فرش دستباف همدان با دستان زنانی جان می‌گیرد که نسل‌به‌نسل حافظ نقش‌ها و مهارت‌های این هنر اصیل بوده‌اند، اما سهم آنان از ارزش اقتصادی فرش، همچنان زیر فشار دستمزدهای پایین، هزینه‌های فزاینده تولید و محدودیت حمایت‌های بیمه‌ای، قرار دارد؛ در استانی که حدود 90 درصد قالیبافان آن زن هستند و تولید فرش در نیمه نخست امسال بیش از 15 درصد رشد داشته، تنگناهای معیشتی و دشواری‌های بازار، پرسشی جدی درباره آینده اشتغال زنان بافنده و استمرار این میراث هنری، پیش کشیده است.
فرش دستباف، یکی از جلوه‌های اصیل هنر و فرهنگ همدان است؛ هنری که تار و پود آن نه‌تنها با هویت و پیشینه این دیار، بلکه با دستان پُرتلاش زنان این سرزمین گره خورده است. اگرچه مردان نیز در بخش‌های مختلف زنجیره تولید فرش، از تأمین مواد اولیه تا عرضه و فروش، نقش دارند، اما بخش عمده بافت این هنر- صنعت، بر دوش زنان است؛ زنانی که بسیاری از آن‌ها این مهارت را نسل‌به‌نسل از مادران و مادربزرگان خود آموخته‌اند و سال‌ها از عمر و توان جسمی خود را صرف حفظ آن کرده‌اند.
قالیبافی هنری نیست که تنها با گذراندن چند دوره آموزشی و آشنایی با فنون اولیه بتوان به استادی در آن رسید؛ بلکه حاصل سال‌ها تجربه، تمرین، صبوری و صرف زمان است. از همین رو، زنان قالیباف تنها تولیدکنندگان یک محصول نیستند، بلکه حاملان بخشی از میراث هنری و فرهنگی همدان به‌شمار می‌روند؛ میراثی که انتقال آن به نسل جوان، ضرورتی برای حفظ هویت بومی استان است.
فرش دستباف افزون‌بر ارزش هنری و اقتصادی، بازتاب‌دهنده فرهنگ، آداب‌ورسوم و هویت هر منطقه است. نقشه‌ها، رنگ‌ها و شیوه‌های بافت هر جغرافیا، روایتگر بخشی از تاریخ و زندگی مردمان آن است. بااین‌حال، افزایش هزینه مواد اولیه، تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها، دسترسی به این هنر ارزشمند را برای بخشی از علاقه‌مندان، دشوار کرده و بازار آن را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
هرچند فرش دستباف همچنان مشتریان خاص خود را دارد و بافندگان به فعالیتشان ادامه می‌دهند، اما کاهش قدرت خرید و دشوارتر شدن فروش، بیش از هر چیز معیشت زنانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد که درآمدشان به گره‌ زدن تار و پود فرش وابسته است. در این میان، تناسب دستمزد بافندگان با زمان، زحمت و هزینه‌های تولید و همچنین برخورداری از حمایت‌های بیمه‌ای، از مسائلی است که در استمرار فعالیت این زنان اهمیت ویژه‌ای دارد.
از این منظر، حمایت از فرش دستباف تنها حمایت از یک محصول یا صنعت بومی نیست، بلکه پشتیبانی از اشتغال زنان، حفظ میراث خانوادگی و انتقال هنری اصیل به نسل‌های آینده است. در همین راستا برای بررسی وضعیت هنر- صنعت فرش دستباف در همدان، ظرفیت‌های تولید، چالش‌های اقتصادی و معیشتی زنان بافنده و چشم‌انداز پیش روی این حوزه، با مسئول اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان، یک بانوی جوان قالیباف و رئیس اتحادیه فرش دستباف همدان، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم:
* همدان؛ خاستگاه 450 طرح و نقشه و 40 برند فرش
مسئول اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت استان همدان با اشاره به ظرفیت قابل‌ توجه استان در حوزه فرش دستباف، گفت: فرش دستباف همدان یکی از ظرفیت‌های ارزشمند اقتصادی، فرهنگی و اشتغال‌زایی استان است که با توسعه بازار، تقویت برندهای بومی و حمایت از تولیدکنندگان، می‌تواند جایگاه مطلوب‌تری در بازارهای داخلی و بین‌المللی به دست آورد.
