باغ‌ها؛ از میراث «باغ‌شهری» همدان تا ضرورت بازنگری در ضوابط ساخت‌وساز
به گفته عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا، باغ در همدان فراتر از زمین تولید محصول، بخشی از سبک زندگی و حافظه جمعی این کهن‌شهر است. با این حال، تحولات اجتماعی سال‌های اخیر و دگرگونی کارکرد باغ‌ها از بستر تجاری به فضایی زیست‌محیطی و فراغتی، بازنگری در ضوابط ساخت‌وساز و مدیریت این میراث را گریزناپذیر کرده است.
طی سال‌های اخیر شاهد ساخت و سازهای گسترده‌ای در باغ‌های همدان و به‌ویژه باغ‌های دره‌مرادبیگ، عباس‌آباد و حیدره بوده‌ایم به نحوی که اگر امروز عکس و یا فیلم از بالای شهر همدان گرفته شود بیش از خودنمایی کردن باغ‌ها این ساخت وسازها هستند که سر به فلک کشیده و خودی نشان می‌دهند.
توسعه باغ‌ها در اطراف همدان، به‌ویژه در محدوده‌هایی مانند حیدره، گنجنامه، کشین و سایر مناطق اطراف، تنها یک موضوع مرتبط با زمین و ساخت‌وساز نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مسائل اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی، کشاورزی، مدیریت شهری و حتی پدافندی را دربرمی‌گیرد.
از یک سو، تفکیک قطعات و ساخت‌وسازهای گسترده می‌تواند به تخریب باغ‌ها و تغییر کاربری آن‌ها منجر شود و از سوی دیگر، ممنوعیت‌های سختگیرانه و نسخه‌های یکسان کشوری نیز ممکن است در عمل با واقعیت‌های اجتماعی و اقلیمی شهرهایی مانند همدان همخوانی نداشته باشد.
بر این اساس باتوجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا گفت‌وگویی با عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی، کارشناس مسائلی شهری و معمار ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
محمدرضا عراقچیان گفت: موضوع باغ‌ها باید از زوایای گوناگون بررسی شود و برای مدیریت آن‌ها به جای نسخه‌های واحد کشوری، راهکارهایی متناسب با شرایط هر منطقه تدوین شود تا ضمن حفظ محیط زیست و جلوگیری از تخریب باغ‌ها، کارکردهای اجتماعی و اقتصادی این فضاها تقویت گردد.
وی با اشاره به اینکه باغداری در گذشته عمدتاً فعالیتی تجاری با هدف کسب درآمد بود، افزود: آن زمان باغ‌داشتن نشانه جایگاه اجتماعی بالا، یعنی ارباب بودن بود و اقشار ضعیف‌تر در آن به کارگری می‌پرداختند؛ به همین دلیل، عمدتاً اعیان، اشراف، بازاری‌ها و کارمندان عالی‌رتبه صاحبان باغ بودند.
این کارشناس مسائل شهری ادامه داد: امروز با تغییرات اجتماعی، باغ‌داشتن علاوه بر کارکردهای اقتصادی، به یک ارزش زیست‌محیطی و تفریحی تبدیل شده است.
عراقچیان تأکید کرد: باغ‌داشتن اکنون یک ارزش اجتماعی محسوب می‌شود؛ بنابراین اگر این فضا باعث پیوند بیشتر اعضای خانواده، همکاران و نزدیکان شود، مثبت است، اما اگر موجب جدایی و انزوای خانواده از فامیل و همسایگان شود، از منظر اجتماعی ارزش منفی خواهد داشت.
*باغداری باید با ملاحظات زیست‌محیطی همراه باشد
وی با تأکید بر ضرورت توجه به ملاحظات زیست‌محیطی در باغداری گفت: هنگام داشتن باغ باید مراقب باشیم با مصرف بی‌رویه آب یا قطع درختان، به محیط زیست آسیب نزنیم.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا تصریح کرد: داشتن باغ امروز به یک ارزش اجتماعی تبدیل شده است و باید به جای مقابله با آن که عملاً ناممکن است، در مسیر مدیریت درست آن حرکت کنیم تا جنبه‌های مثبت تقویت و آسیب‌هایش کاهش یابد.
