سپهرغرب، گروه سرآمدان- شهره کرمی: مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان در خانه تاریخی عبادی، امروز تنها یک آرشیو اداری نیست؛ گنجینه‌ای کم‌نظیر از حافظه تاریخی یک استان است که با همت «مولود ولدی» و سال‌ها پیگیری مستمر، به مرجعی مهم برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی تبدیل شده است. از اسناد مرمتی سال 1323 و پرونده‌های تاریخی بناها گرفته تا 19 هزار عکس و نگاتیو، 225 حلقه فیلم VHS و هزاران اسلاید قدیمی، همه در این مجموعه گرد آمده‌اند تا روایت زنده‌ای از تاریخ همدان را پیش چشم مخاطب بگذارند.

مولود ولدی؛ کارشناس مسئول مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان، متولد سال 1348 و فارغ‌التحصیل رشته موزه‌داری از دانشگاه میراث فرهنگی تهران است که مسیر حرفه‌ای خود را با چاشنی «عشق و علاقه‌ ذاتی» پیموده، بر این باور است که اسناد تاریخی، اشیایی بی‌جان در قفسه‌ها نیستند، بلکه نبض تپنده یک تمدن‌اند که برای درکشان، باید با آن‌ها زندگی کرد.

این دیدگاهِ ژرف باعث شده تا وی سالیان متمادی از عمر خود را وقفِ بازیابی حافظه تاریخیِ این دیار کند. در این گزارش، به پاسداشتِ تلاش‌های خستگی‌ناپذیرِ این نگاهبانِ بیدارِ تاریخ می‌پردازیم؛ فردی که با پیوند دادن تخصص و شیفتگی، پلی مستحکم میان گذشته‌ پرشکوه همدان و آینده‌ پیشِ روی آن بنا کرده تا آیندگان بدانند ریشه‌هایشان در کدام خاک و با کدام اسناد، آبیاری شده است.

در ادامه گفت‌وگوی تفصیلی خبرنگار سپهرغرب با کارشناس مسئول مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان را می‌خوانید؛

*آغاز مسیر؛ از موزه‌داری تا کتابخانه

مولود ولدی که فعالیت خود را از سال 1375 به‌صورت قراردادی آغاز کرده، درباره ورود به این عرصه اذعان کرد: از سال 1377 به‌صورت رسمی در موزه‌ها مشغول به کار شدم. اما به‌دلیل علاقه وافری که از دوران نوجوانی به کتاب و مطالعه داشتم، مدیران وقت را متقاعد کردم که در این حوزه فعالیت کنم. در ابتدا با یک ابلاغ داخلی 6‌ماهه و به‌صورت آزمایشی وارد کتابخانه میراث فرهنگی شدم، اما گویی تقدیر من با اسناد و کتب قدیمی گره خورده بود.

*دانش‌افزایی در محضر بزرگان؛ از شهید بهشتی تا شاگردیِ استاد انوار

وی افزود: پس از ورود به دنیای کتابداری، تحصیلات خود را در این رشته ادامه داده و سپس در مقطع کارشناسی ارشد رشته «نسخه‌شناسی و مرمت نسخ خطی» در دانشگاه شهید بهشتی پذیرفته شدم.

وی ادامه داد: افتخار دارم که پایان‌نامه تخصصی خود را در محضر اساتید بی‌بدیلی همچون مرحوم «پرویز اذکایی» و مرحوم «عبدالله انوار» به سرانجام رسانده و پس از آن در حوزه داوری و شناسایی اسناد مرتبط با فعالیت‌های میراث فرهنگی گام‌های مؤثری برداشته‌ام.

*قانون و رسالت جمع‌آوری اسناد

این کارشناس پیشکسوت، با اشاره به ریشه‌های قانونی فعالیت خود تصریح کرد: طبق بند 15 اساسنامه سازمان میراث فرهنگی (مصوب سال 1368)، تمام ادارات کل در استان‌ها موظف به گردآوری و حفظ اسناد و مدارک تخصصی حوزه میراث فرهنگی هستند. این وظیفه قانونی، مبنای اصلی تشکیل مرکز اسناد در همدان شد.

