مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان با تأکید بر نقش توسعه سردخانه‌ها در کاهش ضایعات، گفت: در حال حاضر حدود 20 تا 30 درصد محصولات کشاورزی دچار ضایعات می‌شوند و هدف‌گذاری ما این است که با توسعه ظرفیت‌های نگهداری و فرآوری، این رقم را به کمتر از پنج درصد برسانیم.
استان همدان به‌عنوان یکی از استان‌های کشاورزی‌پایه کشور، ظرفیت قابل توجهی در تولید محصولات زراعی و باغی دارد و محصولاتی همچون سیب‌زمینی، سیب درختی، سیر، انگور، کشمش، گردو و دیگر محصولات کشاورزی، بخش مهمی از فعالیت اقتصادی و معیشت بهره‌برداران استان را تشکیل می‌دهند. با این حال، ارزش واقعی این تولیدات تنها در مرحله تولید و برداشت شکل نمی‌گیرد و بخش مهمی از ارزش افزوده در مراحل پس از برداشت، نگهداری، فرآوری، بسته‌بندی و بازاررسانی ایجاد می‌شود.
در این میان، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی می‌تواند ضمن کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، زمینه ایجاد ارزش افزوده، اشتغال، توسعه صادرات و افزایش درآمد تولیدکنندگان را فراهم کند. سردخانه‌ها نیز یکی از زیرساخت‌های مهم این زنجیره هستند که امکان نگهداری محصول و تنظیم زمان عرضه به بازار را فراهم می‌کنند.
اهمیت این موضوع به‌ویژه برای محصولاتی مانند سیب‌زمینی بیشتر است؛ محصولی که بخش قابل توجهی از تولید آن در یک بازه زمانی مشخص وارد بازار می‌شود و نبود ظرفیت مناسب برای نگهداری می‌تواند به عرضه یکباره، کاهش قیمت و فروش اضطراری محصول توسط کشاورز منجر شود.
در همین راستا، مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان از توسعه ظرفیت سردخانه‌ای استان و برنامه افزایش ظرفیت فرآوری محصولات کشاورزی سخن گفته و یک کارشناس حوزه اصلاح نباتات و مدیر اسبق صنایع تبدیلی و فرآوری استان اردبیل نیز بر ضرورت پیوند سردخانه‌ها با صنایع تبدیلی، بازار و تشکل‌های تولیدی تأکید دارد. در ادامه مشروح این گفت‌وگوها را می‌خوانید:
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به نقش سردخانه‌ها در فرآوری پس از برداشت محصولات کشاورزی اظهار کرد: وجود سردخانه بخشی از فرآوری پس از برداشت محسوب می‌شود که مزایای متعددی دارد و مهم‌ترین آن کاهش ضایعات محصولات کشاورزی است.
حمزه خانجانی‌افشار افزود: محصولات پس از برداشت یا باید برای فرآوری به صنایع غذایی منتقل شوند، یا به مصرف تازه‌خوری برسند و یا در فضایی مناسب و با شرایط استاندارد نگهداری شوند که سردخانه از مهم‌ترین این فضاها است.
وی با اشاره به اینکه ضایعات محصولات یکی از عوامل کاهش بهره‌وری در بخش کشاورزی است، تصریح کرد: در حال حاضر حدود 20 تا 25 درصد و در مواردی تا 30 درصد محصولات دچار ضایعات می‌شوند.
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان ادامه داد: وجود سردخانه‌ها قطعاً نقش مؤثری در کاهش این ضایعات دارد و هدف‌گذاری ما این است که با توسعه ظرفیت‌های نگهداری، میزان ضایعات محصولات کشاورزی به زیر پنج درصد برسد.
خانجانی‌افشار درباره مبنای تعیین نیاز استان به ظرفیت سردخانه‌ای اظهار کرد: در حال حاضر حدود 850 هزار تن سیب‌زمینی در فصل زمستان نیازمند نگهداری است؛ 500 هزار تن مربوط به تولید داخل استان و 250 هزار تن نیز از خارج استان تأمین می‌شود.
وی افزود: علاوه بر این، در محصول سیب درختی نیز در شهرستانی مانند نهاوند حدود 200 هزار تن تولید داریم که نیازمند فضای نگهداری مناسب است.
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان ادامه داد: در شهرستان‌هایی مانند رزن و کبودراهنگ نیز حجم قابل توجهی محصول تولید می‌شود که برای عرضه در زمان مناسب و متناسب با شرایط بازار، نیازمند نگهداری در سردخانه هستند.
وی با اشاره به ظرفیت فعلی سردخانه‌های استان بیان کرد: در حال حاضر ظرفیت سردخانه‌های فنی و مکانیزه استان حدود 200 تا 300 هزار تن است؛ با این حال، پتانسیل لازم برای ارتقا و توسعه این ظرفیت در جغرافیای کشاورزی استان وجود دارد.
