سپهرغرب، گروه خانواده- صبا اسدی: یک روان‌شناس و مشاور خانواده گفت: روزه‌داری، عملی ارزشمند است که تأثیرات مثبت جسمی، روانی و شخصیتی بر روند رشد و شکل‌گیری شخصیت انسان دارد. یکی از مهم‌ترین فواید روزه‌داری، «خودسازی» و «خودکنترلی» است که در نهایت منجر به تقویت «نظارت درونی» می‌شود. زمانی که فرد در ماه رمضان از بسیاری از امیال و خواسته‌های خود صرف‌نظر می‌کند، این تواناییِ خودکنترلی در او تقویت شده و در طول زندگی، این کنترل و نظارت درونی را در تمام جنبه‌ها به همراه خواهد داشت.

وی با اشاره به دو بُعد کلیدی روزه‌داری، بیان کرد: بعد نخست تأثیر آن در زندگی اجتماعی و جنبه‌های مادی زندگی انسان و بعد دوم ابعاد معنوی و معرفتی روزه، ازجمله کسب جایگاهی والا نزد خداوند رحمان را دربرمی‌گیرد.

مشاور و روان‌شناس خانواده تأکید کرد: اگر روزه‌داری را نه صرفاً به عنوان یک عادت، بلکه با شناخت و آگاهی عمیق در مراحل مختلف رشد انجام دهیم، تأثیر آن پایدارتر و عمیق‌تر خواهد بود. روان‌شناسان رفتارگرا ممکن است رفتار را صرفاً امری عادتی بدانند، اما رفتاری که فقط از روی عادت شکل گرفته باشد، اثری ماندگار و عمیق ندارد. در مقابل، زمانی که رفتار با شناخت همراه باشد؛ یعنی بدانیم چرا کاری را انجام می‌دهیم و هدف آن چیست، قطعاً در انجام، استمرار و بهره‌مندی از آن موفق‌تر خواهیم بود. این همان رابطه‌ی سه‌گانه‌ی «دانش، نگرش و رفتار» است که بر یکدیگر تأثیرگذارند.

ابوطالبی با تأکید بر اهمیت دوران رشد کودکان، عنوان کرد: اگر از همان روزهای نخست، کودکان را با مفهوم و فلسفه‌ روزه‌داری آشنا کنیم و این عمل ارزشمند را به شیوه‌ای درست به آن‌ها بیاموزیم، این عادت می‌تواند زمینه‌ساز تداوم آن در آینده شود.

وی افزود: روزه‌داری، رفتاری ارزشمند است که آثار جسمانی، روانی و شخصیتی مثبتی در روند رشد و شکل‌گیری شخصیت انسان دارد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این عمل، «خودسازی» و «خودکنترلی» است؛ اینکه انسان در اوج گرسنگی و زمانی که میل به خوردن دارد، به خود نه بگوید و تا هنگام افطار صبر کند.

وی در ادامه، تفاوت بین «خودکنترلی» و «دگرکنترلی» را مطرح کرد و گفت: انسان‌هایی که توانایی خودکنترلی بالایی دارند، ارزشمندتر از افرادی هستند که رفتارشان تحت کنترل دیگران است. جامعه‌ای که بر پایه‌ی دگرکنترلی بنا شده باشد، همواره نیازمند یک ناظر بیرونی است، در حالی که نظارت درونی، که از خود فرد سرچشمه می‌گیرد، بسیار کارسازتر و پایدارتر است.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فرهنگیان با اشاره به ضرورت تقویت نظارت درونی در افراد گفت: روزه‌داری به تقویت نظارت درونی می‌انجامد. هنگامی که انسان در ماه رمضان خود را از بسیاری از کارها بازمی‌دارد، این خودکنترلی در او نهادینه می‌شود و در آینده نیز این کنترل درونی و نظارت را در تمامی جوانب با خود به همراه خواهد داشت.

ابوطالبی احمدی در ارتباط با موضوع محیط پیرامونی کودک در زمان رشد و همچنین تشویق‌ها گفت: بهتر است کودک مفهوم و فلسفه تمامی دستورات دینی را هم به‌صورت شنیداری و دیداری دریافت کند. در واقع او در محیط و پیرامون خودش در زمان رشد، کلماتی مانند «لا اله الا الله، محمد رسول الله» را بشنود و یا نمود بیرونی انجام تکالیف عبادی و دینی را در رفتار افراد مشاهده کند تا به‌تدریج به همان تفکرات سوق یابد.