عراقچیان یکی از چالش‌های اصلی در این حوزه را نبود استاندارد واحد برای تعریف باغ دانست و توضیح داد: مفهوم باغ، باغداری و حتی مساحت مطلوب آن نسخه یکسانی برای کل کشور ندارد؛ برای مثال، در حالی که در شمال کشور شاید کمتر از هزار متر را باغ ندانند، در همدان این معیار به 300 تا 500 متر رسیده است.
وی عوامل متعددی ازجمله کمبود زمین، محدودیت منابع طبیعی، کمبود آب، ترافیک و مسائل امنیتی را بر شرایط منطقه گنجنامه مؤثر دانست و گفت این عوامل در کنار پروژه‌هایی مانند تله‌کابین باعث شده میل به خرید باغ در این منطقه کاهش یابد و در نتیجه باغ‌فروشی دیگر رونق گذشته را نداشته باشد.
وی درباره مناطق آبشینه و سد اکباتان نیز بیان کرد این مناطق به دلایلی همچون گرمای هوا، وجود پشه و مشکلات تأمین آب، مشتری کمتری دارند؛ از سوی دیگر، باغداران این مناطق عمدتاً افراد محلی هستند که نگاهشان به باغ، اقتصادی است و تمایل چندانی به فروش آن ندارند.
این کارشناس مسائل شهری خاطرنشان کرد: در برخی مناطق دیگر، ورود بورس‌بازی و دلالی زمین، ارزش واقعی باغ‌ها را تحت‌تأثیر قرار داده و متأسفانه زمینه‌ساز قطع درختان شده است.
*حیدره در مسیر تبدیل‌شدن به بخشی از شهر قرار گرفته است
عراقچیان با اشاره به وضعیت حیدره عنوان کرد: حیدره به‌دلیل نزدیکی به شهر شرایط متفاوتی پیدا کرده و ارتباطات اجتماعی و حتی ازدواج میان ساکنان آن و شهرنشینان افزایش یافته؛ همین موضوع رغبت به فروش زمین‌ها را در این منطقه بالا برده و اهالی حیدره نیز بیش از گذشته خود را بخشی از شهر می‌دانند.
وی افزود: حتی نام حیدره پشت شهر به حیدره بالای شهر تغییر یافته و این منطقه دارای مصوبه هیات وزیران است.
این معمار ادامه داد: از ابتدای جاده حیدره، از محدوده سبزی‌فروشی‌ها به سمت بالا و از سوی دیگر تا محدوده‌های بالای مریانج و باغ‌های سیاه گونج، زمین‌های بسیاری تفکیک شده است؛ این محدوده تا منطقه آبشار و باغ‌های آباد امتداد دارد، اما متاسفانه تفکیک‌ها در قطعات کوچک‌تر انجام شده و افراد زیادی آن‌ها را خریداری و توسعه داده‌اند.
عراقچیان با طرح این پرسش که آیا ساخت بنا در باغ خوب است یا بد؟ گفت: باید در این زمینه آسیب‌شناسی دقیقی صورت گیرد، چراکه تفاوت زیادی میان ساخت یک خانه 50 تا 70 متری با ساخت ویلای سه‌طبقه با 200 متر زیربنا در یک باغ 500 متری وجود دارد؛ حالت دوم مزاحم و غیرقابل پذیرش است، اما درباره حالت نخست باید واقع‌بینانه تصمیم گرفت.
وی تصریح کرد: اگر باغدار امکان اقامت مناسب برای خود و خانواده‌اش نداشته باشد، رسیدگی به باغ کاهش می‌یابد و زمین به مرور به باغی خشک یا بایر تبدیل می‌شود؛ در این شرایط مالک منتظر می‌ماند تا زمین به بافت شهری یا روستایی ملحق شود و مجوز مسکونی بگیرد.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه بوعلی‌سینا پیشنهاد کرد: اگر در مقیاسی منطقی، حدود 10 تا حداکثر 20 درصد مساحت باغ در حد دو طبقه 60 یا 70 متری به فضای اقامت اختصاص یابد، هم شأنیت خانوادگی رعایت می‌شود و هم انگیزه برای حفظ و بهره‌برداری مطلوب از باغ باقی می‌ماند.