*همدان؛ در میان سه استان برتر کشور در حوزه آرشیو

ولدی موفقیت امروز این مرکز را فراتر از وظایف اداری و نتیجه علاقه و عشق به کار می‌داند و معتقد است: اگر امروز شاهد یک آرشیو منسجم، باکیفیت و غنی در همدان هستیم، نتیجه چاشنی کردن عشق و علاقه شخصی به وظایف سازمانی است. به جرأت می‌توان گفت به جز استان‌های اصفهان و فارس، کمتر استانی در کشور وجود دارد که کتابخانه و مرکز اسناد آن از نظر کمیت و کیفیت هم‌سطح همدان باشد.

*گردآوری و صیانت از گنجینه منحصر‌به‌فرد میراث فرهنگی همدان

وی، با اشاره به ماهیت تخصصی اسناد موجود در این مرکز اظهار کرد: این اسناد برخلاف مجموعه‌هایی نظیر سازمان اسناد ملی که شامل قباله‌های ازدواج یا بنچاق‌های شخصی است، اسنادی کاملاً تخصصی و حاکمیتی در حوزه میراث فرهنگی هستند که توسط مردم گردآوری نشده‌اند؛ چراکه اساساً در دسترس عموم نبوده‌اند. این مستندات حاصل مطالعات، کاوش‌ها و فعالیت‌های اجرایی میراث فرهنگی از دهه 40 شمسی به بعد است.

*ردیابی و انتقال اسناد از آرشیوهای پایتخت به همدان

وی در خصوص نحوه تجمیع این آثار گفت: بسیاری از این اسناد در گذشته به‌صورت پراکنده در مراکز مختلفی چون اداره فرهنگ و هنر سابق، اداره ارشاد و یا به‌ویژه در میراث فرهنگی تهران نگهداری می‌شدند. پس از ردیابی این مطالعات، با پیگیری‌ها و مکاتبات متعدد، موفق شدیم نسخه‌های اصلی این اسناد را از آرشیو تهران استخراج کرده و به همدان منتقل کنیم.

این مسئول افزود: به‌عنوان نمونه، اسناد مربوط به مطالعات تپه «پری» ملایر یا گزارش‌های مرمتی قدیمی میررضی آرتیمانی، بخشی از این گنجینه هستند که اکنون در مرکز اسناد استان متمرکز شده‌اند.

*آرشیو 19 هزار عکس و نگاتیو؛ شناسنامه بناهای تاریخی

ولدی با اشاره به اهمیت مستندسازی تصویری در حفاظت از آثار تاریخی بیان کرد: ما در حال حاضر حدود 19 هزار عکس سیاه و سفید از بناها و تپه‌های تاریخی استان در اختیار داریم. این عکس‌ها توسط کارشناسان دفتر فنی و معاونت میراث فرهنگی در دورانی که دوربین‌های آنالوگ رایج بود، تهیه شده است. هر بنا دارای آلبوم اختصاصی است و تمامی نگاتیوها کدگذاری شده‌اند.

وی خاطرنشان کرد: این آرشیو به‌قدری دقیق است که اگر پژوهشگری بخواهد وضعیت یک بنا (مثلاً یخچال میرفتاح ملایر) را قبل از مرمت بررسی کند، می‌تواند با استفاده از کدهای موجود، به نگاتیو مورد نظر دسترسی پیدا کرده و از آن برای پروژه‌های دانشگاهی و پژوهشی استفاده نماید. همچنین قراردادهای ادوار گذشته نیز در این محل کدگذاری شده و موجود است.

