با شروع جنگ و ایجاد شرایط بحرانی که امروزه در کشور شاهد هستیم، اهمیت مدیریت احساسات، هیجانات و کنترل اضطراب بیش‌ازپیش برجسته می‌شود. در شرایط بحرانی زندگی روزمره افراد تحت تأثیر قرار گرفته و گاهی ممکن است به‌دلیل عدم آگاهی از راه‌های مدیریت افکار و هیجانات، افراد توانایی انجام یک زندگی روزمره را از دست بدهند و تمامی توجه خود را به اضطرابی که احساس می‌کنند، معطوف کنند. در این زمان باید ضمن درک احساسات افراد و همدردی با آن‌ها، در جهت آموزش مدیریت اضطراب و کنترل هیجانات، گام برداشت. در این راستا گفت‌وگو می‌کنیم با دکتر زهرا شایسته‌فرد، مشاور خانواده درباره مدیریت احساسات، هیجانات و کنترل اضطراب:
این روانشناس و مشاور خانواده با اشاره به شرایط بحرانی این‌روزها در کشور و لزوم مدیریت احساسات، هیجانات، عواطف و کنترل اضطراب، گفت: در شرایط بحرانی باید به جملاتی که ردوبدل می‌کنیم، دقت داشته باشیم. دریافت برخی جملات، حتی اگر بر پایه شایعات باشند، می‌توانند در افراد تغییر ایجاد کنند؛ وقتی فکر هولناکی به ذهن تزریق می‌شود، متأسفانه منجر به احساس ترس، وحشت و نگرانی واقعی خواهد شد و ذهن فرقی بین واقعیت و فکر القاشده قائل نمی‌شود که همین احساسات رفتار فرد را شکل می‌دهند. این مهم نشان می‌دهد که باید کانال‌های ورودی مغزمان را بررسی کنیم که چه اطلاعاتی وارد آن‌ها می‌شوند.
زهرا شایسته‌فرد افزود: تصور کنید در خانه‌ای نشسته‌اید و ناگهان صدای مهیبی می‌شنوید؛ اگر صدای مذکور در ذهن شما این تصور را ایجاد کند که وسیله‌ای از جایی افتاده، طبیعتاً احساس ترس، ناراحتی و وحشت نخواهید داشت و رفتارتان نیز به‌گونه‌ای نخواهد بود که بخواهید فرار کنید. اما اگر همین صدا را بشنوید و ذهنتان آن را با انفجار مقایسه کند، قطعاً احساس وحشت و ترس در شما ایجاد می‌شود و این صدا درنهایت منجر به رفتاری مضطرانه خواهد شد.
این مشاور خانواده با توضیح اهمیت اطلاعات واردشده به مغز و لزوم کنترل آن‌ها، بیان کرد: باید اطمینان حاصل کنیم مطالبی را که مطالعه و کانال‌هایی که اخبار را از آن‌ها دریافت می‌کنیم، منابع معتبر و سالمی باشند؛ برای مثال تلویزیون. اگر در گروه‌هایی هستید که پخش شایعات در آن‌ها اثبات شده، فوراً از آن‌ها خارج شوید، چراکه سلامت روان شما بسیار ارزشمندتر است و نباید در این شرایط خوراک غیر واقعی دریافت کنید. هربار که در پی آن افکار، احساسی در شما ایجاد می‌شود، هورمون‌هایی در بدنتان ترشح می‌شود که شما را ضعیف‌تر می‌کند. پس با احترام به خود از منابع غیر استاندارد برای کسب اطلاعات استفاده نکنید.
شایسته‌فرد در ارتباط با منابع خبری خارج از کشور گفت: این منابع معمولاً در موضع دشمنی با ایران قرار دارند؛ بنابراین نمی‌توان آن‌ها را منبع درستی برای ارائه اطلاعات دانست. هدف آن‌ها ایجاد رعب و وحشت و انجام بازی‌های روانی است؛ اگر به چنین کانال‌هایی دسترسی دارید، آن‌ها را حذف کنید و در جریان باشید که نحوه واکنش شما به این پیام‌ها، بر فرزندان و اطرافیانتان نیز تأثیرگذار است.
وی در مورد افرادی که بیش از حد وقت خود را در فضای مجازی و در راستای پیگیری اخبار صرف می‌کنند، عنوان کرد: این افراد تمرکز کافی برای انجام امور روزمره خود نخواهند داشت.