*ساخت‌وساز کنترل‌شده می‌تواند به حفظ باغ کمک کند
عراقچیان بیان کرد: در چنین شرایطی اقشار مختلف جامعه می‌توانند متناسب با شأن خانوادگی و نیاز خود، محیطی مطلوب در باغ فراهم کنند. این امر علاوه بر تحکیم پیوندهای خانوادگی و دعوت از اقوام، به پویایی اقتصاد خانوار و حتی اشتغال‌زایی کمک می‌کند، چراکه حضور مستمر در باغ، زمینه‌ساز فعالیت نیروهای خدماتی و باغبان‌ها می‌شود.
وی با اشاره به تحولات دو سال اخیر اظهار کرد: باغ‌ها از منظر پدافندی نیز حائز اهمیت هستند و تجربه جنگهای اخیر و ضرورت مهاجرت موقت از شهرها نشان داد که توسعه باغ‌ها در ایجاد امنیت روانی و فیزیکی بسیار مؤثر است، زیرا اسکان خانواده‌ها در محیط باغ، پناهگاهی امن در شرایط بحرانی محسوب می‌شود.
این کارشناس مسائل شهری تأکید کرد: مجموعه عوامل اجتماعی، اقتصادی و پدافندی باید در سیاستگذاری باغ‌ها لحاظ شود.
عراقچیان خاطرنشان کرد: ساخت‌وساز در باغ‌ها باید محدود و با حفظ درختان باشد و این مهم نیز نباید با نسخه‌های سراسری و کشوری، بلکه با هماهنگی جهاد کشاورزی و شهرداری و متناسب با شرایط بومی هر منطقه مدیریت شود. هدف نهایی، توسعه باغ‌ها در کنار امکان بهره‌برداری منطقی است تا از این ظرفیت برای ایجاد آرامش و کاهش آسیب‌های اجتماعی استفاده شود.
وی درباره نحوه نظارت بر ساخت‌وسازها اظهار کرد: به باور من نه جهاد کشاورزی و نه شهرداری، به‌تنهایی یا حتی در کنار هم، توانایی کنترل کامل این روند را ندارند. وجود مشکلاتی مانند فساد اداری و محدودیت نیروی انسانی برای نظارت، باعث می‌شود قوانین به‌سادگی دور زده شوند، به‌ویژه آنکه ورود مصالح ساختمانی با وسایل نقلیه مختلف به‌آسانی صورت می‌گیرد و طبق قوانین فعلی نیز بناهایی که از عمر آن‌ها سه سال بگذرد، به جای تخریب، مشمول جریمه می‌شوند که خود مانع بازدارندگی است.
*تشکیل هیئت‌امنای کوچه‌باغ‌ها برای مدیریت ساخت‌وساز
وی راهکار خود برای مدیریت باغ‌ها را تشکیل هیئت‌امنای محلی عنوان کرد و گفت: پیشنهاد من این است که در هر منطقه باغی، هیاتی متشکل از نماینده جهاد کشاورزی، نماینده شهرداری و نمایندگان باغداران تشکیل شود.
این استاد دانشگاه افزود: امروزه حتی تعمیر خانه‌های باغی به معضلی برای مالکان تبدیل شده و موجب درگیری‌های اداری و تشکیل پرونده‌های قضائی می‌شود؛ در حالی که اگر هیات امنا مسئولیت ساماندهی این امور را بر عهده بگیرد، تعمیرات ضروری بنا یا اصلاح حصار و دیوار باغ‌ها می‌تواند تحت نظارت و در فضایی قانونمند انجام شود.
عراقچیان با اشاره به شرایط اخیر گفت: تجربه جنگهای اخیر نشان داد که محلات باید توانایی اداره خود را داشته باشند، چرا که در شرایط بحرانی ممکن است امکان مدیریت متمرکز دولتی کاهش یابد.