*اولویت توسعه سردخانه در قطب‌های تولید
وی با بیان اینکه اولویت‌بندی ایجاد سردخانه‌ها بر اساس میزان محصولات تولیدی انجام می‌شود، گفت: در شهرستان‌های کبودراهنگ، اسدآباد، فامنین، رزن، نهاوند و ملایر ظرفیت مناسبی برای توسعه سردخانه‌ها داریم.
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان درباره وضعیت سردخانه‌های فعال استان گفت: در حال حاضر حدود 170 سردخانه دارای مجوز بهره‌برداری با ظرفیت متوسط سه هزار تن در استان فعال هستند.
خانجانی‌افشار با بیان اینکه بخش عمده این سردخانه‌ها توسط بخش خصوصی مدیریت می‌شود، افزود: بهره‌برداری از این واحدها بسیار بالاست؛ به‌طوری‌که در سردخانه‌های نگهداری سیب‌زمینی، گاهی حتی از راهروها نیز برای انبار کردن محصول استفاده می‌شود.
وی درباره مناطقی که بیشترین نیاز را به توسعه ظرفیت دارند، تأکید کرد: شهرستان‌هایی مانند نهاوند، ملایر، کبودراهنگ و اسدآباد همچنان به سردخانه نیاز دارند.
*نزدیکی سردخانه به محل تولید، هزینه‌ها را کاهش می‌دهد
وی درباره معیارهای صدور مجوز برای احداث سردخانه‌های جدید با تأکید بر نزدیکی این واحدها به قطب‌های تولید اظهار کرد: از آنجا که سردخانه‌ها در زمره صنایع تبدیلی هستند، استقرار آن‌ها در نزدیکی محل تولید قطعاً هزینه‌ها را کاهش می‌دهد.
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به شرایط اقلیمی استان افزود: به دلیل ارتفاع استان از سطح دریا، مصرف انرژی در فصل زمستان برای این واحدها کاهش می‌یابد.
خانجانی‌افشار ادامه داد: تقاضا برای سردخانه در تابستان کمتر است و عمده نیاز به نگهداری محصولات از فصل پاییز آغاز و تا بهار ادامه می‌یابد.
وی خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه بخش عمده سردخانه‌های استان از نوع بالای صفر هستند، نیاز به توسعه ظرفیت در این زمینه همچنان وجود دارد.
*افزایش 100 هزار تنی ظرفیت فرآوری
مدیرکل جهاد کشاورزی استان همدان با تأکید بر اینکه سردخانه به‌تنهایی برای ایجاد ارزش افزوده کافی نیست، گفت: هم‌زمان با توسعه ظرفیت نگهداری، باید برای فرآوری، بسته‌بندی و بازاریابی محصولات کشاورزی نیز برنامه‌ریزی شود.
خانجانی‌افشار با اشاره به اینکه اقتصاد استان همدان پایه‌ای کشاورزی دارد، افزود: ارزش تولیدات این بخش در استان بیش از 300 هزار میلیارد تومان است و توسعه ظرفیت فرآوری، ارزش افزوده بیشتری به همراه خواهد داشت.
وی با اشاره به ظرفیت فرآوری سیب‌زمینی اظهار کرد: در این فرآیند، هر سه تا چهار کیلوگرم سیب‌زمینی می‌تواند به یک کیلوگرم محصول فرآوری‌شده تبدیل شود که ارزش افزوده بالایی برای بخش کشاورزی ایجاد می‌کند.
وی ادامه داد: این ظرفیت وجود دارد که در یک برنامه سه‌تاچهارساله، حدود 100 هزار تن به ظرفیت فرآوری محصولات کشاورزی استان—به‌ویژه در حوزه سیب‌زمینی—اضافه شود و سهم این بخش در تولید ناخالص داخلی استان افزایش یابد.
*کشاورزی نیازمند یک زیست‌بوم اقتصادی است
این مسئول درباره شاخص‌های ارزیابی عملکرد سیاست‌های توسعه صنایع تبدیلی تصریح کرد: کاهش ضایعات، افزایش سهم فرآوری، ارتقای درآمد کشاورزان و کاهش فروش اضطراری محصولات ازجمله شاخص‌های کلیدی در این حوزه است.
خانجانی‌افشار تأکید کرد: بخش کشاورزی یک زیست‌بوم اقتصادی است و فعالیت مطلوب آن مستلزم شکل‌گیری ابزارها، نهادها و بازارهای مالی مناسب است.
وی خاطرنشان کرد: با شکل‌گیری این زیست‌بوم اقتصادی، دولت از محل ارزش افزوده، سرمایه‌گذار از سود فعالیت اقتصادی و بهره‌برداران و مردم نیز از زنجیره تولید منتفع خواهند شد.
