معماری شهری از طراحی ساختمان‌های زیبا فراتر رفته و به ابزاری برای کاهش مصرف انرژی، بازآفرینی و ایجاد تجربه‌های تازه برای شهروندان تبدیل شده است. پروژه‌های جدید نما را از یک پوسته تزئینی به بخشی فعال از ساختمان تبدیل می‌کنند که می‌تواند نور را کنترل کند، انرژی تولید کند و به فضای عمومی شکل دهد.
شهرهای امروز با مجموعه‌ای از چالش‌های هم‌زمان از افزایش جمعیت و گرمای شهری گرفته تا کمبود زمین، مصرف بالای انرژی و نیاز به فضاهای عمومی باکیفیت روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی ساختمان‌های جدید دیگر نمی‌توانند فقط بر ارتفاع، فرم یا جلوه بصری تکیه کنند؛ یک پروژه موفق معماری باید بتواند در کنار زیبایی، عملکرد محیطی و اجتماعی مشخصی نیز داشته باشد.
نمای ساختمان در این میان اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. استفاده از چوب مهندسی‌شده، بتن کم‌کربن، شیشه‌های هوشمند، پوشش‌های سایه‌انداز و مصالح بازیافتی به معماران اجازه می‌دهد پوسته ساختمان را به بخشی از سامانه انرژی و اقلیم تبدیل کنند؛ بعضی پروژه‌ها با ایجاد تراس‌های عمومی، پُل‌های پیاده یا میدان‌های شهری، مرز میان ساختمان و فضای عمومی را کم‌رنگ کرده‌اند.
* هنگ‌کنگ؛ هندرسون و نمای شیشه‌ای مجسمه‌وار در قلب منطقه مرکزی
برج هندرسون یکی از شاخص‌ترین پروژه‌های معماری جدید هنگ‌کنگ است که در منطقه مرکزی شهر ساخته شده است. ساختمان در سال 2024 تکمیل و وارد مرحله بهره‌برداری شد و به‌دلیل فرم منحنی، نمای شیشه‌ای پیچیده و موقعیت شهری خود، توجه رسانه‌های تخصصی معماری را جلب کرد.
این برج حدود 190 متر ارتفاع دارد و در بخش اصلی شامل 36 طبقه بوده که زیربنای ناخالص آن حدود 43 هزار متر مربع اعلام شده است. هندرسون یک ساختمان اداری و تجاری بوده و برای استقرار شرکت‌ها، دفاتر مدیریتی، فضاهای پذیرایی و خدمات مرتبط با کسب‌وکار، طراحی شده است. موقعیت آن در یکی از گران‌ترین و متراکم‌ترین بخش‌های هنگ‌کنگ، اهمیت زیادی دارد، زیرا پروژه باید در زمینی محدود، هم‌زمان ظرفیت اداری قابل‌ توجهی ایجاد می‌کرد و به یک نشانه جدید در خط آسمان شهر تبدیل می‌شد.
فرم کلی ساختمان از ساختارهای طبیعی و گل بوهینیا، نماد شهر هنگ‌کنگ، الهام گرفته است. حجم بنا از پایین به بالا به‌صورت تدریجی باریک‌تر می‌شود و گوشه‌های تیز و خطوط مستقیم در آن جای خود را به منحنی‌های نرم می‌دهند. این ویژگی موجب شده است ساختمان از برج‌های اداری معمولی منطقه مرکزی متمایز شود که فرم مستطیلی و نمای یکنواخت دارند.
مهم‌ترین ویژگی بصری هندرسون، پوسته شیشه‌ای خمیده آن است. نمای ساختمان از مجموعه‌ای از پنل‌های شیشه‌ای تشکیل شده که در کنار عناصر فلزی و خطوط سازه‌ای، فرم چندلایه و پیوسته‌ای ایجاد می‌کنند. این نما از دور همچون پوسته‌ای یکپارچه و براق دیده می‌شود، اما درواقع از بخش‌های متعدد و هندسه‌های متفاوت تشکیل شده است.
با وجود ظاهر شفاف، هندرسون را نباید یک ساختمان تمام‌شیشه‌ای به معنای دقیق کلمه دانست. پوسته خارجی آن ترکیبی از شیشه، قاب‌های فلزی، عناصر سایه‌انداز و بخش‌های سازه‌ای است. پیچیدگی اصلی پروژه در آن است که نمای شیشه‌ای با فرم منحنی و غیر متعارف ساختمان هماهنگ شده؛ هندسه پوسته با ساختار داخلی و سیستم باربر ساختمان نیز هماهنگ است. استفاده از خطوط مورب و تقسیم‌بندی‌های چندضلعی علاوه‌بر ایجاد جلوه بصری، به انتقال نیرو و شکل‌دهی به حجم منحنی ساختمان کمک می‌کند. این نوع طراحی پارامتریک به معماران اجازه داده است فرم نهایی را با محدودیت‌های سایت، نیازهای سازه‌ای و الزامات فضای داخلی هماهنگ کنند.
