نقش تابآوری سیستمی در شرایط جنگی
سپهرغرب، گروه اجتماعی- صبا اسدی: روانشناس و مشاور خانواده گفت: موفقیت یک کشور فقط به داشتن تجهیزات نظامی و قدرت رزمی وابسته نیست. هرچند این عوامل مهماند، اما در نهایت کشوری برنده است که «تابآوری سیستمی» بالاتری داشته باشد. امید به آینده مهمترین عامل تقویت این تابآوری در هر سازمانی است. برای ایجاد این امید و کاهش نگرانیها، یکی از راهکارهای اصلی، گسترش نشاط و شادمانی است.
در همین راستا گفتوگویی کردهایم با روانشناس و مشاور خانواده که چطور میتوانیم با نظم دادن به زندگی روزمره و محدود کردن اخبار نگرانکننده، تمرکز خود را بازیابی کنیم.
دکتر معصومه صادقی برای توضیح مفهوم تابآوری سیستمی گفت: یک سازه زمانی کارآمد و استاندارد است که علاوه بر داشتن تجهیزات، امکانات و فناوریهای جدید، بهگونهای طراحی و اجرا شده باشد که در برابر تنشها دوام بیاورد. این ویژگی در حوزههای مدیریتی و فنی «تابآوری سیستمی» نام دارد. بهنظر من، موفقیت یک کشور هم فقط به داشتن تجهیزات نظامی و توان رزمی وابسته نیست؛ هرچند این عوامل مهماند، اما در نهایت در یک بحران یا نبرد، طرفی پیروز است که تابآوری سیستمی بالاتری داشته باشد.
او درباره اهمیت تابآوری سیستمی در شرایط فعلی توضیح داد: شواهد و تجربیات نشان میدهد که در درگیریها و بحرانها، پیروزی فقط از آنِ طرفی نیست که فناوری پیشرفتهتر، نیروی انسانی قویتر، انبارهای پرتر یا تجهیزات مدرنتری دارد؛ بلکه جامعهای پیروز خواهد شد که سطح تابآوری سیستمی بالاتری داشته باشد.
این مشاور و روانشناس خانواده در ادامه گفت: مفهوم تابآوری سیستمی را میتوان با استقامت یک سازه مقایسه کرد. در یک سازه، علاوه بر نوع مصالح، نقشه و موقعیت مکانی، میزان پایداری و توانِ ایستادگی بنا در مواجهه با بحرانها سنجیده میشود. اگر کشور را بهمثابه یک سازه در نظر بگیریم، باید بررسی کنیم چه مؤلفههایی موجب ارتقای تابآوری آن در برابر بحرانها میشود.
صادقی با توضیح پیوند مستقیم بین امید به آینده و نشاط با تابآوری خاطرنشان کرد: امید به آینده، پیشران اصلی افزایش تابآوری سیستمی در یک سازمان است. برای ایجاد این امید و مقابله با اضطرابهای موجود، یکی از راهکارهای کلیدی، ترویج نشاط و شادمانی است. با بهرهگیری از بهانههای کوچک برای ایجاد نشاط، میتوان آرامش را به بدنه تزریق کرد. این امر موجب میشود افراد با ذهنی آرام و امیدوار به آینده، مسیر پیشرو را با توان بیشتری دنبال کنند. در نتیجه، برای عبور از چالشها، ضروری است که راهبرد اصلی بر پایه ارتقای تابآوری سیستمی بنا شود.
او در مورد نقش افراد در حوزههای علوم اجتماعی و روانشناسی توضیح داد: برای رسیدن به یک سیستم جامع و تابآور، باید وظایف را مشخص کرد. نهادهای دفاعی مسئولیت تأمین تجهیزات، تعیین راهبرد و مدیریت میدان نبرد را دارند، اما وظیفه تخصصی ما این است که با کاهش اضطراب عمومی، به افزایش تابآوری سیستمی کمک کنیم.
این مشاور خانواده با تشریح وظایف روانشناسان در زمینه افزایش تابآوری توضیح داد: این افراد موظف هستند با بهکارگیری فنون علمیِ کاهش اضطراب، سطح پایداری و تابآوری جامعه را ارتقا بخشند. یکی از راهکارهای مؤثر در این زمینه، ترویج نشاط و شادمانی به بهانههای کوچک است. برای نمونه، فرا رسیدن سال نو میتواند منشأ نشاط جمعی در جامعه باشد؛ امری که موجب تقویت امید به آینده و ترویج این باور میشود که باوجود تمامی چالشها، تغییر و تحول مثبت همواره امکانپذیر است.
صادقی در توضیح اهمیت مدیریت اخبار در جهت توجه به فردی که ذهن او بهطور مستمر درگیر اخبار نگرانکننده نظیر تحولات جبههها، بحرانها و مباحث امنیتی است اضافه کرد: این فرد باید بتواند امور روزمره خود را به نحو احسن مدیریت کند. اگرچه در بحرانهای کوتاهمدت میتوان شرایط را به شکلی گذرا سپری کرد، اما هنگامی که تنشها طولانی شده و به وضعیتی پایدار تبدیل میشوند، نقش تداوم فعالیتهای روزمره بسیار حیاتی میشود. در این شرایط باید مراقب بود که انباشت تروماهای فردی منجر به شکلگیری یک «ترومای اجتماعی یا همان آسیب اجتماعی» نشود؛ چراکه مواجهه با آسیبهای جمعی به مراتب پیچیدهتر و دشوارتر خواهد بود.