رضا احدی اظهار کرد: استان همدان با برخورداری از جامعه آماری حدود 60 هزار نفری فعالان هنر- صنعت فرش دستباف، یکی از استان‌های دارای ظرفیت قابل‌ توجه در این حوزه است که حدود 25 هزار نفر از این تعداد، قالیبافان فعال دائم، فصلی و نیمه‌فعال و 35 هزار نفر نیز در مشاغل وابسته ازجمله رفوگری، مرمت، پرداخت و آموزش هستند.
وی با اشاره به سهم بیشتر داشتن بانوان در تولید فرش دستباف، افزود: حدود 90 درصد قالیبافان استان را بانوان تشکیل می‌دهند و بخش قابل‌ توجهی از آقایان نیز در حوزه‌هایی مانند چله‌کشی، رفوگری، تأمین مواد اولیه، فروش دار و ابزار و عرضه محصول، فعالیت دارند.
احدی با اشاره به زیرساخت‌های تولید فرش دستباف در استان، گفت: همدان دارای سه مجتمع بزرگ متمرکز قالیبافی، 65 کارگاه متمرکز بافت و 539 واحد تولیدی غیر متمرکز فرش دستباف است. در 6 ماهه نخست سال 1405 نیز حدود 15 هزار متر مربع انواع قالی و قالیچه در استان تولید شده که در مقایسه با 13 هزار متر مربع تولید در مدت مشابه سال 1404، رشد حدود 15.4 درصدی را نشان می‌دهد.
وی درباره وضعیت بیمه قالیبافان نیز اظهار کرد: درحال حاضر چهار هزار نفر زیر پوشش بیمه تأمین اجتماعی قالیبافی و دو هزار و 800 نفر زیر پوشش بیمه روستایی و عشایری قرار دارند. تعداد بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی قالیبافی در سال 1404 حدود چهار هزار و 600 نفر بوده که کاهش آمار فعلی عمدتاً ناشی از بازنشستگی بخشی از قالیبافان است.
مسئول اداره فرش سازمان صمت استان همدان با اشاره به برنامه‌های حمایت از قالیبافان جدید و جوان، گفت: پیگیری تخصیص سهمیه‌های جدید بیمه‌ای، به‌ویژه برای بانوان و نسل جوان، در دستور کار قرار دارد و تلاش می‌شود سهمیه افراد بازنشسته نیز در چارچوب ضوابط قانونی به قالیبافان جدید و واجد شرایط، اختصاص یابد تا استمرار اشتغال و حمایت اجتماعی از فعالان این هنر- صنعت، تضمین شود.
احدی درباره وضعیت صادرات فرش دستباف استان ابراز کرد: صادرات مستقیم فرش دستباف استان به کشور کانادا در مردادماه هر سال حدود 16 هزار کیلوگرم و با ارزش تقریبی 180 میلیارد ریال انجام می‌شود. بخش عمده‌ای از فرش‌های ابریشمی تولید استان نیز از طریق قم، تبریز و تهران به‌صورت غیر مستقیم صادر می‌شود که این مسئله موجب آن است که بخشی از ارزش‌افزوده، اعتبار تجاری و منافع اقتصادی تولیدات همدان در خارج از استان، شکل بگیرد.
وی توسعه صادرات مستقیم، ایجاد بانک اطلاعاتی جامع تولید و تجارت، احیای برندهای منطقه‌ای، ارتباط مستقیم تولیدکنندگان با خریداران خارجی، حضور هدفمند در نمایشگاه‌های بین‌المللی و بهره‌گیری از تجارت الکترونیک را از الزامات توسعه بازار دانست و گفت: هدف باید این باشد که همدان علاوه‌بر جایگاه تولیدی، به قطبی مستقل در تجارت و صادرات فرش دستباف کشور، تبدیل شود.
احدی با اشاره به وجود حدود 40 برند معروف فرش دستباف و 450 طرح و نقشه در استان، این ظرفیت را زمینه‌ای مناسب برای تقویت هویت تجاری فرش همدان دانست و افزود: تسهیلات بانکی و مشاغل خانگی نیز از ابزارهای مهم توسعه اشتغال این حوزه هستند؛ بااین‌حال، ارزیابی عملکرد تسهیلات نباید تنها بر تعداد افراد معرفی‌شده و میزان مصوبات بانکی متمرکز باشد، بلکه باید تعداد تسهیلات پرداخت‌شده، اشتغال ایجادشده و تثبیت‌شده و تأثیر آن‌ها بر درآمد فعالان نیز بررسی شود.
* قالیبافی؛ میراثی خانوادگی در دستان نسل جوان
در سوی دیگر این زنجیره، تجربه بافندگان نشان می‌دهد قالیبافی همچنان برای بخشی از زنان همدانی علاوه‌بر یک فعالیت اقتصادی، میراثی خانوادگی و فرهنگی است.
