زنان در جامعه علاوه بر مسئولیت‌های خانوادگی، نقش‌های اجتماعی و شغلی متعددی بر عهده دارند؛ بااین‌حال، نقش مادری مسئولیتی پایان‌ناپذیر است که همواره جایگاه ویژه‌ای در زندگی آنان دارد و با وجود دشواری‌ها، دلنشین و ارزشمند است. در این میان، کمبود مهدکودک‌های اداری و کارگری در همدان و ناتوانی برخی خانواده‌ها در تأمین هزینه‌های بخش خصوصی، دغدغه نگهداری از فرزند و ادامه مسیر شغلی را برای مادران شاغل استان دوچندان کرده است.
کودکان در سال‌های نخست زندگی به حضور و محبت مادر نیاز دارند و لازم است مادران بتوانند در فواصل زمانی مناسب، فرزندان خود را ببینند، در آغوش بگیرند و در صورت نیاز به آنان شیر بدهند. بااین‌حال، بسیاری از مادران شاغل به‌دلیل محدودیت‌های کاری، امکان سر زدن به فرزندان یا هماهنگ کردن ساعات کاری خود با برنامه مهدکودک را ندارند.
ازاین‌رو، دسترسی به مهدکودکی نزدیک محل کار، برخورداری از هزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و تأمین نیازهای کودک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. همچنین، ضروری است واحدهای کارگاهی و محیط‌های شغلی که زنان، به‌ویژه مادران، در آن‌ها فعالیت می‌کنند، به مهدکودک مجهز شوند یا مراکز نگهداری کودک در فاصله‌ای نزدیک از آن‌ها قرار داشته باشند.
نگهداری از کودکان نیز نباید صرفاً به مراقبت ساده محدود شود، بلکه باید در محیطی ایمن، بهداشتی و متناسب با اصول تربیتی انجام گیرد. فراهم کردن چنین شرایطی به مادران کمک می‌کند ضمن حفظ تمرکز بر مسئولیت‌های شغلی، به فرزندان خود دسترسی داشته باشند و در صورت نیاز به آنان سر بزنند. برخی مصوبات نیز بر ضرورت دسترسی به مهدکودک در داخل یا نزدیکی واحدهای تولیدی تأکید دارند.
در همین راستا، با دو مادر شاغل درباره تجربه‌ها و مشکلاتشان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم و دیدگاه‌های معصومه باقری؛ مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری همدان و بهزاد حداد و معاون فرهنگی اداره‌کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان را درباره وضعیت مهدکودک‌ها و حمایت از مادران شاغل جویا شدیم.
** معلمی که نگران نگهداری فرزندش است
معلم و مادر یک کودک چهار ساله، درباره دشواری‌های هم‌زمان مدیریت شغل و مادری اظهار کرد: سخت‌ترین بخش ماجرا، هماهنگی ساعت کاری با نیازهای فرزندم است. باید صبح زود در مدرسه حاضر باشم و پیش از شروع کلاس‌ها مطمئن شوم فردی هست که بتوانم فرزندم را با خیال راحت به او بسپارم.
عاطفه آهنگری، با اشاره به اینکه کار معلمی به ساعت حضور در مدرسه محدود نمی‌شود، افزود: پس از پایان کلاس‌ها نیز آماده‌سازی درس و تصحیح برگه‌ها ادامه دارد. بنابراین، اگر در نگهداری فرزندم مشکلی پیش بیاید، تمام برنامه روزانه‌ام تحت تأثیر قرار می‌گیرد و کمک خانواده نیز همیشه در دسترس نیست.
وی درباره دغدغه‌های مهدکودک بیان کرد: شهریه مهدکودک هزینه قابل‌توجهی است و علاوه بر آن، فاصله، ساعت فعالیت و کیفیت مراقبت اهمیت دارد؛ زیرا اگر ساعت تعطیلی مهد با پایان کار هماهنگ نباشد، مشکل همچنان باقیست.
وی ادامه داد: مسئولیت نگهداری فرزند گاهی مانع شرکت در دوره‌های آموزشی یا پذیرش مسئولیت‌های بیشتر می‌شود؛ نه به دلیل بی‌علاقگی به پیشرفت شغلی، بلکه به این علت که امکان مطمئنی برای نگهداری کودک در آن ساعات وجود ندارد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت عملی از مادران شاغل خاطرنشان کرد: کمک همکاران در شرایط اضطراری ارزشمند است، اما نمی‌توان همیشه به آن تکیه کرد. دسترسی به مهدکودکی باکیفیت، نزدیک محل کار و با هزینه مناسب یا دریافت کمک‌هزینه نگهداری کودک، می‌تواند به مادران کمک کند با آرامش بیشتری به مسئولیت‌های شغلی خود بپردازند.
