار دارد.
نداییان ظرفیت اسمی دو واحد فعال این تصفیهخانه را 110 هزار متر مکعب در شبانهروز اعلام کرد و گفت: این ظرفیت برای جمعیتی حدود 500 هزار نفر طراحی شده است؛ درحال حاضر فاضلاب شهرهای همدان، مریانج، جورقان و بهار به این تصفیهخانه منتقل میشود و در آینده نزدیک شهرهای لالجین و صالحآباد نیز به این مجموعه متصل خواهند شد.
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب شهرستان همدان با اشاره به نقش مهم این مجموعه در تأمین آب صنایع استان، اظهار کرد: سالانه حدود یک میلیون متر مکعب پساب تصفیهشده به شهرک صنعتی بوعلی، 700 هزار متر مکعب به شهرک صنعتی ویان و حدود 700 هزار متر مکعب نیز براساس قرارداد منعقدشده در اختیار شرکت پتروشیمی هگمتانه قرار میگیرد. همچنین صنایع دیگری نیز درحال اضافه شدن به فهرست مصرفکنندگان پساب هستند.
وی ادامه داد: نیروگاه شهیدمفتح سالانه بین 12 تا 15 میلیون متر مکعب پساب تصفیهشده مصرف میکند؛ درحال حاضر تمامی آب مورد نیاز این نیروگاه بهویژه در بخش آب خنککننده که بخش عمده مصرف را تشکیل میدهد، از پساب تصفیهشده شهر همدان تأمین میشود. این اقدام موجب شده سالانه بین 12 تا 15 میلیون متر مکعب از برداشت آب از سفرههای زیرزمینی، جلوگیری شود.
نداییان با اشاره به ورودی تصفیهخانه، گفت: فاضلاب شهر همدان از طریق خط انتقال بتنی به قطر یکهزار و 800 میلیمتر، وارد تصفیهخانه میشود و سپس کل فرآیند انتقال در داخل مجموعه بهصورت ثقلی و بدون نیاز به ایستگاههای متعدد پمپاژ، انجام میگیرد.
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب همدان درباره مراحل تصفیه فاضلاب توضیح داد: فاضلاب پس از ورود به مجموعه ابتدا وارد واحد پیشتهنشینی یا ماسهگیر میشود؛ در این بخش مواد معلق درشت مانند شن و ماسه که در شبکه جمعآوری و خطوط انتقال وجود دارند، تهنشین شده و از چرخه تصفیه خارج میشوند.
وی افزود: در مرحله بعد، فاضلاب وارد آشغالگیر دانهدرشت میشود؛ در این بخش سه دستگاه آشغالگیر مکانیکی با فاصله 50 میلیمتر وظیفه جداسازی مواد درشت را برعهده دارند.
به گفته نداییان، پس از آن فاضلاب وارد ایستگاه بالابر میشود که مجهز به پنج دستگاه پمپ با ظرفیت 750 لیتر در ثانیه است؛ بسته به میزان دبی ورودی، بین یک تا سه دستگاه از این پمپها بهصورت همزمان در مدار بهرهبرداری قرار میگیرند.
وی ادامه داد: پس از ایستگاه بالابر، فاضلاب وارد آشغالگیر دانهریز میشود که در آن مواد بزرگتر از 10 میلیمتر، جداسازی میشوند. سپس فاضلاب وارد واحد دانهگیر میشود؛ جایی که مواد شناور نظیر چربیها، هسته میوهها و همچنین مواد سنگین مانند ذرات معدنی، حذف میشوند.
نداییان اظهار کرد: در ادامه، فاضلاب وارد حوض تهنشینی اولیه میشود. در این بخش حدود دو ساعت زمان ماند برای فاضلاب درنظر گرفته شده است تا مواد معلق و قابل تهنشینی که وزن مخصوص بیشتری نسبت به آب دارند، تهنشین شوند؛ این مواد بهصورت لجن اولیه به واحد تثبیت لجن منتقل میشوند.
