سیب در همدان زیر بار هزینه‌های تولید و نگهداری
به گفته عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا همدان؛ نبود صنایع فرآوری، هزینه‌های سنگین سردخانه و ضعف در مدیریت برداشت و نگهداری، بازار سیب در استان همدان را با چالش روبه‌رو کرده؛ شرایطی که گاهی فروش محصول به‌صورت خام و با قیمت پایین را به تنها راه پیش روی تولیدکننده تبدیل می‌کند.
استان همدان با برخورداری از حدود 9 هزار و 700 هکتار باغ سیب و تولید سالانه نزدیک به 193 هزار تن از این محصول، یکی از قطب‌های مهم سیب درختی کشور به‌شمار می‌رود؛ ظرفیتی که جایگاه هفتم تولید سیب کشور را برای این استان رقم زده است. در این میان، شهرستان نهاوند با تولید حدود 123 هزار تن سیب، سهمی بیش از 60 درصدی از تولید استان را به خود اختصاص داده و کانون اصلی باغداری سیب در همدان محسوب می‌شود. تنوع ارقام سیب، شرایط اقلیمی مناسب و گستردگی باغ‌ها، این محصول را به یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی و اشتغال‌زای بخش کشاورزی استان تبدیل کرده است.
با وجود این ظرفیت قابل توجه، زنجیره تولید سیب در همدان همچنان با چالش‌هایی در بخش فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری و بازاریابی روبه‌روست. بخش عمده محصول به‌صورت خام وارد بازار می‌شود و فرآوری‌هایی مانند تولید سرکه، چیپس و شیره سیب نیز عمدتاً در مقیاس محدود و سنتی انجام می‌گیرد؛ ازاین‌رو توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، ایجاد زیرساخت‌های استاندارد نگهداری و ساماندهی بازار فروش، ضرورتی جدی برای جلوگیری از هدررفت محصول و افزایش سهم باغداران از ارزش اقتصادی این تولید به‌شمار می‌رود.
در چنین شرایطی، هم‌زمان با فصل برداشت سیب، مسئله فقط تولید محصول بیشتر نیست؛ بلکه چگونگی حفظ کیفیت، کاهش هزینه‌های پس از برداشت و فراهم کردن امکان عرضه محصول در زمان مناسب است؛ موضوعی که نبود زیرساخت‌های کافی و هزینه‌های بالای نگهداری، آن را به یکی از دغدغه‌های جدی باغداران نهاوند و دیگر مناطق سیب‌خیز استان تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، مدیریت زمان برداشت، شیوه جمع‌آوری و بسته‌بندی، دسترسی به سردخانه‌های استاندارد و امکان عرضه محصول در زمان مناسب، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ کیفیت و درآمد باغداران دارد؛ موضوعی که اشکان حمیدوند؛ فعال حوزه تولید نهال و احمد ارشادی؛ دانش‌آموخته دکتری باغبانی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا همدان، به ابعاد مختلف آن پرداخته‌اند که در ادامه می‌خوانید:
باغدار نهاوندی که خود دارای یک هکتار باغ سیب است، اظهار کرد: متأسفانه زیرساخت‌های فرآوری این محصول در شهرستان وجود ندارد، همین مسئله در کنار افزایش تولید و مازاد محصول، باغداران را با مشکل فروش و کاهش قیمت روبه‌رو کرده است.
اشکان حمیدوند با بیان اینکه باغداران در مواجهه با این شرایط معمولاً دو راه را انتخاب می‌کنند، گفت: گروهی بدون توجه به شرایط بازار، محصول خود را به‌صورت خام و در همان زمان برداشت به فروش می‌رسانند، اما گروهی دیگر تلاش می‌کنند با کاغذپیچی، قراردادن سیب در سبد و انتقال آن به سردخانه، کیفیت محصول را حفظ کنند تا در زمان مناسب‌تری به بازار عرضه شود.
وی افزود: نبود زیرساخت‌ها و فناوری‌های مناسب باعث شده باغدار میان فروش فوری محصول با قیمت پایین یا تحمل هزینه‌های بسته‌بندی، حمل‌ونقل و نگهداری در سردخانه قرار بگیرد؛ هزینه‌هایی که برای بسیاری از تولیدکنندگان توجیه اقتصادی ندارد.
این باغدار نهاوندی با 20 سال سابقه در تولید نهال و 15 سال باغداری سیب، میزان تولید و کیفیت محصول را وابسته به عوامل محیطی و مدیریتی دانست و گفت: شرایط دمایی، تنش آبی، وضعیت گرده‌افشانی، تأمین ریزمغذی‌ها و عناصر ماکرو و میکرو، و همچنین هرس و سم‌پاشی به‌موقع، همگی در میزان برداشت و کیفیت محصول تأثیرگذارند.
حمیدوند با تأکید بر نقش دانش باغداران در افزایش بهره‌وری بیان کرد: برخی باغداران شناخت کافی از شیوه صحیح هرس و کنترل آفات و بیماری‌های قارچی و باکتریایی ندارند؛ مسئله‌ای که موجب کاهش عملکرد درخت، افت کیفیت و پایین آمدن بازارپسندی سیب می‌شود.