** هزینه نگهداری دو فرزند و محدودیت فرصت‌های شغلی
کارمند یک دستگاه دولتی و مادر دو فرزند نیز با اشاره به دشواری‌های هم‌زمان مدیریت کار و خانواده اظهار کرد: ساعت اداری مشخص است، اما مسئولیت مادری ساعت مشخصی ندارد. اگر فرزندانم بیمار شوند، مدرسه تعطیل شود یا فرد مسئول نگهداری نتواند بیاید، باید مرخصی بگیرم یا از خانواده کمک بخواهم؛ تکرار چنین شرایطی خسته‌کننده است و بر تمرکز کاری تأثیر می‌گذارد.
شیوا رحیمی افزود: برای خانواده‌ای با دو فرزند، هزینه مهدکودک بخش قابل‌توجهی از درآمد ماهانه را می‌بلعد. علاوه بر هزینه، فاصله مرکز نگهداری تا خانه یا محل کار و تطابق ساعت فعالیت آن نیز حیاتی است، چرا که رفت‌وآمد در این مسیرها به چالش‌های روزانه اضافه می‌شود.
وی درباره محدودیت‌های شغلی مادران بیان کرد: شرکت در دوره‌های آموزشی، مأموریت یا پذیرش مسئولیت جدید به پیشرفت شغلی کمک می‌کند، اما اگر با برنامه نگهداری فرزندان هماهنگ نباشد، ناچار به چشم‌پوشی از این فرصت‌ها هستیم؛ اضافه‌کاری نیز شرایط مشابهی دارد و گاهی مجبور به ترک زودهنگام محل کار می‌شویم.
این کارمند دولت با اشاره به ناکافی بودن حمایت‌های مقطعی تصریح کرد: مرخصی گرفتن یا هماهنگی با مدیر در مواقع بحرانی کمک‌کننده است، اما جایگزین راهکار ساختاریافته برای نگهداری کودک نمی‌شود؛ مرخصی باید برای مواقع ضروری باشد، نه ابزاری برای حل مداوم مسئله اصلی.
رحیمی ایجاد مهدکودک در محل کار، استفاده از مراکز معتبر با هزینه‌ مناسب، راه‌اندازی مراکز مشترک یا پرداخت کمک‌هزینه نگهداری را از راهکارهای مؤثر خواند و تأکید کرد: حمایت از مادران شاغل نباید در حد بخشنامه و توصیه باقی بماند، بلکه باید در زندگی روزمره آن‌ها اثر ملموسی داشته باشد.
**حمایت از مادران باید متناسب با شرایط خانواده‌ها
مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری همدان با اشاره به وضعیت نگهداری فرزندان زنان شاغل در دستگاه‌های اجرایی اظهار کرد: همه دستگاه‌ها امکان ایجاد مهدکودک ندارند و این موضوع به امکانات و تعداد کودکان بستگی دارد؛ با این حال، در برخی مجموعه‌ها مانند دانشگاه علوم پزشکی مهدکودک دایر است و تعدادی دیگر نیز به‌جای راه‌اندازی مهد، هزینه نگهداری فرزندان را پرداخت می‌کنند.
معصومه باقری با تأکید بر اینکه ایجاد مهدکودک به تأمین فضا، استانداردهای مراقبتی و مربیان آموزش‌دیده نیاز دارد، افزود: در دستگاه‌هایی که تعداد کارکنان دارای فرزند خردسال محدود است، ایجاد مهدکودک توجیه اقتصادی و اجرایی ندارد؛ به همین دلیل، برخی مجموعه‌ها پرداخت کمک‌هزینه را ترجیح می‌دهند تا مادران از مهدکودک‌های استاندارد استفاده کنند.
وی با اشاره به داده‌های موجود گفت: آمار دقیقی از تمام دستگاه‌های استان در اختیار نداریم، اما بر اساس اطلاعات دستگاه‌های عضو ستاد جوانی جمعیت، بیشتر آن‌ها فاقد مهدکودک هستند و برخی هزینه نگهداری فرزندان را پرداخت می‌کنند.
وی درباره تسهیلات مادران شاغل دارای فرزند زیر 7 سال بیان کرد: امکان تغییر ساعت ورود یا خروج و استفاده از یک روز دورکاری یا مرخصی ساعتی برای رسیدگی به امور فرزندان در نظر گرفته شده است، اما بهره‌مندی از آن‌ها به شرایط سازمان و مادر بستگی دارد.