وی با بیان اینکه قلب اصلی فرآیند تصفیه واحد بیورآکتور است، گفت: حذف مواد آلی، کاهش آلودگیها و تبدیل ترکیبات آلی به مواد معدنی، در این بخش انجام میشود. فرآیند تصفیه در تصفیهخانه همدان کاملاً بیولوژیکی است و بهجز کلر، هیچ ماده شیمیایی دیگری در فرآیند تصفیه مورد استفاده قرار نمیگیرد. تمامی عملیات بر پایه فعالیت موجودات زنده و میکروارگانیسمها انجام میشود و به همین دلیل نگهداری اصولی و دقیق این واحدها، اهمیت بسیار زیادی دارد.
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب همدان افزود: پس از خروج از بیورآکتورها، فاضلاب وارد حوضهای تهنشینی نهایی میشود؛ در این مرحله لختههای تشکیلشده و میکروارگانیسمها از فاضلاب جدا میشوند و سپس پساب زلال وارد حوضچه کلرزنی شده و عملیات گندزدایی با استفاده از گاز کلر یا پرکلرین، انجام میشود.
وی خاطرنشان کرد: خروجی نهایی تصفیهخانه، پسابی شفاف، زلال و عاری از عوامل بیماریزا است که برای مصارف صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد. درحال حاضر میانگین دبی ورودی تصفیهخانه حدود 850 لیتر در ثانیه است؛ پس از تأمین نیاز صنایع، ازجمله نیروگاه شهیدمفتح و سایر واحدهای صنعتی، مازاد پساب در اختیار کشاورزان و باغداران پاییندست قرار میگیرد و برای آبیاری اراضی کشاورزی، استفاده میشود.
* تولید بیوگاز و کود آلی از لجن فاضلاب
نداییان با اشاره به واحد تثبیت لجن، گفت: لجن حاصل از حوضهای تهنشینی اولیه و ثانویه وارد واحد تثبیت لجن میشوند؛ در این بخش، لجن تصفیه شده و محصول جانبی ارزشمندی بهنام بیوگاز تولید میشود که حدود 65 درصد آن متان، 25 درصد دیاکسیدکربن و مابقی سایر گازها است.
وی افزود: لجن خروجی از هاضمهای لجن که به شکل مخازن استوانهای بزرگ و سیلویی هستند، کاملاً عاری از عوامل بیماریزا بوده و میتواند بدون هیچ مشکلی در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد؛ این محصول کاملاً ارگانیک است و در مقایسه با کودهای شیمیایی، آثار زیستمحیطی بسیار کمتری دارد و کشاورزان میتوانند با اطمینان از آن استفاده کنند.
* کاشت 50 هزار اصله نهال با پساب تصفیهشده
نداییان با اشاره به اجرای پویش ملی کاشت یک میلیارد درخت، اعلام کرد: براساس انعقاد تفاهمنامه میان شرکت آب و فاضلاب استان و اداره منابع طبیعی، تأمین نهال برعهده منابع طبیعی و کاشت و نگهداری آن برعهده آبفا قرار گرفته است. در این طرح، کاشت 140 هزار اصله نهال در محوطه تصفیهخانه هدفگذاری شده که تاکنون حدود 50 هزار اصله تأمین شده و از این میزان 35 هزار اصله طی دو سال گذشته و 15 هزار اصله در سال جاری، کاشته شده است.
وی تأکید کرد: این مجموعه آمادگی دارد هر میزان نهال تأمین شود، در محوطه تصفیهخانه کاشته و از آنها نگهداری کند؛ این طرح علاوهبر افزایش فضای سبز، در تأمین چوب و توسعه پوشش گیاهی استان نیز مؤثر است.
نداییان در ادامه با اشاره به مدیریت پساب تصفیهخانه، گفت: سالانه بین 12 تا 15 میلیون متر مکعب پساب به نیروگاه شهیدمفتح، یک میلیون متر مکعب به شهرکهای صنعتی و 700 هزار متر مکعب به پتروشیمی هگمتانه اختصاص مییابد و مازاد آن برای کمک به تعادل آبخوانها، در آبراهههای پاییندست رهاسازی میشود.
به گفته وی، حدود 6 تا 7 میلیون متر مکعب پساب نیز در سال به این منظور در محیط جریان مییابد.
نداییان همچنین از فروش پساب به صنایع خبر داد و اعلام کرد: قیمت هر متر مکعب پساب برای نیروگاه شهیدمفتح حدود 10 هزار تومان است؛ هرچند این قیمت کمتر از ارزش واقعی آن و تحت تأثیر وابستگیهای نهادی تعیین شده است.