وی همچنین نحوه برداشت و بسته‌بندی را در جلوگیری از فساد محصول بسیار مهم خواند و افزود: ضربه خوردن میوه هنگام برداشت، جمع‌آوری غیراصولی، کاغذپیچی نامناسب و بسته‌بندی غیراستاندارد، زمینه فساد سیب را فراهم می‌کند. میوه‌ای که در جعبه دچار فساد می‌شود، با تولید گاز می‌تواند به سایر سیب‌ها نیز آسیب رسانده و بخش دیگری از محصول را از بین ببرد.
وی توصیه کرد: برداشت سیب با دست و با کمترین میزان ضربه انجام شود و باغداران از کاغذ و سبد مناسب برای بسته‌بندی استفاده کنند؛ البته استفاده از برخی محلول‌ها و مواد پیش از برداشت نیز می‌تواند در افزایش ماندگاری محصول مؤثر باشد، البته انتخاب این مواد باید با نظر کارشناسی صورت گیرد.
این باغدار با اشاره به افزایش هزینه‌های بسته‌بندی و نگهداری گفت: هزینه یک جعبه 30 کیلوگرمی حدود 50 هزار تومان و هزینه سردخانه برای نگهداری هر کیلوگرم سیب در یک دوره حدود 30 هزار تومان است. در کنار این موارد، هزینه نهاده‌ها، سموم، کارگر، حمل‌ونقل و کمیسیون میدان بار نیز به باغدار تحمیل می‌شود.
حمیدوند با بیان اینکه سنگینی این هزینه‌ها موجب شده برخی باغداران فروش محصول به‌صورت خام را ترجیح دهند، افزود: در شرایطی که سیب را می‌توان به‌صورت فله و در گونی با قیمت هر کیلو 15 تا 20 هزار تومان به کارخانجات (مانند صابون‌پزی‌ها) فروخت، برخی تولیدکنندگان ترجیح می‌دهند به‌جای پرداخت هزینه‌های سنگین جعبه، حمل‌ونقل و سردخانه، محصول خود را سریع‌تر به فروش برسانند.
وی با اشاره به شکاف میان قیمت بازار و سهم واقعی باغدار اظهار کرد: شاید قیمت یک محصول در بازار کیلویی 200 هزار تومان اعلام شود، اما مشتری نداشته باشد و باغدار ناچار شود محصول را با قیمتی حدود نصف این مبلغ عرضه کند؛ به‌طوری‌که گاهی کمتر از 20 درصد قیمت نهایی فروش به دست کشاورز می‌رسد.
این باغدار با تأکید بر اینکه قیمت محصول تابع عرضه و تقاضاست، گفت: زمانی که عرضه افزایش یابد و تقاضا متناسب با آن نباشد، قیمت کاهش می‌یابد و برعکس. به همین دلیل، باغدار ممکن است با وجود صرف هزینه‌های کلان، در زمان فروش متضرر شود و حتی کشت محصولی دیگر را به‌صرفه‌تر بداند.
حمیدوند مهم‌ترین راهکار برای بهبود وضعیت باغداران را آموزش و ترویج کشاورزی دانست و افزود: باغدار باید با آفات و بیماری‌ها، روش‌های مراقبت از درخت، زمان مناسب برداشت و شیوه صحیح نگهداری محصول آشنا باشد. آموزش اصولی هم کیفیت تولید را افزایش می‌دهد و هم از خسارت‌های ناشی از ناآگاهی جلوگیری می‌کند.
*برداشت دیرهنگام، عمر انبارداری سیب را کاهش می‌دهد
در ادامه، دانش‌آموخته دکتری باغبانی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینای همدان، با تأکید بر اهمیت زمان برداشت سیب اظهار کرد: برداشت دیرهنگام ممکن است میوه را در زمان عرضه خوش‌طعم‌تر کند، اما عمر انبارداری آن را به‌شدت کاهش می‌دهد و محصول زودتر در سردخانه کیفیت خود را از دست می‌دهد.
دکتر احمد ارشادی، با توضیح مفهوم برداشت زودهنگام در باغبانی گفت: منظور چیدن میوه نارس نیست؛ بلکه منظور برداشت پس از رسیدن به مرحله بلوغ و پیش از رسیدگی کامل است. اگر برداشت حدود 15 تا 20 روز پس از بلوغ میوه انجام شود، عمر انبارداری و کیفیت محصول بهبود می‌یابد؛ موضوعی که به‌ویژه برای صادرات اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه زمان رسیدن سیب در ارقام و اقلیم‌های مختلف متفاوت است، افزود: برای نمونه، رقم گلاب در اواخر خرداد، گلدن دلیشز در نیمه نخست شهریور و پینک‌لیدی در مهرماه برداشت می‌شوند. حتی در یک رقم مشخص مانند گلدن دلیشز نیز شرایط اقلیمی می‌تواند زمان رسیدن را حدود یک ماه جابه‌جا کند؛ به‌طوری‌که در مناطق گرم‌تر اوایل شهریور و در مناطق سردتر اواخر شهریور آماده برداشت است.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی با اشاره به شاخص‌های علمی تشخیص زمان برداشت تصریح کرد: فاصله زمانی گلدهی تا برداشت در هر رقم مشخص و معمولاً بین 130 تا 150 روز است. علاوه بر این، میزان قند، وضعیت نشاسته، تغییر رنگ بذرها و حتی تست نشاسته و چشیدن میوه، از شاخص‌های تشخیص بلوغ و اطمینان از نارس نبودن آن به‌شمار می‌روند.