حدیث مقدم، بانوی 27 ساله همدانی، نخستین گره فرش را در 9 سالگی زده و از همان سن بافتن را آغاز کرده است.
قالیبافی را از مادرش که او هم از هفت‌سالگی قالیبافی کرده، آموخته و این هنر از نسل‌های پیشین خانواده به او رسیده است.
مقدم که در رشته علوم تربیتی تحصیل کرده و اکنون مربی است، فعالیت حرفه‌ای خود در قالیبافی را از دوران دانشگاه آغاز کرده و از حدود سال 1396 به‌صورت مستقل سفارش می‌گیرد.
وی و مادرش در منزل و در قالب مشاغل خانگی فعالیت می‌کنند و تلاش دارند بدون واسطه با مصرف‌کنندگان و خریداران، ارتباط داشته باشند.
این بانوی قالیباف همدانی درباره بیمه خود گفت: حدود یک‌سال است زیر پوشش بیمه قالیبافی قرار گرفته‌ام، درحالی که مادرم نزدیک به 15 سال سابقه استفاده از این بیمه را دارد؛ در این طرح 70 درصد حق بیمه را دولت و 30 درصد باقی‌مانده را بافنده پرداخت می‌کند.
وی درباره میزان فعالیت روزانه خود و مادرش بیان کرد: حدود چهار دار قالی در اختیار داریم و چند فرش را هم‌زمان پیش می‌بریم؛ به همین دلیل زمان مشخصی برای پایان هر فرش نمی‌توان تعیین کرد. بااین‌حال، من و مادرم به‌طور متوسط روزانه حدود 17 تا 18 هزار گره می‌زنیم که درمجموع حدود هشت تا 10 ساعت زمان می‌برد و این فعالیت به‌صورت پیوسته نیست.
مقدم با تأکید بر اینکه فرش دستباف همچنان مشتریان خاص خود را دارد، اظهار کرد: با وجود افزایش قیمت مواد اولیه و شرایط اقتصادی، افراد زیادی همچنان به خرید فرش دستباف علاقه‌مند هستند و حتی اگر فرشی برای دو تا سه ماه بدون مشتری بماند، درنهایت بازار خود را پیدا می‌کند.
وی درباره تنوع طرح و رنگ فرش‌ها گفت: برخی فرش‌های تولیدی از ویژگی‌های خاصی برخوردار هستند و در یک نمونه، حدود 120 تا 130 رنگ به کار رفته است؛ همچنین درحال بافت یک فرش 6 متری با نقشه‌ای قدیمی و متعلق به همدان هستیم که هزینه مواد اولیه آن حدود 100 تا 150 میلیون تومان برآورد شده و قیمت نهایی آن ممکن است به 700 تا 800 میلیون تومان برسد.
مقدم افزود: هزینه مواد اولیه فرش‌های کوچک از حدود 8 تا 9 میلیون تومان آغاز می‌شود و با توجه به ابعاد، نقشه و ویژگی‌های فنی، می‌تواند تا حدود 150 میلیون تومان افزایش یابد. تابلوفرش‌ها نیز به‌دلیل تعداد رنگ و جزئیات بیشتر، بافت دشوارتری دارند و دستمزد آن‌ها بیشتر است.
این بانوی هنرمند درباره دستمزد بافندگان نیز گفت: اگرچه در دوره اخیر درصدی به دستمزدها اضافه شده، اما این میزان کافی نیست و با توجه به زمان و زحمتی که برای بافت فرش صرف می‌شود، دستمزد باید افزایش بیشتری داشته باشد.
وی با وجود فشار جسمانی، هزینه‌های تولید و مشکلات بیمه‌ای، قالیبافی را فعالیتی فراتر از شغل دانست و اظهار کرد: این هنر برای من میراثی خانوادگی است و علاوه‌بر درآمدزایی، برایم آرامش ایجاد می‌کند.
مقدم ادامه داد: نشستن پشت دار قالی باعث می‌شود برای مدتی دغدغه‌ها و مسائل روزمره را فراموش کنم و این هنر، صبر و حوصله انسان را نیز افزایش می‌دهد.
* هشدار درباره آینده فرش دستباف؛ تولید در سایه موانع اقتصادی
رئیس اتحادیه فرش دستباف همدان نیز با اشاره به عوامل مؤثر در تعیین قیمت فرش، اظهار کرد: قیمت تمام‌شده هر تخته فرش به نوع مصالح، نقشه، تعداد رنگ‌ها، مدت‌زمان بافت، ابعاد و دستمزد بافنده بستگی دارد و نمی‌توان برای تمام فرش‌ها قیمت یکسانی تعیین کرد؛ در همدان بیشتر فرش‌ها با رج‌شمار 25 تا 38 و با استفاده از پشم با کیفیت متوسط، تولید می‌شوند.