*تنها مرجع تخصصی برای دانشجویان و پژوهشگران استان

این پژوهشگر، مرکز اسناد میراث فرهنگی همدان را تنها مرجع مراجعه دانشجویان رشته‌های معماری، باستان‌شناسی، مرمت، گردشگری، صنایع‌دستی و مردم‌شناسی دانست و گفت: دانشجویان دانشگاه بوعلی سینا، پیام‌ نور، آزاد اسلامی، دانشکده توسعه و عمران و گنجنامه طی سال‌ها از این منابع منحصربه‌فرد استفاده کرده‌اند. طبق روال، این عزیزان یک نسخه از پایان‌نامه یا گزارش‌های کلاسی خود را به مرکز تحویل می‌دهند که همین امر منجر به ایجاد آرشیوی غنی از مطالعات معاصر شده است.

*فیلم‌های VHS و اسلایدهای تاریخی دهه 50

ولدی با بیان اینکه بخش دیگری از این مخزن به مستندات صوتی و تصویری اختصاص دارد، در این باره تشریح کرد: حدود 225 حلقه فیلم VHS شامل گزارش‌های باستان‌شناسی ارزشمند در این مرکز موجود است؛ ازجمله فیلم‌های مربوط به حفاری‌های دکتر «محمدرحیم صراف» در تپه هگمتانه و همچنین مستنداتی در مورد آداب و رسوم و مردم‌شناسی همدان.

وی تصریح کرد: علاوه بر این، حدود هزارو 800 اسلاید قدیمی از دهه 50 به بعد در اختیار داریم که از بناها، تپه‌ها و آثار تاریخی استان تهیه شده و آرشیوی بی‌نظیر محسوب می‌شود.

*اسناد مالی و اداری مرمت؛ از سال 1323 تاکنون

این فعال فرهنگی در ادامه به قدمت اسناد مکتوب اداری اشاره کرد و گفت: ما اسنادی در اختیار داریم که قدمت آن‌ها به سال 1323 بازمی‌گردد. به‌طور مثال، سندهای مربوط به مرمت بنای میررضی آرتیمانی در تویسرکان موجود است که در آن تمامی جزئیات هزینه‌کردها، از دستمزد کارگران و معماران گرفته تا قیمت آجر، سنگ و سیمان در آن دوران ثبت شده است. همچنین اسناد مرمتی آرامگاه باباطاهر در سال 1352 و سایر بناهای شاخص، به‌عنوان بخشی از تاریخچه اداری و اجرایی میراث فرهنگی استان در این مرکز صیانت می‌شود.

*مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی همدان؛ آرشیوی منسجم و در دسترس برای پژوهشگران و شهروندان

ولدی با تشریح روند گردآوری و سازماندهی منابع مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی همدان اظهار کرد: مجموعه اسناد میراث فرهنگی شامل تمام گزارش‌های ثبت و تمام گزارش‌های معرفی بناهاست که به‌صورت کاملاً منسجم گردآوری شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که پرونده‌های مربوط به مساجد، کاروانسراها، حمام‌ها، خانه‌ها و دیگر موضوعات میراث فرهنگی در پوشه‌ها و دسته‌بندی‌های اختصاصی نگهداری می‌شوند.

وی افزود: تمام این ابعاد و گستره میراث فرهنگی در یک آرشیو منسجم گردآوری شده که موضوع‌بندی شده و دسترسی به آن بسیار آسان است. ما شرایطی را فراهم کرده‌ایم که این منابع کاملاً و بدون هیچ زحمتی و بدون هیچ نامه‌نگاری اداری در اختیار دانشجویان و پژوهشگران قرار می‌گیرد.

*خانه عبادی؛ بنایی خاص در قلب شهر و در دسترس عموم

وی گفت: این مجموعه در مکانی بسیار خوب و پرتردد، ابتدای خیابان پاستور قرار دارد. اگر مردم بیشتر با این مکان آشنا شوند و قدر آن را بدانند، اتفاق خوبی خواهد افتاد. فضای این مجموعه، خانه عبادی است که خوشبختانه خاندان عبادی آن را برای این منظور اهدا کرده‌اند. موقعیت مکانی عالی، دسترسی به این مجموعه را برای مردم آسان کرده است.

