بحران باروری و نارسایی قلبی؛ ارمغان شوم مصرف فستفود
سپهرعرب، گروه سلامت- شهره کرمی، یک کارشناس طب سنتی با ابراز نگرانی از رواج فستفودها در سفره ایرانیان گفت: مصرف مداوم غذاهای آماده بهدلیل دارا بودن چربیهای مضر و کربوهیدراتهای سنگین، نهتنها سلامت دستگاه گوارش و قلب را به خطر میاندازد، بلکه سلامت باروری جامعه را نیز بهشدت تهدید میکند.
در سالهای اخیر، الگوی تغذیهای جامعه تغییر بنیادینی داشته که پیامدهای جدی برای سلامت به همراه داشته است. یکی از عوامل اصلی این تغییر، گسترش بیرویه مصرف «فستفود» است. غذاهای آماده و فرآوریشده که با تکیه بر سرعت و طعمهای تند و تحریککننده تولید میشوند، به رژیم غذایی بخش بزرگی از جامعه، بهویژه نسل جوان، راه یافتهاند. متأسفانه فستفود به عادت غذایی بسیاری از افراد، از جمله مسافران و شاغلان، تبدیل شده است؛ مصرف مداوم این غذاها نهتنها نقشی کلیدی در شیوع کبد چرب و چاقی دارد، بلکه زمینهساز بسیاری از بیماریهای گوارشی نیز هست.
در کنار بحران فستفود، بحث «ادویهها» نیز ابعاد تازهای یافته است. ادویهها در فرهنگ ما همیشه دو رو داشتهاند؛ از یک سو، چاشنیهای اصیلی مانند زردچوبه، زعفران و دارچین هستند که اگر متعادل مصرف شوند، به بهبود مزاج و هضم غذا کمک میکنند. اما از سوی دیگر، استفاده بیرویه از ادویههای تند مانند فلفل قرمز و ترکیبات محرک در غذاهای مدرن، خاصیت درمانی خود را از دست داده و به عاملی آسیبزا تبدیل شدهاند. مصرف بیش از حد این مواد، یکی از دلایل اصلی تخریب دستگاه گوارش است.
در واقع، ما امروز میان دو جریان قرار گرفتهایم: میراث غنی ادویههای سنتی که در خدمت سلامت بودند، و موج پرشتاب فستفودها که ذائقه را به سمت طعمهای مصنوعی و آسیبزا سوق میدهند. اما مرز دقیق میان استفاده مفید و آسیبزا از ادویهها کجاست؟ و چگونه میتوان بدون از دست دادن لذت چشیدن غذا، از سلامت دستگاه گوارش محافظت کرد؟
برای بررسی علمی این چالشها و تحلیل اثرات این تغییرات بر سلامت بدن، با فریبا علیمیری، کارشناس طب سنتی و فارغالتحصیل دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، گفتگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
فریبا علیمیری، با اشاره به سبک زندگی پرمشغله امروزی گفت: گاهی بهدلیل مشغله زیاد و کمبود وقت، افراد ناچار به مصرف فستفود میشوند تا فقط گرسنگی خود را رفع کنند؛ غافل از اینکه این انتخاب، سلامت آنها را نادیده میگیرد. البته مصرف فستفود اگر به بیش از دو بار در ماه نرسد، شاید آسیب جدی به بدن وارد نکند، اما تکرار آن در حد سه تا چهار وعده در هفته، زنگ خطری جدی برای سلامتی است.
وی با تأکید بر آثار مخرب این مواد بر سیستم قلبیعروقی و دستگاه گوارش بیان کرد: فستفودها و نوشیدنیهای همراهشان، سرشار از کربوهیدراتهای تصفیهشده هستند و فیبر بسیار کمی دارند. با هضم این غذاها، حجم زیادی گلوکز وارد جریان خون میشود که باعث افزایش ناگهانی قند خون و ترشح بیش از حد انسولین میگردد. تکرار این چرخه بهمرور زمان باعث مقاومت به انسولین، افزایش وزن و ابتلا به دیابت میشود.