او در این راستا ادامه داد: نخستین و مهمترین نکته، توکل به ذات باریتعالی و توسل به ائمه اطهار (ع) است؛ درک این حقیقت که قدرتی فراتر از توان محدود ما وجود دارد، به انسان در مواجهه با بحران یاری میرساند. نکته دوم، بهرهگیری از فن «تغییر کانون توجه» است. به جای آنکه ذهن مدام درگیر اخبار شایعی باشد که از هر سو هجوم میآورند، باید دسترسی به این اخبار را محدود کرد تا تمرکز بر وظایف اصلی بازیابی شود. متأسفانه یکی از آسیبها در محیطهای کاری، فاصله گرفتن افراد از تخصص و مسئولیتهای اصلیشان بهدلیل غرق شدن در حواشی است.
این روانشناس و مشاور خانواده مطرح کرد: تسلط بر چالشهای زندگی مستلزم ایجاد نظم در امور روزمره و پرهیز از پیگیری اخباری است که مداخله در آنها از توان فرد خارج بوده و ثمرهای جز ایجاد اضطراب ندارد.
صادقی با تشریح تمرکز بر بازنگری و تقویت اهداف فردی بهعنوان یکی از روشهای کلیدی جهت ایجاد امید و ترویج نگرش مثبت به آینده اظهار کرد: ضرورت دارد اهدافِ مؤثر در زندگی و غایتِ «بودن» بهدرستی شناسایی شوند؛ چراکه تمرکز بر این اهداف، مواجهه با واقعیتهای جاری را تسهیل نموده و موجب ارتقای سطح تابآوری میشود. در این فرآیند، نباید صرفاً به افقهای زمانی محدود بسنده کرد؛ بلکه بایستی از اهداف کوتاهمدت بهعنوان ابزاری راهبردی و پلکانی برای دستیابی به آرمانها و اهداف بلندمدت بهره جست.
او در پاسخ به این سوال که چگونه میتوان این «وجود جمعی» را حفظ کرد، گفت: نگهداری از این «جامعه» تنها در صورتی امکانپذیر است که انگیزه و توان ایستادگی در افراد آن تقویت شود؛ به طوری که حتی اگر بخشی از اعضا بیمار یا آسیبدیده شوند، توان مقاومت در برابر بحرانها از بین نرود. همانطور که سلامت جسمی انسان با تغذیه سالم، مصرف مکملها و بودن در محیطهای شاداب بهبود مییابد، سلامت اجتماعی نیز نیازمند بهتر شدن حالِ جمعی برای دفاع در برابر حملات و چالشهای بیرونی است.
این مشاور و روانشناس خانواده با توضیح تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت ارتباطات با دوستان و اطرافیان بهعنوان یک راهکار کارآمد در شرایط کنونی گفت: گفتوگو و تبادل نظر که در مباحث روانشناختی نوعی «تخلیه هیجانی» محسوب میشود، نقشی کلیدی در کاهش فشارهای روانی دارد. اگرچه اولویت همواره با بهرهگیری از دانش متخصصان و مشاوران توانمند است، اما در صورت عدم دسترسی، گفتوگو با دوستان و همسالان، بهویژه افرادی که دارای همگرایی فکری و نگرش مشابه هستند، بسیار سودمند خواهد بود. توصیه میشود در این تعاملات، از همکلامی با افرادی که دچار تضادهای فکری شدید هستند پرهیز نموده و محور گفتوگوها را بر نقاط مثبت و چشماندازهای امیدوارکننده متمرکز کنید. در نهایت، باید به این حقیقت معترف بود که جامعه ما تاکنون سطح بینظیری از تابآوری را به نمایش گذاشته؛ به گونهای که کمتر کشوری توان مقاومت در برابر چنین حجم عظیمی از چالشها را دارد.
صادقی با بیان مثالی، وضعیت تقابل ما با قدرتهای استکباری را اینگونه توضیح داد: وقتی با یک متجاوز زورگو روبهرو میشویم، حتی اگر آسیبهای زیادی ببینیم، لحظهی پیروزی و ضربه نهایی به بدنهی ظالم، تمام آن سختیها را به لذت اقتدار تبدیل میکند. در شرایط فعلی، ما در حال ایستادگی در برابر بزرگترین قدرتهای استکباری و زورگوی جهان و سیلی زدن به آنها هستیم.
او با بیان ضروری بودن تبیین این حقیقت برای فرزندان و اطرافیان اشاره کرد: با صراحت بگوییم که ما در حال نبرد با بزرگترین قدرتهای سلطهگر تاریخ هستیم و در مسیر فروپاشی هیمنه آنان گام برمیداریم. این ایستادگی، مایه فخر و مباهات ملی است. بیتردید روزهای درخشانی در پیشرو داریم و این مجاهدتها بهعنوان برگی زرین در تاریخ ثبت خواهد شد.
این مشاور و روانشناس خانواده از منظر روانی و معنوی نیز تأکیدکرد: تحمل این ناملایمات تنها بهدلیل پایبندی به آرمانهای متعالی و ایدئولوژی مقدسی است که برای آن مبارزه میکنیم؛ همین هدفمندی و آرمانگرایی است که توانِ صبوری و پایداری در برابر چالشها را در ما مضاعف میسازد.