این فعال میراث فرهنگی افزود: درب این مرکز به روی تمام شهروندانی که به تحقیق و مطالعه درباره همدان علاقه‌مند هستند، باز است. امیدوارم مردم از این مجموعه بیشتر استفاده کنند و قدر آن را بدانند.

*کتابخانه‌ای تخصصی در حوزه میراث فرهنگی

ولدی توضیح داد: نام این مجموعه «کتابخانه و مرکز اسناد میراث فرهنگی» است. کتابخانه ما نیز مانند مرکز اسناد، بر موضوعات تخصصی میراث فرهنگی تمرکز دارد. در این کتابخانه می‌توانید منابعی درباره معماری، باستان‌شناسی، مرمت، مردم‌شناسی، گردشگری، صنایع‌دستی، زبان‌های باستانی و به‌ویژه همدان‌شناسی پیدا کنید. ما مجموعه بسیار کاملی در زمینه همدان‌شناسی داریم. همچنین کتاب‌های موجود در کتابخانه ما شامل ادبیات کهن، سفرنامه‌ها و تاریخ است.

*تلاش برای تکمیل منابع با وجود کمبود اعتبار

وی در مورد چگونگی تهیه منابع کتابخانه‌ای توضیح داد: با وجود کمبود بودجه، ما در طول این سال‌ها تلاش کرده‌ایم تا منابع کتابخانه را جمع‌آوری کنیم. در سازمان میراث فرهنگی، چه در همدان و چه در کل کشور، همیشه با کمبود اعتبار مالی برای کتابخانه‌ها مواجه بوده‌ایم. با وجود پیگیری‌های مکرر از وزیر میراث فرهنگی و رئیس سازمان، متأسفانه تاکنون بودجه لازم به این بخش اختصاص نیافته است.

وی ادامه داد: با این وجود توانستیم با همکاری مدیران و از محل درآمدها و اعتبارات مختلف، کمک‌هایی برای کتابخانه فراهم کنیم. من سال‌های سال با بودجه بسیار حداقلی به نمایشگاه کتاب می‌رفتم و بر حسب نیاز شهروندان همدان، کتاب‌هایی را انتخاب و خریداری می‌کردم.

این کارشناس و پژوهشگر پیشکسوت در ادامه گفت: کتابخانه‌های عمومی معمولاً کتاب‌هایی را ارائه می‌دهند که مورد استفاده عموم مردم باشد. اما من با دقت و پیگیری، کتاب‌های مورد نیاز برای کتابخانه میراث فرهنگی را شناسایی کرده‌ام. بخش کوچکی از کتاب‌های مجموعه، اهدایی از سوی علاقه‌مندان بوده و باقی کتاب‌ها را شخصاً از نمایشگاه کتاب انتخاب و خریداری کرده‌ام. خوشبختانه، در حال حاضر گنجینه ارزشمند و منحصر‌به‌فردی از کتاب‌ها در حوزه‌های تخصصی میراث فرهنگی در اختیار داریم.

*آرشیو کامل نشریات تخصصی از دهه 50 تا امروز

ولدی در ادامه به بخش آرشیو نشریات مرکز اشاره کرد و گفت: ما یک اتاق مخصوص نشریات داریم که آرشیو ما از نشریات دهه 50 شمسی آغاز می‌شود. همچنین نشریات لاتین ما از دهه 70 میلادی (دهه 40 شمسی) در مجموعه موجود است. در حال حاضر، 36 عنوان نشریه مهم از جمله «هنر و مردم» و «میراث فرهنگی» را به‌صورت کامل بایگانی کرده‌ایم.

