همدان از شهر دانشگاهی بودن چقدر سهم می‌برد؟
همدان ازنظر برخورداری از مراکز آموزش عالی، شهری کم‌ظرفیت نیست؛ دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه صنعتی، دانشگاه آزاد اسلامی و دیگر مراکز علمی، مجموعه‌ای ارزشمند از سرمایه انسانی، توان تخصصی و زیرساخت‌های پژوهشی را در این شهر گِرد آورده‌اند. در سوی دیگر این ظرفیت، استانی قرار دارد که همچنان با مسائل دیرپای آب، کشاورزی، صنعت، مهاجرت نخبگان و توسعه نامتوازن دست‌وپنجه نرم می‌کند. کنار هم قرار گرفتن این دو واقعیت، پرسشی اساسی را پیش می‌کشد: حضور این حجم از سرمایه علمی چه تغییری در مسیر توسعه همدان ایجاد کرده و جامعه میزبان چه سهمی از دانشی برده است که در دانشگاه‌های آن تولید می‌شود؟
البته توسعه، نتیجه خودکار افزایش تولیدات علمی نیست. میان برخورداری از دانش و توانایی به‌کارگیری آن، فاصله‌ای نهادی وجود دارد که با افزایش تعداد دانشگاه‌ها و مقالات، لزوماً از میان نمی‌رود. ممکن است مراکز علمی در تولید معرفت موفق باشند، اما ساختار اقتصادی و اجرایی پیرامون آن‌ها توان جذب و بهره‌برداری از یافته‌های پژوهشی را نداشته باشد. از همین رو، پرسش درباره سهم دانشگاه‌ها در توسعه همدان، بیش از آنکه متوجه عملکرد یک مرکز علمی باشد، متوجه کیفیت رابطه میان نظام تولید دانش و ساختار تصمیم‌گیری استان است.
دشواری‌های مدیریت منابع آب، ضرورت افزایش بهره‌وری کشاورزی، محدودیت‌های توسعه صنعتی، حفاظت از محیط زیست و مهاجرت نیروی انسانی متخصص، هریک ابعاد علمی گسترده‌ای دارند؛ در شهر همدان نیز مدیریت ترافیک، حفاظت از میراث تاریخی، سامان‌دهی توسعه کالبدی و ارتقای کیفیت خدمات عمومی، مسائلی هستند که مواجهه مؤثر با آن‌ها به پشتوانه کارشناسی نیاز دارد. پرسش این است که چه میزان از ظرفیت علمی دانشگاه‌های استان به شناخت ریشه‌های این مسائل و طراحی راه حل اختصاص یافته و مهم‌تر آنکه چه اندازه از این راه حل‌ها در تصمیم‌های اجرایی مورد استفاده قرار گرفته است؟
دانشگاه‌های همدان البته دستاوردهای ارزشمندی دارند؛ دانشگاه بوعلی سینا در آذرماه سال گذشته از انتشار بیش از یک‌هزار و 300 مقاله علمی و فعالیت 44 شرکت فناور خبر داده بود. دانشگاه علوم پزشکی نیز در تجاری‌سازی محصولات پژوهشی موفقیت‌هایی داشته و دانشگاه صنعتی در طرح‌های کاربردی، مشارکت کرده است. با این همه، مسئله از جایی آغاز می‌شود که شاخص‌های تولید علم جای شاخص‌های اثرگذاری آن را می‌گیرند. تعداد مقاله، اختراع و شرکت فناور به‌تنهایی نشان نمی‌دهند کدام مسئله جامعه حل شده، چه هزینه‌ای کاهش یافته و یا چه امکانی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی فراهم آمده است.
مهرماه امسال، مدیر ارتباط با صنعت و جامعه دانشگاه بوعلی سینا از پایین بودن سهم بخش خصوصی استان در استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه سخن گفته بود. این اظهار نظر، ضرورت بازنگری در مناسبات دانشگاه و اقتصاد محلی را آشکار می‌کند؛ چرا بنگاه‌های اقتصادی استان کمتر از ظرفیت پژوهشی دانشگاه‌ها استفاده می‌کنند؟ آیا دانشگاه‌ها به مسائل واقعی تولید نزدیک شده‌اند؟ آیا صنایع برای تحقیق و توسعه جایگاهی در برنامه‌های خود قائل‌اند؟ پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند بخشی از موانع تبدیل دانش به ثروت و توسعه را روشن کند.