وی خاطرنشان کرد: تقویت این زیست‌بوم اقتصادی، دستیابی همزمان به ارزش افزوده، کاهش ضایعات، توسعه فرآوری و سود اقتصادی برای تمام ذی‌نفعان اعم از کشاورز، دولت، سرمایه‌گذار و مردم را ممکن می‌سازد.
در ادامه، کارشناس اصلاح نباتات و مدیر اسبق صنایع تبدیلی و فرآوری استان اردبیل، با تأکید بر نقش سردخانه‌ها در حمایت از تولیدکنندگان گفت: یکی از مشکلات اصلی تولیدکنندگان، نبود فضای مناسب برای نگهداری محصول در زمان برداشت است که آنان را ناچار به فروش محصول به واسطه‌ها می‌کند.
علیرضا خواجوی، افزود: توسعه و دسترسی آسان به سردخانه‌ها به تولیدکننده اجازه می‌دهد با پرداخت هزینه‌ای اندک، محصول خود را در زمان مناسب و با قیمت معقول عرضه کند.
وی با بیان اینکه فروش، همواره یکی از دغدغه‌های اصلی تولید است، تصریح کرد: بازار، آخرین حلقه از چهار عامل اصلی تولید (نیروی انسانی، سرمایه، فناوری و بازار) است و نبود آن، تولیدکننده را متضرر می‌کند؛ از این‌رو توسعه سردخانه‌ها از سال‌ها پیش همواره اولویت داشته است.
این کارشناس اصلاح نباتات درباره پیشگیری از سرمایه‌گذاری‌های کم‌بازده و رقابت ناسالم در این حوزه اظهار کرد: توسعه سردخانه‌ها زمانی اثربخش است که با برنامه‌ریزی دقیق، استقرار صنایع تبدیلی در کنار آن‌ها و مدیریت بازارهای صادراتی همراه باشد.
خواجوی تأکید کرد: نباید تنها به سردخانه بسنده کرد؛ بلکه توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی برای حفظ ارزش افزوده و اشتغال‌زایی ضروری است تا از آسیب‌های خام‌فروشی در امان بمانیم.
وی با اشاره به ظرفیت‌های بالای فرآوری سیب‌زمینی در سایر کشورها گفت: در کشورهایی مانند آلمان یا بلژیک بیش از 300 نوع محصول از اقلام آرایشی و بهداشتی گرفته تا محصولات غذایی از سیب‌زمینی تولید می‌شود، اما ما هنوز در ابتدای راه هستیم و بهره‌گیری از صنایع تبدیلی و تکمیلی می‌تواند تحول بسیار خوبی در این حوزه ایجاد کند.
وی در پاسخ به این پرسش که اگر هزینه‌های انبارداری و خدمات بالا باشد منافع اصلی نصیب واسطه‌ها می‌شود، اظهار کرد: در اینجا نقش حاکمیت پررنگ می‌شود. یکی از سیاست‌های اصلی ما فعالیت در قالب شرکت‌ها و تعاونی‌ها بوده است؛ به همین منظور برای شکل‌گیری و برنامه‌ریزی تعاونی‌های سیب‌زمینی‌کاران در حوزه سردخانه و صنایع تبدیلی، مشوق‌هایی در نظر گرفته‌ایم.
این مدیر اسبق صنایع تبدیلی استان اردبیل افزود: این مجموعه‌ها حتی در تولید بذر «مینی‌تیوبر» نیز فعال شده‌اند. اگر بتوانیم این تشکل‌ها را به‌گونه‌ای مدیریت کنیم که زنجیره تولید، از تأمین بذر تا انبارداری و فرآوری را در بر گیرند، منافع و سود حاصله متناسب با سهام آن‌ها به خود کشاورزان بازمی‌گردد.
خواجوی تأکید کرد: اگر حاکمیت این تشکل‌ها را به حال خود رها کند و اولویت اصلی را به تعاون‌گران و تولیدکنندگان خرد ندهد، آنان متضرر خواهند شد.
*سردخانه؛ ابزار تنظیم عرضه و تقاضا
وی با تأکید بر نقش سردخانه‌ها در مدیریت زمان عرضه محصول گفت: تولید سیب‌زمینی به‌دلیل شرایط اقلیمی در مناطق خاصی متمرکز است؛ به‌طوری‌که استان‌هایی نظیر اردبیل، همدان و آذربایجان شرقی به‌دلیل اقلیم ویژه خود، محصول را در بازه زمانی مشخصی روانه بازار می‌کنند.
وی افزود: فرض کنید در عرض یک ماه همه این مناطق محصول خود را وارد بازار کنند. اگر در همان زمان سیاست نگهداری معقول، حمایت و سردخانه مناسب وجود نداشته باشد، از چند جهت با مشکل مواجه خواهیم شد.