وی با اشاره به بهرهبرداری تخصصی از تصفیهخانه، افزود: این مجموعه با نیروهای باتجربه و متخصص اداره میشود و بسیاری از کارکنان بیش از 15 سال سابقه دارند؛ برخی نیز از زمان ساخت تصفیهخانه تاکنون در آن فعالیت دارند. همچنین بخش زیادی از تعمیرات و نگهداری تجهیزات توسط نیروهای داخلی انجام میشود که موجب صرفهجویی قابل توجه در هزینهها شده است.
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب همدان ارزش روز این تصفیهخانه را حدود 6 هزار میلیارد تومان عنوان کرد و گفت: این پروژه در دو مرحله با اعتبارات بانک توسعه اسلامی و قرارداد با شرکت ماشینسازی ویژه، اجرا شده است.
وی تأکید کرد: پساب واگذاری به صنایع باید مطابق استانداردهای وزارت نیرو و سازمان محیط زیست باشد و تصفیهخانه همدان پس از کنترلهای متعدد، پساب استاندارد را تحویل میدهد.
این مقام مسئول همچنین افزود: تصفیهخانههای شهرکهای صنعتی مستقل از شرکت آب و فاضلاب فعالیت میکنند.
وی تأکید کرد: در مناطق زیر پوشش شبکه فاضلاب، هیچگونه نفوذ فاضلاب خام به آبهای زیرزمینی وجود ندارد و موارد آلودگی عمدتاً مربوط به مناطقی است که فاقد شبکه جمعآوری هستند.
* پایش مستمر کیفیت پساب
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب همدان با تأکید بر نظارت دقیق بر کیفیت خروجی تصفیهخانه، گفت: کیفیت پساب بهصورت شبانهروزی توسط آزمایشگاه مرکزی تصفیهخانه پایش میشود. علاوهبر آن، آزمایشگاه مرکزی شرکت آب و فاضلاب استان نیز بهصورت تصادفی نمونهبرداری و کنترلهای لازم را انجام میدهد.
وی افزود: قرارداد خودکنترلی و خوداظهاری با آزمایشگاه معتمد محیط زیست نیز وجود دارد و کارشناسان اداره کل حفاظت محیط زیست نیز بهصورت سرزده از تصفیهخانه بازدید و نمونهبرداری میکنند.
نداییان ادامه داد: نیروگاه شهیدمفتح نیز بهدلیل حساسیت فرآیندهای خود، بهطور مستمر کیفیت پساب دریافتی را کنترل میکند؛ خوشبختانه تاکنون هیچ مشکل خاصی در کیفیت خروجی تصفیهخانه گزارش نشده است.
* اشتغالزایی و هزینههای بهرهبرداری
مدیر تصفیهخانههای فاضلاب همدان در پایان سخنانش با اشاره به اشتغالزایی این مجموعه، گفت: درحال حاضر 30 نفر بهصورت مستقیم در تصفیهخانه فاضلاب همدان مشغول به کار هستند؛ فعالیت این مجموعه بهصورت 24 ساعته و در سه شیفت انجام میشود.
وی افزود: با توسعه واحدهای جدید و افزایش ظرفیت تصفیهخانه، تعداد نیروهای شاغل نیز افزایش خواهد یافت؛ علاوهبر اشتغال مستقیم، فعالیتهای جانبی مانند حمل و انتقال پساب به صنایع و معادن نیز فرصتهای شغلی دیگری ایجاد کرده است.
نداییان خاطرنشان کرد: تنها هزینه حقوق و دستمزد کارکنان این مجموعه سالانه حدود 30 میلیارد تومان است و هزینههای نگهداری و بهرهبرداری جدا از این مبلغ محاسبه میشود. از مجموع نیروهای شاغل در تصفیهخانه، تنها دو نفر از خارج استان هستند و سایر کارکنان از نیروهای بومی و همدانی هستند.
معاون فنی و مهندسی شرکت آب و فاضلاب استان همدان نیز با تشریح روند اجرای طرح فاضلاب این شهر، از جایگاه ممتاز تصفیهخانه همدان در سطح کشور و نقش آن در بازچرخانی آب و تأمین نیاز صنایع خبر داد.