نمونه دیگری از اهمیت این پیوند در همکاری دانشگاه صنعتی همدان با شهرداری مشاهده می‌شود. براساس گزارشی که شهریورماه امسال منتشر شد، ارزیابی برنامه فناوری اطلاعات شهرداری با همکاری دانشگاه صنعتی نشان داده که تحقق اهداف حوزه مدیریت شهری هوشمند حدود 21 درصد بوده است. اهمیت این یافته تنها در شناسایی کاستی‌ها نیست؛ پرسش اساسی آن است که آیا نتایج چنین پژوهش‌هایی به اصلاح تصمیم‌ها و بهبود خدمات شهری منجر می‌شوند یا سرانجام به اسنادی دیگر در بایگانی مدیریت شهری تبدیل خواهند شد؟
بنابراین باید به هزینه فرصت به‌کار نگرفتن دانش اندیشید؛ در استانی با منابع مالی و طبیعی محدود، تصمیمی که بدون شناخت علمی کافی گرفته شود، ممکن است هزینه‌هایی فراتر از اعتبار همان طرح بر جامعه تحمیل کند. اجرای پروژه‌ای که پیامدهای اقتصادی یا محیط زیستی آن به‌درستی ارزیابی نشده، چه‌بسا منابعی را مصرف کند که جبران آن‌ها سال‌ها زمان ببرد. دانشگاه می‌تواند پشتوانه افزایش عقلانیت تصمیم‌گیری باشد، مشروط بر آنکه مدیران پژوهش را نه تشریفاتی برای تکمیل پرونده‌ها، بلکه بخشی ضروری از سیاست‌گذاری بدانند.
با وجود این، دانشگاه را نباید به شرکت مشاوره فنی تقلیل داد. پژوهش‌های بنیادی، علوم انسانی و مطالعات نظری، حتی بدون کاربرد فوری، بنیان تحولات علمی و فرهنگی آینده‌اند. مسئولیت اجتماعی دانشگاه نیز به معنای قربانی کردن استقلال علمی در برابر سفارش‌های اجرایی نیست؛ بلکه اقتضا می‌کند در کنار گسترش مرزهای معرفت، ظرفیت دانشگاه برای شناخت مسائل جامعه و مشارکت در حل آن‌ها، سازمان یابد.
وجه دیگری از این مسئولیت، رابطه دانشگاه با مردم پیرامون خود است. دانشگاه تنها با دولت و صنعت ارتباط ندارد؛ در بستر شهری استقرار یافته که از امکانات و زیرساخت‌های آن بهره می‌برد. آیا مدارس، تشکل‌های اجتماعی، کسب‌وکارهای کوچک و شهروندان راه روشنی برای بهره‌مندی از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها دارند؟ آیا گروه‌های تخصصی، برنامه‌ای پایدار برای آموزش عمومی، مشاوره علمی و مشارکت در حل مشکلات محلات تعریف کرده‌اند؟ خدمت دانشگاه به جامعه نباید به فعالیت‌های مناسبتی محدود بماند، بلکه باید در ساختار و مأموریت اجتماعی آن، جایگاهی مشخص پیدا کند.
در مقابل، مسئولیت دستگاه‌های اجرایی نیز کمتر از دانشگاه‌ها نیست. نمی‌توان از مراکز علمی انتظار حل مسائل عمومی داشت، اما مدیرانی را که از نتایج پژوهش بهره نمی‌گیرند، از پاسخ‌گویی معاف دانست. دستگاهی که مطالعه سفارش می‌دهد، اما یافته‌های معتبر آن را در تصمیم‌های خود به‌کار نمی‌بندد، در گسست میان علم و عمل سهم دارد. این رابطه زمانی اصلاح می‌شود که دانشگاه، صنعت و مدیریت اجرایی در قِبال نتایج همکاری‌های خود، پاسخ‌گو باشند.
علم در چنین جایگاهی می‌تواند به صلح اجتماعی نیز خدمت کند. تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، مدیریت عادلانه‌تر منابع، کاهش نابرابری خدمات و ایجاد زمینه گفت‌وگوی کارشناسی درباره مسائل اختلاف‌برانگیز، به تقویت اعتماد عمومی کمک می‌کند. علم زمانی در خدمت صلح قرار می‌گیرد که شناخت معتبر بتواند جای تصمیم‌های سلیقه‌ای را بگیرد و منافع عمومی در پرتو آن بهتر تأمین شود.
اکنون همدان بیش از تفاهم‌نامه‌های تازه، به سازوکاری پایدار برای پیوند دانشگاه و توسعه نیاز دارد؛ سازوکاری که در آن مسائل اولویت‌دار استان به پروژه‌های علمی با نتایج قابل سنجش تبدیل شوند و دستگاه‌های اجرایی نیز در برابر میزان استفاده از این نتایج، پاسخ دهند. انتشار گزارش سالانه اثرگذاری اجتماعی دانشگاه‌ها، همراه با کارنامه دستگاه‌های اجرایی در بهره‌گیری از پژوهش، می‌تواند آغاز این مسیر باشد.
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه نباید به تجلیل از دانشمندان و تکرار فضیلت دانش محدود بماند. مسئله امروز همدان بیش از اثبات ارزش علم، فراهم کردن شرایطی است که دانش بتواند به نیرویی مؤثر در اداره جامعه تبدیل شود. فقر توسعه در کنار غنای علمی، تناقضی است که نمی‌توان از کنار آن به‌آسانی گذشت. همدان بیش از آنکه به اثبات بزرگی دانشگاه‌هایش نیاز داشته باشد، به آشکار شدن سهم این بزرگی در سرنوشت مردم نیازمند است.