اجرای طرح «آبخیز تا جالیز» با تکیه بر آبخیزداری، احیای قنوات و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، علاوه بر کاهش خطر سیلاب و فرسایش خاک، ظرفیت تازه‌ای برای تقویت کشاورزی ایجاد کرده است.
طرح «آبخیز تا جالیز» با تمرکز بر عملیات آبخیزداری، آبخوان‌داری و احیای قنوات، در همین مسیر تعریف شده است؛ طرحی که تلاش می‌کند آب حاصل از بارندگی را پیش از تبدیل شدن به روان‌آب‌های مخرب، به فرصتی برای تقویت ذخایر زیرزمینی و پشتیبانی از فعالیت‌های کشاورزی تبدیل کند. اجرای این برنامه با مشارکت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و بسیج سازندگی، زمینه اجرای پروژه‌هایی را در مناطق مختلف استان فراهم کرده است.
در مناطقی همچون درودفرامان، سماق و ورمزان بیلوار، اقداماتی با هدف مدیریت منابع آب، توسعه پوشش گیاهی و افزایش بهره‌وری ظرفیت‌های طبیعی دنبال می‌شود. در کنار این فعالیت‌ها، پروژه قنات معکوس تنگ‌کنشت نیز به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، با بهره‌گیری از سازوکاری متفاوت از قنات‌های سنتی، آب‌های سطحی را به سمت لایه‌های زیرزمینی هدایت می‌کند.
آبخیزداری؛ از مهار روان‌آب‌ها تا تقویت سفره‌های زیرزمینی
محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، با اشاره به اهمیت اجرای پروژه‌های آبخیزداری از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی اظهار کرد: اجرای این پروژه‌ها از برنامه‌های کلیدی مجموعه وزارت جهاد کشاورزی است که با مشارکت سازمان منابع طبیعی و بسیج سازندگی و در قالب طرح «آبخیز تا جالیز» دنبال می‌شود.
وی با بیان اینکه عملیات آبخیزداری تأثیر مستقیمی بر وضعیت منابع آب زیرزمینی دارد، افزود: این اقدامات علاوه بر کاهش فرسایش خاک، زمینه افزایش پوشش گیاهی و نفوذ آب به داخل زمین را فراهم می‌کند و در صورت وجود ظرفیت مناسب در حوزه آبخیز، می‌تواند به تقویت سفره‌های زیرزمینی منجر شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه ادامه داد: در همین راستا، پروژه‌هایی در بالادست قنوات تعریف شده است تا آب حاصل از بارندگی به‌جای خروج سریع از حوزه آبخیز، در زمین نفوذ کند و پس از ذخیره‌سازی در منابع زیرزمینی، از طریق قنوات و چاه‌ها دوباره در چرخه تولید قرار گیرد.
رستمی با تأکید بر نقش این طرح‌ها در پشتیبانی از کشاورزی و امنیت غذایی بیان کرد: استفاده از ظرفیت آبخوان‌ها و تقویت منابع آبی مناطق روستایی، می‌تواند به استمرار فعالیت‌های تولیدی و بهبود شرایط بهره‌برداری از اراضی کشاورزی کمک کند.
وی با اشاره به اجرای طرح آبخیز تا جالیز در مناطق درودفرامان، سماق و ورمزان بیلوار کرمانشاه گفت: این پروژه‌ها با مشارکت مردم در حال اجراست و در یکی از طرح‌های مربوطه، بیش از 170 هکتار از اراضی زیر پوشش نهال‌کاری قرار گرفته است؛ ضمن اینکه از سیستم آبیاری پیشین نیز در این محدوده استفاده می‌شود.
قنات معکوس تنگ‌کنشت؛ مهار بخشی از سیلاب در بالادست کرمانشاه
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به پروژه قنات معکوس تنگ‌کنشت عنوان کرد: در این طرح، آب‌های سطحی جمع‌آوری و از طریق چاهک‌های تعبیه‌شده به سمت سفره‌های زیرزمینی هدایت می‌شود. این پروژه در زمان ارائه گزارش در مرحله تکمیل قرار داشته است.