وی افزود: مصرف فستفود کالری دریافتی را بهشدت افزایش میدهد. همچنین چربیهای ترانس موجود در این غذاها، ضمن بالا بردن کلسترول بد خون، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و دیابت را دوچندان میکند.
این کارشناس با اشاره به اینکه مصرف فستفود اغلب با ورم، نفخ و تورم همراه است، گفت: ترکیب نمک، شکر و چربی در این غذاها موجب احتباس آب در بدن (ادم) میشود؛ به همین دلیل است که بسیاری از افراد بلافاصله پس از خوردن این غذاها، احساس نفخ یا تورم شدید دارند. این تورمها که در سبک زندگی غلط امروزی بسیار شایع شده، میتواند منجر به افزایش فشار خون شود که برای بیماران قلبی بسیار خطرناک است.
علیمیری در پاسخ به پرسشی درباره «ادم» و خطرات آن برای بیماران قلبی، توضیح داد: نمک فراوان موجود در فستفودها، بهویژه برای افرادی که مستعد ورم هستند، مشکلات کلیوی دارند یا دارای طبع سرد و مرطوب هستند، بسیار مضر است؛ چراکه این غذاها با تولید اخلاط بد و مواد زائد در بدن، این مشکلات را تشدید میکنند. این مواد زائد در اندامهای تحتانی تجمع یافته و به اصطلاح ما در طب سنتی، باعث بروز «بدانباشتها» و ورم در این نواحی میشوند.
وی افزود: ما این ورمها را در بسیاری از مراجعهکنندگان میبینیم. یکی از دلایل اصلی، رژیم غذایی نامناسب از جمله فستفودهاست؛ چراکه با ورود چندین ماده غذایی سرخشده با روغنهای بیکیفیت به بدن، سیستم گوارش ضعیف شده و نمیتواند غذا را به خون صالح تبدیل کند؛ در نتیجه، اخلاط بد و مواد زائد در بدن تولید میشود. بدن برای محافظت از اعضای رئیسه (مغز، قلب و کبد) در برابر این مواد زائد، آنها را به سمت اندامهای تحتانی سوق میدهد که حاصل آن، همین تورمها و بدانباشتهاست. وضعیتی که با کاهش تحرک و فعالیت بدنی در جامعه امروز، بسیار شایعتر شده است.
این کارشناس طب سنتی در ادامه افزود: نمک فراوان در فستفودها، مشکلات کلیوی و کبدی را تشدید میکند. امروزه شاهد شیوع بالای کبد چرب گرید 2 و 3 در میان مردم هستیم؛ دلیل اصلی این است که وقتی دستگاه گوارش بهدرستی عمل نمیکند و هضم غذا در معده ناقص باقی میماند، مواد خام و هضمنشده وارد کبد میشوند. کبد در این وضعیت قادر به ساخت خونِ سالم نیست و همین مسئله، زمینهساز تشدید کبد چرب میشود.
علیمیری در توضیح بیشتر بیان کرد: در بسیاری از افراد، ضعف عملکرد معده (معده سرد) و گرمای بیش از حد کبد دیده میشود که با سبک زندگی نادرست، مصرف مداوم آب یخ بهویژه در تابستان، و استفاده بیش از حد از مواد سنگینی مانند کره، برنج و چربی، این وضعیت حادتر میشود.
وی با هشدار درباره تبعات اضافه وزن ناشی از کالریِ بالای فستفودها گفت: مصرف بیرویه فستفود، بهسرعت منجر به چاقی میشود و فرد را در معرض مشکلات تنفسی مانند تنگی نفس و آسم قرار میدهد. اگر هنگام انجام فعالیتهای روزمره، بالا رفتن از پلهها یا کارهای خانه دچار تنگی نفس میشوید، این یک زنگ خطر جدی است که باید شما را به بازنگری در عادتهای غذاییتان وادارد.