علیرضا آهوخش با قدردانی از حضور خبرنگاران، اظهار کرد: مطالعات طرح فاضلاب شهر همدان از سال 1372 توسط مهندسان مشاور آغاز شد و حدود سه تا چهار سال به طول انجامید؛ عملیات اجرایی این طرح نیز از سال 1378 آغاز شد.
آهوخش با اشاره به اجزای اصلی هر طرح فاضلاب، گفت: هر پروژه فاضلاب دارای سه مؤلفه اصلی شامل شبکه جمعآوری، خطوط انتقال و تصفیهخانه است که اجرای همزمان و هماهنگ این سه بخش، لازمه بهرهبرداری موفق از طرح محسوب میشود.
وی افزود: درحال حاضر حدود 850 کیلومتر شبکه جمعآوری فاضلاب در شهر همدان در مدار بهرهبرداری قرار دارد که فاضلاب نقاط مختلف شهر را جمعآوری کرده و از طریق یک خط انتقال به طول حدود 10.5 کیلومتر، به تصفیهخانه فاضلاب همدان منتقل میکند.
معاون فنی و مهندسی شرکت آب و فاضلاب استان همدان با بیان اینکه این تصفیهخانه برای جمعیتی حدود یک میلیون نفر طراحی شده است، تصریح کرد: در طرح اولیه، چهار خط جریان برای تصفیهخانه پیشبینی شده که تاکنون دو خط آن احداث و وارد مدار بهرهبرداری شده است؛ این ظرفیت فعلاً پاسخگوی جمعیتی حدود 500 هزار نفر است.
وی ادامه داد: بهرهبرداری از تصفیهخانه فاضلاب همدان از سال 1392 آغاز شده و اکنون بیش از 13 سال از فعالیت آن میگذرد؛ خوشبختانه با تلاش کارکنان و بهرهبرداری مناسب، این تصفیهخانه به یکی از بهترین تصفیهخانههای فاضلاب کشور تبدیل شده است.
آهوخش خاطرنشان کرد: براساس ارزیابیهای سالانه شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، شرکت آب و فاضلاب استان همدان همواره جزء شرکتهای برتر کشور بوده و در ارزیابی سال گذشته نیز تصفیهخانه فاضلاب همدان رتبه نخست کشور را کسب کرد. همچنین شرکت آب و فاضلاب استان همدان بهعنوان دومین شرکت برتر کشور، معرفی شد.
* تصفیه سالانه 26 میلیون متر مکعب فاضلاب
وی با اشاره به ظرفیت تصفیهخانه، گفت: درحال حاضر سالانه حدود 26 میلیون متر مکعب فاضلاب در این مجموعه تصفیه میشود. بخش قابل توجهی از این پساب، معادل بیش از 50 درصد تولید سالانه، به نیروگاه شهیدمفتح منتقل میشود و در فرآیندهای صنعتی این نیروگاه مورد استفاده قرار میگیرد.
معاون فنی و مهندسی آبفای همدان افزود: بخشی دیگر از پساب تولیدی نیز در اختیار شرکت پتروشیمی هگمتانه، شرکت شهرکهای صنعتی و سایر صنایع استان قرار میگیرد. همچنین برای منطقه صنعتی جهانآباد که محل استقرار واحدهای پتروشیمی و صنایع جدید است، تخصیص پساب انجام شده تا نیاز آبی این صنایع از طریق بازچرخانی آب، تأمین شود.
* بازچرخانی پساب، اولویت راهبردی وزارت نیرو
آهوخش با تأکید بر اهمیت استفاده مجدد از پساب در شرایط کمآبی کشور، گفت: یکی از اولویتهای اصلی وزارت نیرو و شرکتهای آب و فاضلاب، استفاده حداکثری از پساب تصفیهشده است؛ ایران کشوری نیمهخشک محسوب میشود و بازچرخانی آب یکی از راهکارهای اساسی برای مدیریت منابع آبی بهشمار میرود.
وی اظهار کرد: پیش از اجرای طرح انتقال پساب به نیروگاه شهیدمفتح، این نیروگاه بهدلیل کمبود منابع آب، تنها با حدود 50 درصد ظرفیت اسمی خود فعالیت میکرد و حتی در آستانه توقف فعالیت قرار داشت؛ کاهش شدید آبدهی چاههای تأمینکننده آب نیروگاه، مشکلات جدی برای ادامه فعالیت آن ایجاد کرده بود.