ارشادی یکی از خطاهای رایج در برداشت را وارد شدن ضربه به میوه دانست و تأکید کرد: «سیب نباید هنگام برداشت به داخل جعبه پرتاب شود. اگر برای جمع‌آوری از کیسه استفاده می‌شود، میوه‌ها باید با احتیاط و به‌آرامی تخلیه شوند تا دچار آسیب نشوند.
وی با تأکید بر اینکه محصول برداشت‌شده نباید برای مدت طولانی زیر نور مستقیم خورشید باقی بماند، در غیر این صورت باید در محل سایه نگهداری شود؛ زیرا نور آفتاب می‌تواند کیفیت آن را به‌شدت کاهش دهد. همچنین انتقال سریع محصول به سردخانه و پایین آوردن دمای آن در شرایط استاندارد، به افزایش عمر انبارداری کمک می‌کند.
این متخصص باغبانی با اشاره به تفاوت ظرفیت نگهداری ارقام مختلف سیب اظهار کرد: ارقام زودرس معمولاً قابلیت نگهداری طولانی‌مدت ندارند. برای مثال، رقم گلاب عملاً برای انبارداری طولانی مناسب نیست و در شرایط خنک نیز نهایتاً حدود یک هفته تا 10 روز قابلیت نگهداری دارد؛ اما ارقام میان‌رس و دیررس مانند گلدن دلیشز ظرفیت بیشتری برای نگهداری در سردخانه دارند.
ارشادی دما، رطوبت و تهویه را سه عامل مهم در نگهداری سیب دانست و گفت: شرایط سردخانه باید متناسب با رقم محصول و مدت نگهداری تنظیم شود و تنها پایین بودن دما برای حفظ کیفیت کافی نیست؛ بلکه جریان مناسب هوا نیز باید در فضای سردخانه برقرار باشد.
وی با اشاره به اهمیت نحوه چیدمان جعبه‌ها توضیح داد: اگر جعبه‌های سیب بیش از اندازه فشرده و بدون رعایت فاصله مناسب روی هم قرار بگیرند، جریان هوا به‌درستی برقرار نمی‌شود و گرما و گازهای تولیدشده در میان جعبه‌ها باقی می‌مانند. این وضعیت می‌تواند به سیاه و لهیده شدن سیب‌های ردیف‌های زیرین منجر شود.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی سینا چروک شدن پوست سیب را از نشانه‌های کاهش آب میوه دانست و افزود: این عارضه می‌تواند به شرایط نامناسب دما یا برداشت دیرهنگام مرتبط باشد. سوختگی سطحی و سیاه و لهیده شدن بخش‌هایی از میوه نیز از مشکلاتی است که ممکن است در اثر اختلال در شرایط نگهداری و تهویه نامناسب بروز کند. رطوبت بیش از حد نیز می‌تواند در برخی شرایط موجب ایجاد ترک در نزدیکی دم میوه شود.
ارشادی در توضیح مشکلات اقتصادی سردخانه‌ها نیز به مثالی اشاره کرد و گفت: ممکن است سردخانه‌ای ظرفیت نگهداری دو هزار تن محصول داشته باشد، اما یک کشاورز تنها 100 تن محصول برای نگهداری به آن تحویل دهد. در چنین شرایطی، هزینه مصرف برق و انرژی ممکن است سردخانه‌دار را به این سمت ببرد که برای روشن کردن سیستم سرمایشی منتظر تکمیل بخش عمده ظرفیت بماند.
وی البته تأکید کرد: نمونه تأخیر 15 تا 20 روزه در راه‌اندازی سیستم سرمایشی را شخصاً در سردخانه سیب‌زمینی مشاهده کرده و چنین تجربه‌ای را درباره سردخانه سیب به‌صورت مستقیم نداشته‌ام؛ با این حال، این مسئله یکی از مشکلات احتمالی در مدیریت سردخانه‌های محصولات کشاورزی است.
این متخصص باغبانی در پایان سه اقدام را برای کاهش خسارت و افزایش ماندگاری سیب ضروری دانست و گفت: برداشت به‌موقع، چیدن بااحتیاط و جلوگیری از ضربه خوردن میوه و استفاده از جعبه‌های دارای تهویه مناسب، در کنار انتخاب سردخانه‌ای با کنترل مطلوب دما و سیستم تهویه قوی، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند با هزینه کمتر، کیفیت محصول را حفظ کند.