وی با تأکید بر اهمیت ایجاد فضایی مثبت و دلنشین پیرامون روزه‌داری برای کودکان، خاطرنشان کرد: فضای عاطفی و لذت‌بخشی که در وعده‌های افطار، سحر و مناجات وجود دارد، باید برای کودک تداعی‌گر خوشی، صمیمیت و تجربه‌ای دلپذیر باشد. تشویق کودکان در این مسیر بسیار مهم است، اما باید توجه داشت که تشویق با «باج دادن» تفاوت اساسی دارد. وظیفه‌ ما این است که به کودک بیاموزیم کسی که روزه می‌گیرد و به وظایف دینی خود عمل می‌کند، پاداش اصلی خود را از خداوند دریافت خواهد کرد. ما نیز به‌عنوان قدردان، می‌توانیم از تلاش و پایبندی او به این امر ارزشمند، تقدیر کنیم.

وی ابراز کرد: می‌توانیم با برگزاری برنامه‌های شاد و مفرح پس از افطار و نماز، و همچنین تقدیر از کودکانی که روزه گرفته‌اند، چه روزه کامل و چه روزه کله‌گنجشکی، آن‌ها را به این امر تشویق کنیم. این تشویق می‌تواند هم جنبه‌ی مادی داشته باشد و هم در قالب گفت‌وگو و قدردانی کلامی صورت گیرد. حتی یک تماس تلفنی با خانواده و بیان جملاتی مانند «کودک ما امروز یک ساعت روزه گرفت و گفت من روزه‌ام»، می‌تواند تأثیر ماندگاری بر شکل‌گیری رفتار کودک داشته باشد. همین یک ساعت روزه گرفتن، گامی ارزشمند در این فرایند است.

مشاور و روان‌شناس خانواده با توضیح ضرورت پیش بردن مباحث به طوری که برای کودکان ملموس و قابل درک باشد بیان کرد: از این طریق می‌توان درک آن‌ها را در روابط اجتماعی و همدلی با دیگران گسترش داد. نظم شخصی و مهارت «نه گفتن» نیز از این راه در کودک شکل می‌گیرد؛ اینکه یاد بگیرد در زندگی اجتماعی کجا به احساس و هیجان خود نه بگوید، کجا به خواسته‌های نامعقول دیگران نه بگوید و کجا پاسخ مثبت دهد. این یک تمرین بسیار مناسب در شکل‌گیری رفتار است.

دکتر ابوطالبی پیشنهاد گفت: پیش از شروع ماه رمضان، کودکان را با صحبت درباره‌ این ماه آماده کنیم. وقتی ماه رجب یا شعبان است، می‌توانیم به کودک بگوییم که ماه مهمانی خدا نزدیک است. ماه مهمانی خدا یعنی ما مهمان خدا هستیم. برای این آماده‌سازی، می‌توانیم از داستان‌های دینی مانند داستان‌های قرآن و سخنان بزرگان دین، منابع جذاب مانند کتاب‌ها، فیلم‌ها، شعرها و کارتون‌های مرتبط، و همچنین خاطرات شیرین از افراد مورد علاقه‌ کودک، مانند پدربزرگ و مادربزرگ استفاده کنیم. روزه یک عبادت مهم است. این فرصتی است تا ارزش‌های اخلاقی را یاد بگیریم، نظم را تمرین کنیم و اطاعت از بزرگان دین، شخصیت‌های اجتماعی و حتی والدین را بیاموزیم.

وی افزود: برای ماه رمضان، کودکان باید از نظر فکری و جسمی آماده شوند. تغذیه‌ آن‌ها باید از قبل با مواد غذایی انرژی‌زا و کم‌کالری تقویت شود، نه صرفاً با افزایش حجم غذا. در ماه‌های رجب و شعبان، کودکان می‌توانند گاهی روزه بگیرند تا انجام تکلیف الهی در سن بلوغ برایشان آسان‌تر شود و بتوانند آن را بر خواسته‌های شخصی ترجیح دهند. اولویت دادن به تکلیف الهی بر امیال شخصی، در آینده به جلوگیری از رفتارهای نادرست دیگر نیز کمک می‌کند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فرهنگیان اذعان کرد: والدین گاهی کودکان را مجبور به روزه گرفتن می‌کنند، در حالی که اجبار آثار خوبی ندارد و نباید برای ایجاد رغبت از زور استفاده کرد. باید اجازه دهیم کودکان بر اساس شناخت و آگاهی، خود به این سمت گرایش پیدا کنند تا خدای نکرده دچار دلزدگی و خستگی نشوند والدین باید به این نکته توجه داشته باشند که اشکالی ندارد کودکان روزه نگیرند اما متأسفانه گاهی خانواده‌ها نیز دچار اشتباهاتی می‌شوند و در حضور کودکان به‌راحتی غذا می‌خورند، سفره پهن است و این رفتار، عادی‌سازیِ بی‌حرمتی به ماه رمضان است. طبیعتاً در دین ما، اگر کسی به عذر شرعی روزه نیست، نباید در ملأعام روزه‌خواری کند؛ این کار آثار اجتماعی و روانی منفی دارد و ارزش روزه‌داری را پایین می‌آورد.