مدیرکل امور بانوان استانداری همدان با اشاره به تفاوت الگوهای حمایتی خانواده‌ها افزود: برخی والدین ترجیح می‌دهند فرزند خود را به مهدکودک نسپارند و از کمک بستگان استفاده کنند؛ بنابراین نمی‌توان یک شیوه واحد تجویز کرد، اما ایجاد محیط کار دوستدار خانواده، توسعه مهدکودک‌های نزدیک به محل کار یا زندگی و افزایش مشارکت بخش خصوصی از راهکارهای مؤثر برای کاهش دغدغه‌های شغلی و فرزندآوری است.
باقری در پایان خاطرنشان کرد: تسهیلات ساعت کاری در مدیریت شرایط پیش‌بینی‌نشده مانند بیماری کودک مؤثر است و دستگاه‌های اجرایی باید در چارچوب مقررات، زمینه تعادل میان مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی مادران را فراهم کنند.
** تنها حدود 10 واحد کارگری مهدکودک دارند
معاون فرهنگی و اجتماعی اداره‌کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان همدان درباره وضعیت مهدکودک‌ها در واحدهای کارگری اظهار کرد: در حال حاضر حدود 10 واحد کارگری دارای مهدکودک هستند و سایر واحدها مطابق ماده 78 قانون کار، ازجمله رعایت مقررات زمان شیردهی یا پرداخت مزایای قانونی عمل می‌کنند.
بهزاد حداد با اشاره به تفاوت شرایط کارگاه‌ها افزود: ایجاد مهدکودک در همه واحدها از نظر اقتصادی و اجرایی توجیه‌پذیر نیست؛ برای مثال، در کارگاهی با یک زن شاغل راه‌اندازی مهد مقرون‌به‌صرفه نیست، اما این کار در مجموعه‌های بزرگ‌تر مانند بیمارستان‌ها و شرکت‌های بزرگ امکان‌پذیرتر است.
وی از پیشنهاد ایجاد مهدکودک‌های مشترک در شهرک‌های صنعتی خبر داد و گفت: این طرح برای شهرک صنعتی بهاران و سایر مجتمع‌هایی که چندین شرکت در آن‌ها فعالیت می‌کنند، قابل بررسی است تا کارکنان واحدهای مختلف از یک مرکز مشترک بهره‌مند شوند.
وی درباره تأثیر نبود مهدکودک بر اشتغال زنان بیان کرد: تاکنون با چالش یا مراجعۀ مشخصی مبنی بر ترک شغل زنان به‌دلیل مشکلات نگهداری فرزند مواجه نشده‌ایم و برای مادران دارای فرزند خردسال حمایت‌های قانونی مشخصی وجود دارد که کارفرمایان ملزم به رعایت آن هستند.
این مسئول در پاسخ به پرسشی درباره ابزارهای نظارتی و حمایتی اداره کار تصریح کرد: این اداره کمک‌هزینه نقدی مستقلی برای ایجاد مهدکودک به کارفرمایان پرداخت نمی‌کند، اما واحد بازرسی اجرای تکالیف قانونی را در کارگاه‌های مشمول پیگیری می‌کند و از کارفرمایان قانون‌مدار و حامی نیروی کار نیز تقدیر و به‌عنوان الگو یاد می‌شود.
*مهدکودک؛ فراتر از یک محل نگهداری
تجربه این دو مادر نشان می‌دهد که دغدغه زنان شاغل تنها «پیدا کردن مهدکودک» نیست؛ بلکه هزینه خدمات، فاصله، ساعت فعالیت و اطمینان از کیفیت مراقبت، بخش عمده‌ای از این معادله است. ناهماهنگی ساعت فعالیت مراکز با شروع کار معلمی یا هزینه‌های سنگین نگهداری از دو فرزند، هر کدام چالش‌های متفاوتی ایجاد می‌کنند که کمک خانواده یا مرخصی‌های اداری تنها مرهمی موقت بر آن‌هاست.
در نهایت، دسترسی به خدمات مطمئن نگهداری کودک، نه‌تنها با آرامش روانی مادران و اقتصاد خانوار گره خورده، بلکه بستر عدالت و فرصت برابر برای پیشرفت شغلی زنان را فراهم می‌کند؛ پرسشی که پاسخ آن متوجه دستگاه‌های اجرایی و نهادهای مسئول در همدان است تا مشخص شود تا چه اندازه برای این نیاز اساسی برنامه‌ریزی کرده‌اند.