رضا چراغی با تشریح مراحل تولید فرش دستباف، گفت: پس از انتخاب نقشه و تهیه مواد اولیه متناسب با رنگ‌بندی و تعداد رنگ‌ها، دار متناسب با ابعاد فرش آماده و چله‌کشی انجام می‌شود. سپس بافنده براساس نقشه، گره‌زنی را آغاز می‌کند. پس از پایین آوردن فرش از دار نیز مراحل دیگری مانند پرداخت، شست‌وشو، عیب‌گیری، شیرازه‌کشی و دارکشی انجام می‌شود و درمجموع بیش از 14 رسته شغلی و تخصصی در زنجیره تولید فرش دستباف فعالیت دارند.
وی با تأکید بر پایین بودن دستمزد بافندگان نسبت به میزان کار و زمان صرف‌شده، اظهار کرد: تورم و شرایط اقتصادی بر تمام بخش‌های تولید اثر گذاشته، اما باید از ابتدای زنجیره به دستمزد و معیشت بافندگان توجه شود تا تولید پایدار بماند.
چراغی کاهش قدرت خرید مردم را یکی از عوامل تغییر بازار دانست و گفت: افزایش قیمت‌ها موجب شده فرش دستباف برای بخشی از مردم به کالایی گران و حتی لوکس تبدیل شود و درنتیجه برخی مصرف‌کنندگان به سمت فرش ماشینی بروند؛ مسئله‌ای که هم بر فروش و هم بر میزان تولید، اثر گذاشته است.
رئیس اتحادیه فرش دستباف همدان درباره صادرات نیز اظهار کرد: طی چندسال اخیر صادرات قابل‌ توجهی در این حوزه نداشته‌ایم و بخشی از صادرات فعلی مربوط به فرش‌های قدیمی و دست‌ِ دوم است. تحریم‌های خارجی، محدودیت‌های داخلی، پیمان‌سپاری ارزی و کمبود مشوق‌های صادراتی، از مهم‌ترین موانع توسعه این بخش هستند.
چراغی فرش دستباف را فراتر از یک کالای مصرفی دانست و افزود: این محصول آمیزه‌ای از صنعت، فرهنگ، هنر و هویت مناطق مختلف است و نقشه‌ها، رنگ‌ها و ویژگی‌های بافت هر منطقه بخشی از پیشینه فرهنگی آن را بازتاب می‌دهد. فرش دستباف همچنین به‌عنوان کالایی سرمایه‌ای شناخته می‌شود و استفاده از مواد اولیه طبیعی از دیگر ویژگی‌های متمایزکننده آن است.
وی قیمت کوچک‌ترین فرش‌های دستباف موسوم به پشتی را از حدود پنج میلیون تومان اعلام کرد و گفت: یک قالیباف حرفه‌ای که محصول متناسب با نیاز بازار تولید و مستقیماً عرضه کند، می‌تواند به‌طور متوسط ماهانه 20 تا 25 میلیون تومان و در برخی شرایط تا 30 میلیون تومان درآمد داشته باشد.
چراغی تأکید کرد: صرف گذراندن دوره آموزشی برای ورود موفق به بازار کافی نیست و بافنده باید محصولی با کیفیت، اندازه و کاربرد متناسب با نیاز خریداران، تولید کند.
وی بازار همدان را همچنان دارای تقاضا برای فرش دستباف دانست و گفت: حتی در بازار فعلی نیز با کمبود این محصول مواجه هستیم.
رئیس اتحادیه فرش دستباف همدان تأمین مواد اولیه با قیمت مناسب، اختصاص یارانه به مواد اولیه و افزایش مشوق‌های صادراتی را از مهم‌ترین نیازهای این حوزه عنوان کرد و هشدار داد: درصورت تداوم موانع موجود، حتی تولید محدود فعلی نیز با مشکلات بیشتری مواجه خواهد شد.
چراغی در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: حمایت مالی و معیشتی از بافندگان و بازنگری در کل زنجیره تولید تا فروش، شرط تداوم این هنر- صنعت و حفظ جایگاه فرش دستباف همدان است؛ ظرفیتی که درصورت تقویت برندهای بومی، توسعه صادرات و کاهش هزینه‌های تولید، می‌تواند سهم بیشتری از بازارهای داخلی و خارجی به دست آورد.

صبا اسدی