وی افزود: باغ‌ها نیز حکم محله را دارند و باید همانند بافت‌های شهری، اختیار بیشتری به مردم داده شود تا با تشکیل سازوکارهای مدیریتی، کنترل، امنیت و اداره امور منطقه خود را بر عهده بگیرند.
وی تأکید کرد: اجرای این طرح نیازمند همراهی با مردم است تا ضمن جلوگیری از آسیب‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی، رضایت عمومی از ساختار مدیریت و حاکمیت نیز افزایش یابد.
*نسخه واحد کشوری برای باغ‌ها پاسخگو نیست
این استاد انشگاه با تاکید بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های موجود گفت: زمان نسخه‌نویسی‌های متمرکز کشوری به پایان رسیده است؛ دوره‌ای که یک وزارتخانه در تهران با کارشناسانی ناآشنا به مسائل بومی، قانونی تدوین کند و پس از تصویب در مجلس برای سراسر کشور به اجرا بگذارد دیگر پاسخگو نیست.
عراقچیان افزود: هر استان و شهرستان باید بتواند با در نظر گرفتن ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و جغرافیایی خود نسخه بومی تدوین کند و این ضوابط پس از تایید نهایی در مرکز، برای اجرا به همان منطقه ابلاغ شود تا اصول اجتماعی و محلی به شکل بهتری رعایت گردد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای اروپایی در جلوگیری از خردشدن اراضی اظهار کرد: در کشوری مانند آلمان اگر پدری فوت کند، زمین کشاورزی میان وراث خرد و تقسیم نمی‌شود؛ بلکه زمین تحت مدیریت فرزند بزرگ‌تر به کشت و کار خود ادامه می‌دهد و سهم سایر فرزندان پرداخت می‌شود، بدون آنکه اراضی دچار تفکیک شوند.
وی خاطرنشان کرد: این الگو می‌تواند با رعایت جوانب احتیاط، به عنوان طرحی پایلوت در برخی شهرهای ایران مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد تا نتایج عملی آن مشخص شود.
مع‌الوصف صحبت‌های عراقچیان نشان می‌دهد مسئله باغ‌های حیدره و دیگر باغ‌های اطراف همدان را نمی‌توان صرفاً در چارچوب «ساخت‌وساز مجاز یا غیرمجاز» خلاصه کرد. باغ برای همدان بخشی از پیشینه باغ‌شهری، فرهنگ مهمان‌نوازی، اقتصاد خانوار و سبک زندگی شهروندان بوده و در شرایط امروز نیز کارکردهای اجتماعی، تفریحی، زیست‌محیطی و حتی پدافندی پیدا کرده است.
از سوی دیگر، توسعه باغ‌ها اگر بدون ضابطه و همراه با تفکیک‌های گسترده، ساخت ویلاهای بزرگ و قطع درختان باشد، می‌تواند به از بین رفتن همان سرمایه‌ای منجر شود که قرار است حفظ شود؛ بنابراین آنچه در این میان اهمیت دارد، یافتن نقطه تعادل میان «حفاظت» و «استفاده» است؛ یعنی امکان بهره‌برداری منطقی از باغ، بدون تبدیل آن به مجموعه‌ای از بناهای سنگین و بدون آسیب به پوشش گیاهی و منابع آب.
در این نگاه، مدیریت محلی با مشارکت باغداران، شهرداری و جهاد کشاورزی، تدوین ضوابط متناسب با شرایط هر منطقه، جلوگیری از خردشدن بی‌ضابطه اراضی، کنترل ساخت‌وساز و در عین حال فراهم کردن امکان اقامت محدود و منطقی در باغ‌ها می‌تواند ازجمله محورهایی باشد که برای آینده باغ‌های همدان مورد بررسی قرار گیرد. به جای یک نسخه یکسان برای تمام کشور، باید شرایط اجتماعی، اقلیمی، اقتصادی و جغرافیایی هر منطقه در سیاستگذاری باغ‌ها مورد توجه قرار گیرد.