ابوطالبی با اشاره به تأثیر عمیق روزه‌داری بر روح و روان انسان گفت: نوجوانی که به سن بلوغ رسیده و تکلیف روزه بر عهده اوست، این عبادت به تقویت «من وجودی» او کمک می‌کند. انسان به تعبیری سه ساحت وجودی دارد: «نهاد»، «خود» و «فراخود» به زبان فروید، یا «نفس امّاره»، «نفس لوّامه» و «نفس مطمئنّه» در کلام الهی. روزه‌داری به انسان کمک می‌کند نفس سرکش خود را کنترل کند و در برابر امیال و لذت‌های زودگذر بایستد.

دکتر ابوطالبی فرمودند که روزه‌داری تجربه‌ای تربیتی و معنوی برای کودکان و نوجوانان است. از این طریق، آن‌ها درک می‌کنند که در 11 ماه دیگر سال، ما چند وعده غذا می‌خوریم، در حالی که برخی افراد غذای کافی ندارند. این آگاهی باعث می‌شود کودک و نوجوان، مشکلات طبقات پایین‌تر جامعه را درک کرده و با آن‌ها همدردی کنند. این حس همدلی می‌تواند منجر به روحیه بخشندگی و توجه به همنوعان شود و در بزرگسالی، فرد نیازمندان را بهتر ببیند و حس همراهی با آن‌ها در او تقویت گردد.

وی با تبیین روزه‌داری به‌عنوان فرصتی برای تقویت ارتباطات گفت: روزه‌داری فرصتی است برای تقویت ارتباطات اجتماعی، ارتباطات خانوادگی و تبعیت از والدین. باید توجه داشت که لازمه ثمردهی این فرصت این است که والدین خودشان نیز عالم و عامل به آنچه به کودک آموخته‌اند باشند اما متأسفانه بعضی از افراد از این مسئله غافل هستند. کسی که خودش اهل غفلت است و روزه نمی‌گیرد، چگونه می‌تواند به دیگری بیاموزد؟ «ذات نایافته از هستی بخش/ کی تواند که شود هستی‌بخش»؟ بنابراین خانواده‌ها می‌توانند با کنار هم بودن بر سر سفره افطار و سحر، لذت این لحظات را به کودکان منتقل کنند.

مشاور و روان‌شناس خانواده بیان کرد: برقراری پیوند بین روزه‌داری و ارزش‌های دینی، کلید موفقیت در آموزش آن به کودکان است. گاهی بین خانه و مدرسه تضادهایی وجود دارد که این پیوند را کمرنگ می‌کند و باید از این شکاف پرهیز کرد. ضروری است که باورهای دینی هم در خانه و هم در مدرسه برجسته شده و ضرورت آن‌ها تبیین شود. همچنین باید برای کودکان توضیح داده شود که روزه‌داری چه فوایدی برای جسم دارد، مانند پاکسازی بدن از سموم و سوختن چربی‌های اضافه. آثار روحی و روانی روزه نیز بسیار مهم است.

ابوطالبی با بیان اهمیت برگزاری مراسمات در ماه مبارک رمضان بر باور و تفکر کودکان و نوجوانان افزود: بهتر است کودکان و نوجوانان در جلساتی که به مناسبت ماه مبارک رمضان برگزار می‌شوند محور قرارداده شده و بحث‌های روزمره مانند مسائل سیاسی و اقتصادی کنار گذاشته شود و از واقعیت‌های اجتماعی والاتر سخن گفته شود؛ از فرمان خدا، از لذت ماه رمضان، از خاطراتی که پدران و مادران از دوران کودکی و نوجوانی خود دارند و از آثار گوناگون روزه که پیشتر به آن‌ها اشاره شد.

وی در مورد دوران نوجوانی توضیح داد: این دوره بسیار حساس است. به عنوان مثال، در دوران دفاع مقدس، نوجوانان بسیاری از جبهه‌های جنگ حراست کردند و در حوادث اخیر نیز نوجوانان فرهیخته و متدین ما در حفظ و حراست از کیان اسلامی، مساجد و اماکن مذهبی نقش مهمی ایفا کردند.

وی مطرح کرد: رسول خدا (ص) دوران جوانی و نوجوانی را دورانی حساس و برزخی توصیف کرده‌اند؛ زمانی که فرد نه کودک است و نه بزرگسال و ممکن است نوعی سردرگمی روانی را تجربه کند. برای طی کردن این مسیر با آرامش، به‌ویژه در ایام روزه‌داری که گرسنگی و تشنگی می‌تواند باعث بی‌حوصلگی شود، باید به مدیریت تغذیه و رفتار نوجوانان پرداخت. در این شرایط، تقویت انگیزه‌های دینی و باورهای مذهبی، غیرت دینی آن‌ها را زنده نگه داشته و به گسترش شناختشان نسبت به خداوند کمک می‌کند تا این دوره را با موفقیت سپری کنند.

صبا اسدی