وی با اشاره به اثرات نامطلوب این غذاها بر سلامت روان و باروری، تأکید کرد: فستفودها بر سیستم عصبی و باروری نیز اثرات مخربی دارند. متأسفانه در مطالعات مشاهده شده که مصرفکنندگان فستفود، نسبت به کسانی که تغذیه معتدل دارند یا از این مواد پرهیز میکنند، با احتمال بسیار بیشتری (حدود 51 درصد) در معرض افسردگی یا علائم آن قرار میگیرند. همچنین، بسیاری از غذاهای فرآوریشده حاوی موادی به نام «فتالاتها» هستند که میتوانند تأثیرات بسیار منفی بر باروری بزرگسالان داشته باشند.
این فارغالتحصیل دانشکده علوم پزشکی شهید بهشتی درباره خطرات «فتالاتها» توضیح داد: این مواد شیمیایی با ایجاد اختلال در عملکرد هورمونها، عامل بسیاری از ناباروریها هستند و در موارد شدید، ممکن است به نقایص مادرزادی منجر شوند؛ مشکلی که امروزه به یکی از چالشهای اصلی جوامع در زمینه بحران جمعیت تبدیل شده است.
علیمیری همچنین با اشاره به تأثیرات منفی مصرف مداوم فستفود بر سلامت پوست، مو، ناخن و سیستم اسکلتی بدن گفت: لازم است نسبت به کیفیت و سلامت مواد غذایی مصرفیتان حساستر باشید. با انجام روزانه ورزشهای سبک و حذف نوشیدنیهای مضر از سبد غذایی، میتوان گام مؤثری برای حفظ سلامت بدن برداشت.
وی درباره جایگاه ادویهها در تغذیه نیز بیان کرد: ادویهها بهدلیل عطر، طعم و رنگی که دارند، چاشنیهای اصلی سفرهها محسوب میشوند. این مواد بهترین آنتیاکسیدانهای طبیعی هستند و خواص فراوانی همچون خاصیت ضدمیکروبی، ضدنفخ و تقویت سیستم ایمنی دارند و به بهبود گردش خون و اکسیژنرسانی در بدن کمک میکنند.
این کارشناس طب سنتی افزود: با این حال، بسیاری از افراد بدون آگاهی از عوارض زیادهروی در مصرف این مواد، سلامت خود را به خطر میاندازند. ادویههای پرکاربردی نظیر فلفل، زنجبیل، دارچین، آویشن، سیر و زعفران اگر بیرویه مصرف شوند، نهتنها سودمند نیستند، بلکه میتوانند آسیبزا باشند.
وی ادامه داد: از آنجایی که طبیعت ادویهها گرم است، در فصول سرد سال، مانند یک دمنوش زعفران یا دمنوش هل، بدن را گرم و به آن انرژی و جان تازهای میبخشند. همچنین اعصاب را آرام کرده، باعث نیروبخشی قوای بدن شده و توان انسان را مضاعف میکنند، ولی افرادی که دارای طبع گرم هستند، باید آنها را با مصلح یا تعدیلکننده طبع آن مصرف کنند.
این کارشناس طب سنتی درباره برخی ادویهها گفت: فلفل سیاه دارای طبیعت گرم و خشک است و درجه گرمی آن بسیار زیاد است و میتوان آن را جزو گرمترین ادویهها دانست. دارچین نیز طبیعت گرم و خشک دارد و باعث گرم شدن بدن و کاهش رطوبت در افراد سردمزاج میشود. زنجبیل یک گرمکننده، یک آنتیاکسیدان و یک ضدعفونیکننده است.
علیمیری توضیح داد: سیر طبعی بسیار گرم و خشک دارد و حتی پودر سیر در زمره گرمترین ادویههاست. سیر به بهبود جریان خون کمک کرده و از خونریزیهای غیرعادی جلوگیری میکند. آویشن نیز با طبع گرم و خشک، ضدعفونیکنندهای قوی است و بهعنوان مصلح برای غذاهایی با طبع سرد یا نفاخ مانند دوغ، ماست، پنیر تازه، باقلا و حبوبات به کار میرود.