*گزارشی از گنجینه پنهان میراث فرهنگی همدان؛ از قرآن «مصحف ایران» تا آثار منحصربه‌فرد هوشنگ سیحون

وی، در پاسخ به پرسش درباره معرفی آثار برجسته موجود در مجموعه، اظهار داشت: با وجود ملاحظات حفاظتی که مانع از معرفی کامل تمامی آثار می‌شود، معرفی برخی از شاخص‌ترین منابع موجود در این مرکز، گویای غنای فرهنگی و پژوهشی آن است.

*نشریات تخصصی و کتب مرجع؛ ستون‌های اطلاعاتی مرکز

وی با اشاره به اینکه یکی از بخش‌های منحصربه‌فرد این مرکز، مجموعه نشریات تخصصی است که در کنار کتب مرجع، منابعی تکرارناپذیر را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد، اظهار کرد: در حوزه هنر و صنایع دستی، کتاب دو جلدی «قالی» که به بررسی جامع فرش و زیراندازهای موجود در ایران می‌پردازد، از جمله آثار شاخص این مجموعه است. همچنین مجموعه 10 تا 11 جلدی «خلیلی» نیز از دیگر منابع کمیاب و ارزشمندی است که در این کتابخانه نگهداری می‌شود.

*آثار هوشنگ سیحون و قرآن نفیس مصحف ایران

کارشناس مسئول مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان افزود: از دیگر افتخارات این مرکز، نگهداری تمامی آثار «هوشنگ سیحون»، معمار و هنرمند برجسته ایرانی است که مجموعه‌ای بسیار ارزشمند و خاص را تشکیل می‌دهد.

ولدی با بیان اینکه یکی از درخشان‌ترین آثار این گنجینه، قرآن نفیسی باشد که در سال 1382، هم‌زمان با انتخاب کتابخانه میراث فرهنگی همدان به عنوان مرکز نمونه و سرآمد، به این مجموعه افزوده شد، ادامه داد: این قرآن که تحت عنوان «مصحف ایران» به چاپ رسیده، اثری مطلا و بسیار نفیس است. ویژگی بارز این مصحف در این است که هر برگ آن، از یک قرآن تاریخی محفوظ در موزه‌های معتبر جهان است. این اثر نه تنها یک کتاب مقدس، بلکه یک دایره‌المعارف بصری از سیر تحول خط و تذهیب از قرون اولیه اسلام تاکنون به شمار می‌رود.

*چالش‌های حفاظت در بناهای تاریخی

وی ادامه داد: نگهداری از چنین آثار نفیسی در یک ساختمان قدیمی، با چالش‌های خاص خود همراه است. با توجه به ماهیت تاریخی بنا، امکان تجهیز و نصب سیستم‌های تهویه مدرن و دخل و تصرف در ساختار فیزیکی ساختمان وجود ندارد؛ چراکه این اقدام با استانداردهای حفاظتی خودِ بنا در تضاد است.

کارشناس مسئول مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان گفت: با این حال، تلاش شده تا شرایط محیطی در بهینه‌ترین حالت ممکن حفظ شود. خوشبختانه به‌دلیل فاصله گرفتن ساختمان از سطح حیاط، این مرکز فاقد رطوبت بوده و دما نیز به‌طور مستمر در محدوده مناسب برای نگهداری کاغذ (معمولاً بین 22 تا 24 درجه سانتی‌گراد) کنترل می‌شود.

*کنترل گرد و غبار؛ نبردی همیشگی

ولدی با اشاره به اینکه اگرچه دما و رطوبت تحت نظارت دقیق قرار دارد، اما نفوذ گرد و غبار به‌دلیل وجود پنجره‌های متعدد در یک بنای قدیمی، امری اجتناب‌ناپذیر است، ابراز کرد: با وجود اینکه رسیدن به استانداردهای مطلق کتابخانه‌های مدرن در یک بنای تاریخی دشوار است، اما گروه اجرایی مرکز تلاش می‌کند تا با نظافت مستمر و دوره‌ای، از آسیب رسیدن به آثار جلوگیری کرده و این میراث مکتوب را برای نسل‌های آینده حفظ نماید.