نمای شیشه‌ای در هنگ‌کنگ باید با شرایط اقلیمی گرم و مرطوب، تابش شدید خورشید و نیاز زیاد ساختمان‌های اداری به سرمایش سازگار باشد، به همین دلیل طراحی پوسته فقط بر زیبایی تمرکز ندارد و کنترل نور، کاهش تابش مستقیم و بهبود عملکرد انرژی نیز در آن اهمیت دارد. شیشه‌های عملکردی، کنترل هوشمند تأسیسات و مدیریت نور طبیعی از راهکارهایی هستند که برای کاهش مصرف انرژی این ساختمان بزرگ به‌کار رفته‌اند.
پروژه با استانداردهای زیست‌محیطی و ساختمان سالم ارزیابی شده است؛ هندرسون تنها یک برج اداری نیست و در طراحی محوطه آن، فضای باز و مسیرهای دسترسی نیز مورد توجه قرار گرفته است. ایجاد میدان، فضای نشستن، مسیرهای پیاده و عناصر سبز در اطراف ساختمان کمک می‌کند بنا ارتباط بیشتری با خیابان و فضای عمومی داشته باشد. اهمیت هندرسون در ترکیب هم‌زمان فناوری ساخت، طراحی پارامتریک و هویت شهری است؛ این پروژه نشان می‌دهد که نمای شیشه‌ای می‌تواند از یک سطح تخت و تکراری فراتر برود و به پوسته‌ای سه‌بُعدی، منحنی و مجسمه‌وار تبدیل شود.
* کپنهاگ؛ مدرسه بین‌المللی کپنهاگ که از نور خورشید انرژی می‌گیرد
مدرسه بین‌المللی کپنهاگ در منطقه نوردهاون به‌دلیل نمایی که از هزاران پنل خورشیدی تشکیل شده، به یکی از نمونه‌های شناخته‌شده معماری آموزشی پایدار در کپنهاگ تبدیل شده است. ساختمان برای جمعیتی حدود یک‌هزار و 200 دانش‌آموز طراحی شده و مساحت زیربنای آن حدود 25 هزار متر مربع ذکر شده است. پردیس از چهار بخش یا بال اصلی تشکیل شده که هرکدام برای گروه سنی و نیازهای آموزشی متفاوتی درنظر گرفته شده‌اند. بخش‌ها به‌گونه‌ای سامان یافته‌اند که در کنار فضاهای آموزشی اختصاصی، امکان استفاده از فضاهای مشترک را نیز فراهم کنند.
ویژگی فنی و بصری اصلی بنا، نمای پوشیده از 12 هزار پنل خورشیدی است که مساحت مجموعه آن‌ها حدود 6 هزار و 48 متر مربع اعلام شده است. پنل‌ها در طیف‌هایی از آبی، سبز و فیروزه‌ای دیده می‌شوند و در بخش‌های مختلف پوسته بیرونی ساختمان نصب شده‌اند. پنل‌ها تنها تجهیزاتی روی بام نیستند، بلکه بخشی از نمای ساختمان را تشکیل می‌دهند و ظاهر کلی بنا را می‌سازند.
در طراحی این مدرسه سطح بزرگی از نمای بیرونی برای تولید برق به‌کار گرفته شده است؛ رویکردی که به‌عنوان سامانه خورشیدی یکپارچه با ساختمان شناخته می‌شود. پنل‌های رنگی با زاویه‌ها و آرایش‌های گوناگون کنار هم قرار گرفته‌اند تا سطح ساختمان یکنواخت و شبیه یک صفحه فنی ساده به نظر نرسد.
براساس اطلاعات منتشرشده، سامانه پنل‌های خورشیدی مدرسه سالانه حدود 200 تا 300 مگاوات‌ ساعت برق تولید و بخشی از برق مورد نیاز مدرسه را تأمین می‌کند. تولید واقعی هرسال ممکن است با توجه به میزان تابش خورشید، جهت و زاویه پنل‌ها، سایه‌اندازی، شرایط جوی و عملکرد تجهیزات، تغییر کند.
طراح این مدرسه فناوری خورشیدی را به‌صورت آشکار در معماری بنا وارد کرده است. دانش‌آموزان می‌توانند ببینند که بخشی از برق یک ساختمان چگونه تولید می‌شود و نما چگونه می‌تواند فراتر از زیبایی و محافظت در برابر شرایط محیطی عمل کند، اگرچه پوشاندن نما با پنل خورشیدی به‌تنهایی ساختمان را پایدار نمی‌کند.