این کارشناس حوزه اصلاح نباتات ادامه داد: نخست اینکه تولیدکننده متضرر خواهد شد؛ چون عرضه زیاد و تقاضا کم است و قیمت محصول کاهش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، اگر سیاست هدایت عرضه نداشته باشیم، در فصل‌هایی که نیاز بازار افزایش پیدا می‌کند، از نظر تأمین محصول با مشکل مواجه خواهیم شد.
خواجوی تأکید کرد: سردخانه‌ها نقش بسیار مؤثری ایفا می‌کنند؛ چراکه هم از زیان تولیدکنندگان در فصل برداشت جلوگیری کرده و هم منافع مصرف‌کنندگان را تأمین می‌کنند.
وی افزود: در ایامی مانند زمستان یا تعطیلات نوروز که بازار با تقاضای بیشتری مواجه است، سردخانه‌ها نقشی کلیدی در تنظیم عرضه و تأمین بازار دارند.
وی در پاسخ به پرسشی درباره شاخص‌های ارزیابی موفقیت توسعه سردخانه‌ها اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین دلایل ضرورت توسعه سردخانه‌ها، کاهش ضایعات انباری است.
این کارشناس افزود: در انبارهای غیراستاندارد، به‌دلیل فیزیولوژی سیب‌زمینی، علاوه بر افت کیفیت، شاهد تشدید آفات و بیماری‌های انباری هستیم.
خواجوی ادامه داد: گاهی در انبارهای سنتی، 30 تا 40 درصد محصول به دلیل فساد یا افت شدید کیفیت از بین می‌رود و به سطحی می‌رسد که صنایع نیز تمایلی به خرید آن ندارند.
وی تصریح کرد: اما محصولی که در سردخانه نگهداری شده، حتی پس از پنج تا شش ماه کیفیت خود را حفظ می‌کند و صنایع فرآوری (به‌ویژه تولیدکنندگان چیپس و سیب‌زمینی خلالی) با رغبت آن را خریداری می‌کنند، در حالی که محصولات انبارهای سنتی فاقد این ویژگی هستند.
این کارشناس اصلاح نباتات با تأکید بر نقش سردخانه در کنترل بازار گفت: اگر بتوانیم انبارهای خوبی داشته باشیم، بر اساس نیاز بازار محصول را عرضه کنیم و این موضوع باعث می‌شود بازار لطمه نبیند و نوسان قیمت نداشته باشیم. در این شرایط یک قیمت مناسب مشخص می‌شود و بر اساس نیاز بازار، انبارها را تأمین و محصول را به‌تدریج عرضه می‌کنیم.
خواجوی با اشاره به تجربه سال‌های گذشته اظهار کرد: سالیان قبل شاهد بودیم که در یک مقطع تولید زیاد شد اما انبارهای مناسب وجود نداشت؛ در مقطعی نیز نتوانستیم بازار را تأمین کنیم یا کیفیت محصول کاهش پیدا کرد. حتی در سال‌های گذشته مواردی داشتیم که برخی تولیدکنندگان به‌دلیل اینکه بازار کشش نداشت، محصول خود را معدوم کردند.
وی خاطرنشان کرد: اگر انبار مناسب داشته باشیم، محصول می‌تواند بر اساس نیاز بازار به آرامی مصرف شود و این موضوع هم به نفع تولیدکننده است و هم به نفع بازار.
مع‌الوصف توسعه سردخانه‌ها در همدان می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم تکمیل زنجیره تولید تا مصرف محصولات کشاورزی باشد؛ اما موفقیت این سیاست صرفاً با افزایش تعداد سردخانه‌ها یا ظرفیت اسمی آن‌ها سنجیده نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، این است که این ظرفیت بتواند از فروش اضطراری محصول در زمان برداشت جلوگیری کند، ضایعات را کاهش دهد، کیفیت محصولات را حفظ کند، زمان عرضه را با نیاز بازار هماهنگ سازد و در نهایت سهم بیشتری از ارزش ایجادشده را به تولیدکننده برساند.
از سوی دیگر،‌ چنانکه گفته شد؛ توسعه سردخانه باید همزمان با تقویت صنایع تبدیلی و تکمیلی، فرآوری، بسته‌بندی، صادرات و تشکل‌های تولیدی دنبال شود؛ چراکه نگهداری محصول بدون ایجاد بازار و ظرفیت فرآوری، تنها بخشی از مسئله را حل می‌کند.
برای استانی مانند همدان که تولید بالای سیب‌زمینی و دیگر محصولات زراعی و باغی، ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد ارزش افزوده دارد، حرکت از تولید و نگهداری محصول خام به سمت فرآوری و تولید محصولات متنوع‌تر می‌تواند ضمن کاهش ضایعات، درآمد کشاورزان و ارزش اقتصادی بخش کشاورزی را افزایش دهد.

طاهره ترابی مهوش