*چالش‌های فناورانه در دل تاریخ

وی افزود: یکی از جدی‌ترین چالش‌های کتابخانه‌های میراث فرهنگی در سطح کشور و همچنین در استان همدان، فقدان ردیف اعتباری مشخص و بودجه‌های لازم است.

وی تأکید کرد: در تعاریف کلان سازمانی و وزارتخانه‌ای، جایگاه کتابخانه‌ها و مراکز اسناد آن‌طور که باید دیده نشده است. این کمبود بودجه باعث شده تا نه‌تنها در همدان، بلکه در بیشتر مراکز کشور، تجهیز به نرم‌افزارهای مدرن کتابخانه‌ای و سیستم‌های تحت وب با کندی یا توقف مواجه شود.

این فعال فرهنگی با بیان اینکه تجربه مراجعان و پژوهشگران نشان می‌دهد که فضای مجازی و هوش مصنوعی، باوجود گستردگی، هنوز نمی‌تواند جایگزین مطالعات عمیق کتابخانه‌ای شود، گفت: برای نمونه، دانشجوی مقطع دکتری که درباره «گنبد علویان» تحقیق می‌کرد، ابراز داشت که اطلاعات دریافتی‌اش از هوش مصنوعی بسیار سطحی و حتی گمراه‌کننده بوده؛ اما با حضور در مرکز اسناد و دسترسی به منابع فیزیکی، عکس‌ها و اسناد مرمتی، افق‌های جدید و متفاوتی در پژوهش او گشوده شد.

وی تأکید کرد: این موضوع نشان می‌دهد که ماهیت ورود به کتابخانه و درگیر شدن با اسناد واقعی، بخشی جدایی‌ناپذیر و حذف‌نشدنی از فرآیند تحقیق و پژوهش است.

*لذت تورق کتاب؛ تجربه‌ای که دیجیتال‌سازی نمی‌تواند هدیه دهد

کارشناس مسئول مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی استان همدان در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به اینکه از دیدگاه کارشناسی، اگرچه دنیای دیجیتال دسترسی را آسان‌تر می‌کند، اما نمی‌تواند نیازهای حسی و روحی یک پژوهشگر را پاسخ دهد، ابراز کرد: حضور فیزیکی در میان انبوه کتاب‌ها، ذهن مخاطب را تحریک کرده و او را به سمت کشف موضوعات جدید سوق می‌دهد. تورق یک کتاب تاریخی و ارتباط مستقیم با اثر، کیفیتی دارد که هرگز از پشت نمایشگرهای شیشه‌ای قابل درک نیست.

* خانه عبادی؛ نبض تپنده تاریخ هگمتانه

در نهایت، آنچه مرکز اسناد میراث فرهنگی همدان را به یکی از سه آرشیو برتر کشور بدل کرده، تبلور همان «عشق و علاقه‌ای» است که مولود ولدی از آن سخن می‌گوید. تلاش برای بازگرداندن اسناد از پایتخت به خاستگاه اصلی‌شان و صیانت از 19 هزار قطعه عکس و نگاتیو که شناسنامه بناهای تاریخی استان محسوب می‌شوند، میراثی ماندگار برای نسل‌های آینده، پژوهشگران و دانشجویان است. این مرکز امروز نه‌تنها یک مخزن کتاب و سند، بلکه قلب تپنده تاریخ اداری و اجرایی میراث فرهنگی همدان است که با سرانگشت تدبیر و تخصص، غبار فراموشی را از چهره هویت این کهن‌دیار می‌زداید.

کلام آخر آنکه، تداوم این مسیر و غنای روزافزون این گنجینه، اکنون بیش از هر چیز مستلزم دیده شدن از سوی مسئولان و استقبال شهروندانی است که هویت خود را در لابلای این قفسه‌ها جستجو می‌کنند؛ چراکه میراث فرهنگی، پیش از آنکه در کتاب‌ها باشد، در حافظه جمعی یک شهر نفس می‌کشد.

شهره کرمی