آهوخش افزود: با اجرای طرح انتقال پساب از تصفیهخانه همدان به نیروگاه شهیدمفتح از طریق خط انتقالی به طول حدود 42 کیلومتر، سالانه حدود 13 تا 14 میلیون متر مکعب پساب به این نیروگاه منتقل میشود. این اقدام یکی از نمونههای موفق بازچرخانی آب در کشور محسوب میشود و نقش مهمی در کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی داشته است.
وی تأکید کرد: در سالهای اخیر استفاده از پساب در صنایع آببر به یکی از سیاستهای مهم وزارت نیرو تبدیل شده و صنایع نیز بهجای استفاده از آب شرب، از ظرفیت تصفیهخانههای فاضلاب بهره میبرند.
* آمادگی برای واگذاری پساب به صنایع استان
معاون فنی و مهندسی شرکت آب و فاضلاب استان همدان اظهار کرد: درحال حاضر در هشت شهر اصلی استان تصفیهخانه فاضلاب فعال وجود دارد و این شرکت آمادگی دارد پساب تولیدی این تصفیهخانهها را در اختیار صنایع قرار دهد تا حداکثر بهرهبرداری از منابع آب بازچرخانیشده انجام شود.
وی درباره کیفیت پساب خروجی تصفیهخانه همدان نیز گفت: کیفیت پساب تصفیهشده در سطح بسیار مطلوبی قرار دارد و ازنظر ظاهری نیز کیفیت آن قابل مقایسه با آب رودخانه است؛ این پساب استانداردهای لازم برای استفاده در صنایع را دارا است و پاسخگوی نیاز واحدهای صنعتی پُرمصرف، خواهد بود.
* تولید روزانه 10 هزار متر مکعب بیوگاز
آهوخش در بخش دیگری از سخنان خود به تولید انرژی در تصفیهخانه اشاره کرد و افزود: با توجه به فرآیند هضم لجن، روزانه حدود 10 هزار متر مکعب گاز در این مجموعه تولید میشود که پیشبینی شده در بخشهای مختلف تصفیهخانه، ازجمله تأسیسات مرتبط با هاضمهای لجن، مورد استفاده قرار گیرد.
* رعایت استانداردهای زیستمحیطی و مدیریت لجن
وی با اشاره به وضعیت لجن تولیدی تصفیهخانه، گفت: لجن حاصل از فرآیند تصفیه مطابق استانداردهای زیستمحیطی مدیریت میشود و نمونهبرداریهای لازم توسط دانشگاه علوم پزشکی و سایر نهادهای نظارتی بهصورت مستمر، انجام میشود.
آهوخش افزود: مجوزهای لازم نیز از دستگاههای ذیربط گرفته شده و درحال حاضر بخشی از لجن تولیدی در محل دپو میشود تا فرآیندهای تکمیلی و مجوزهای مرتبط با استفادههای زیستمحیطی آن، نهایی شود؛ میزان لجن دپوشده درحال حاضر حدود 700 تا 800 متر مکعب برآورد میشود.
معاون فنی و مهندسی شرکت آب و فاضلاب استان همدان یکی از اقدامات شاخص دو سال اخیر این مجموعه را اجرای طرح گسترده درختکاری عنوان کرد و گفت: طی دو سال گذشته حدود 50 هزار اصله نهال در محوطه تصفیهخانه کاشته شده است.
وی افزود: این اقدام علاوهبر ایجاد فضای سبز گسترده در اطراف تصفیهخانه، در آینده میتواند منافع اقتصادی مناسبی نیز برای شرکت آب و فاضلاب به همراه داشته باشد.
آهوخش خاطرنشان کرد: توسعه فضای سبز در اطراف تصفیهخانه در ابتدا بهصورت یک کمربند سبز با عرض 10 تا 15 متر در اطراف مجموعه پیشبینی شده بود، اما با تلاش همکاران، سطح زیر کشت و تعداد درختان بسیار فراتر از برنامه اولیه، توسعه یافته است.
وی در پایان سخنانش از ادامه برنامههای توسعه فضای سبز و گسترش طرحهای بهرهبرداری از پساب در استان خبر داد و بر ضرورت استفاده حداکثری از ظرفیتهای موجود برای مدیریت پایدار منابع آب، تأکید کرد.