رستمی با تشریح مشخصات فنی این طرح گفت: قنات معکوس تنگ‌کنشت از یک گالری اصلی به قطر یک متر و طول پنج هزار و 76 متر و 30 حلقه چاه با عمق 6 تا 12 متر و قطر یک متر تشکیل شده است.
وی افزود: برآوردها نشان می‌دهد این سازه طی چهار ماه از سال ظرفیت تغذیه یک‌میلیون و 292 هزار و 696 مترمکعب آب به سفره‌های زیرزمینی را دارد. همچنین در زمان وقوع سیلاب، امکان کاهش دبی اوج سیلاب به میزان حداکثر 240 لیتر بر ثانیه برای آن پیش‌بینی شده است؛ موضوعی که با توجه به قرارگیری این حوزه در بالادست شهر کرمانشاه، اهمیت ویژه‌ای دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به ابعاد اجرایی پروژه تصریح کرد: این طرح در محدوده‌ای به وسعت بیش از 15 هزار هکتار و با اعتباری معادل 180 میلیارد ریال اجرا شده است.
رستمی خاطرنشان کرد: بر اساس آمارهای ارائه‌شده، اجرای عملیات آبخیزداری در برخی مناطق افزایش یک‌ونیم تا پنج‌برابری دبی قنوات را به همراه داشته است. همچنین کاهش فرسایش خاک به میزان حدود 9 تن در هکتار در سال و نفوذ سالانه حدود 500 مترمکعب آب در هر هکتار، از دیگر نتایج گزارش‌شده این اقدامات است.
وی تأکید کرد: تداوم اجرای پروژه‌های آبخیزداری و توجه به ظرفیت‌های طبیعی هر منطقه می‌تواند در کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، حفاظت از خاک و پشتیبانی از تولید کشاورزی نقش مؤثری ایفا کند.
قنوات؛ میراث ایرانی برای پایداری آب و زندگی روستایی
هاشم نوری، رئیس اداره آبخوان‌داری معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، با اشاره به جایگاه تاریخی قنوات در مدیریت منابع آب اظهار کرد: قنوات از ابداعات و افتخارات فرهنگ و تمدن ایرانی به شمار می‌روند که از گذشته برای تأمین آب شرب و کشاورزی، مقابله با خشکسالی و مدیریت آب‌های زیرزمینی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و نقش مهمی در شکل‌گیری آبادی‌ها و شهرها داشته‌اند.
وی با بیان اینکه ایران از کشورهای پیشتاز جهان در احداث و بهره‌برداری از قنوات است، افزود: بر اساس آمارهای ارائه‌شده، کشور حدود 60 هزار رشته قنات دارد که ظرفیت تأمین سالانه بیش از هفت میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی را دارا هستند؛ آبی که عمدتاً در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
رئیس اداره آبخوان‌داری معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم قنوات، انتقال و استحصال آب بدون نیاز به مصرف مستقیم برق یا سوخت‌های فسیلی است. برآوردها نشان می‌دهد اگر قرار بود حجم آب تأمین‌شده از طریق قنوات با استفاده از پمپاژ و نیروی الکتریسیته برداشت شود، به ظرفیتی معادل 800 مگاوات برق نیاز بود.
نوری با تأکید بر اهمیت احیا و نگهداری این سازه‌های سنتی عنوان کرد: قنوات علاوه بر ارزش تاریخی و فرهنگی، ظرفیت قابل توجهی برای پشتیبانی از کشاورزی و حفظ حیات روستاها دارند و به همین دلیل، احیا، مرمت و لایروبی آن‌ها در اسناد و قوانین بالادستی کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی با اشاره به بند «ث» ماده 35 قانون برنامه ششم توسعه بیان کرد: در این قانون بر احیا، مرمت و لایروبی قنوات به میزان سالانه پنج درصد از وضع موجود در طول اجرای برنامه، با تأکید بر فعالیت‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، تصریح شده است.