وی با تأکید بر اهمیت رعایت حد تعادل در مصرف ادویهها گفت: استفاده متعادل از ادویهجات معمولاً مشکلی ایجاد نمیکند، اما اگر فردی پس از مصرف غذایی خاص دچار عارضه شد، باید از مصرف آن پرهیز کند. مصرف ادویههای تند، علاوه بر مشکلات گوارشی، میتواند زمینهساز بروز آلرژیهایی با علائمی مشابه آسم مانند عطسه، آبریزش بینی و سرفه شود.
این کارشناس طب سنتی افزود: ادویهها میتوانند علائم رفلاکس معده (بازگشت اسید به مری) را تشدید کنند؛ عارضهای که با درد، سوزش و گرفتگی در قفسه سینه همراه است و گاه حتی به حنجره آسیب میرساند. در این شرایط، خوردن غذاهای تند و ترش، وضعیت را بدتر میکند.
علیمیری به سایر عوارض ناشی از مصرف بیرویه ادویههای تند اشاره کرد و گفت: مشکلات چشمی، التهاب مفاصل یا ضایعات پوستی ازجمله پیامدهای جانبی این عادت غذایی است. همچنین در بسیاری از موارد، مصرف این ادویهها میتواند منجر به اسهال و دلپیچه شود که اگرچه به دستگاه گوارش مربوط است، اما ناشی از اثر مستقیم این مواد بر روده است، نه معده.
وی در پایان افزود: مقالات متعددی به تداخل ادویهها با داروها اشاره دارند. برخی ادویههای پرمصرف مانند دارچین، زردچوبه و زنجبیل، بهویژه اگر در دوزهای بالا و به صورت مکمل مصرف شوند، میتوانند بر جذب و متابولیسم داروها اثر بگذارند و اثربخشیِ داروهایی را که نیاز به سطح پایداری در خون دارند، کاهش دهند.
گذار از تغذیه بحرانآفرین به ذائقه سلامتمحور؛ ضرورت بازگشت به الگوهای بومی
هشدارهای علمی و بالینی نشان میدهد که گسترش روزافزون مصرف فستفود و استفاده ناآگاهانه از ادویههای تند، فراتر از یک تغییر ساده در ذائقه، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و ساختار جمعیتی جامعه است.
پیامدهای تلخ الگوهای تغذیهای وارداتی که به شکل نارساییهای قلبی، چاقی، کبد چرب و در نهایت بحران نگرانکننده ناباروری بروز کرده، نتیجه شتابزدگی در زندگی مدرن و غفلت از اصول بنیادین حفظ سلامت است. در این میان، انباشت سموم محیطی نظیر «فتالاتها» در بافتهای بدن و آسیب به اعضای اصلی (مغز، قلب و کبد) به دلیل هضم ناقص غذا، زنگ خطری جدی برای متولیان سلامت عمومی بهشمار میرود.
روی آوردن به رفتارهای پیشگیرانه، تعدیل طبع غذاها با استفاده از مصلحات علمی، افزایش تحرک بدنی و از همه مهمتر، بازتعریف سبد غذایی خانواده بر پایه الگوهای اصیل و سنتی، دیگر یک انتخاب ساده نیست؛ بلکه ضرورتی ساختاری برای حفظ پویایی و سلامت نسل امروز و فرداست.
بیتردید، عبور از این بحران پنهان و اصلاح عادات زیانبار تغذیهای، نیازمند همافزایی رسانهها برای ارتقای سواد سلامت جامعه و تلاش دستگاههای سیاستگذار برای دسترسی آسانتر شهروندان به مواد غذایی سالم است؛ گامی حیاتی که میتواند جامعه را از ورطه بیماریهای نوپدید به سوی آیندهای پویا و سلامتمحور هدایت کند.