این مشاور خانواده همچنین با توضیح ذهن‌آگاهی به‌عنوان یکی از عوامل کاهش اضطراب و مدیریت هیجانات به معنای توجه و تمرکز کامل بر فعالیتی که درحال انجام است، اظهار کرد: تمرینات ذهن‌آگاهی به ما می‌آموزد که در لحظه حال، بر کاری که درحال انجام آن هستیم، تمرکز کنیم؛ برای مثال چه درحال صرف غذا باشید، چه درحال شستن میوه، چه درحال صحبت با کسی و یا هر فعالیت دیگری، سعی کنید بر همان کار تمرکز کنید. یعنی وقتی کاری را انجام می‌دهید، ذهنتان نباید جای دیگری باشد؛ به حرکات دستتان و به وسیله‌ای که در دست دارید، نگاه کنید.
شایسته‌فرد با اشاره به نقش عبادت و نماز در ایجاد آرامش، گفت: اگر مشغول عبادت و نماز هستید، حتماً بر کلماتی که بر زبان می‌آورید، تمرکز کنید؛ نه اینکه ذهنتان درگیر مسائل دیگر باشد.
وی با بیان اینکه پرش افکار یکی از مشکلاتی است که بر اثر اضطراب ایجاد می‌شود، اظهار کرد: افرادی که دچار این مشکل هستند، دائماً از یک موضوع به موضوع دیگر می‌پردازند که باعث عدم تمرکز می‌شود.
این مشاور خانواده در ادامه خاطرنشان کرد: یکی از دلایل این مسئله، عدم تمرین تمرکز بر فعالیت‌های حال حاضر است؛ برای تمرین تمرکز حتی در هنگام شستن دست‌ها، به قطرات آب روی دستتان نگاه کنید و سپس دستتان را بشویید. این تمرین بسیار مهم است که ذهنتان را برای تمرکز بر نقطه کنونی و آنچه درحال رخ دادن است، تربیت کنید.
شایسته‌فرد درباره اهمیت انجام تمرینات ذهن‌آگاهی گفت: اگر فردی به‌طور پیوسته به مدت یک هفته تمرینات ذهن‌آگاهی را انجام دهد، آرامش عمیقی در وجودش ایجاد و این مهم باعث می‌شود حتی در بحرانی‌ترین لحظات نیز آرام بماند.
وی در این بخش از سخنان خود توصیه کرد: این تمرین را برای شروع از کارهای عبادی آغاز کنید. در ابتدا ممکن است کمی سخت باشد، اما پس از مدتی ذهن عادت می‌کند. آنگاه اگر کاری را بدون تمرکز انجام دهید، حس بیهودگی به شما دست می‌دهد و این خود بسیار لذت‌بخش است. کسانی که این کار را انجام می‌دهند، تازه متوجه معنای واقعی زندگی می‌شوند.
این مشاور خانواده در ادامه با بیان اهمیت معنابخشی به محیط پیرامون، افزود: وقتی به زندگی خود معنا می‌بخشیم، سطح بالاتری از حیات را درک می‌کنیم؛ برای مثال وقتی فرد حس وطن‌دوستی را در خود تقویت می‌کند یا زمانی که به ظهور منجی عالم بشریت اعتقاد راسخ دارد، با دعا و استغاثه می‌تواند ظرفیت دریافت کمک از یک امام معصوم را در خود ایجاد کند و درمی‌یابد که این دنیا بیهوده آفریده نشده و سرانجام زیبا است.
شایسته‌فرد با توضیح امکان معنا بخشیدن به زندگی با مطالعه آیات قرآن و تفاسیر مرتبط با مهدویت، خاطرنشان کرد: ما به این دنیا آمده‌ایم تا به زندگی خودمان معنا ببخشیم؛ همان‌طور که واقعه کربلا برای حضرت زینب (س) معنایی عمیق داشت و ایشان توانست از آن برهه عبور کرده و بدرخشد. باید توجه داشت که اگر بخواهیم بدون داشتن فلسفه و درک معنایی زندگی کنیم، زندگی را باخته‌ایم.
وی با تأکید بر لزوم تلاش و اهمیت نوع نگاه افراد به زندگی برای دریافت معنای آن، گفت: هنگامی که نگاه ما اخروی، بلندمدت و جاودانه باشد، تحمل سختی‌ها نیز برایمان لذت‌بخش خواهد شد؛ چراکه در پی کسب پاداشی است و این صبر را در راستای آن تمرین می‌کنیم.
این مشاور خانواده با توضیحاتی درباره برداشت کودکان از محیط پیرامونی خود، عنوان کرد: به‌طور طبیعی، برداشت کودکان از وقایع جنگ مانند برداشت شما بزرگ‌سالان نیست. آن‌ها آنچه را که در چهره شما، کلامتان و بیان احساساتتان می‌بینند و رفتار شما را مشاهده می‌کنند، مبنا قرار می‌دهند تا بفهمند که آیا باید مضطرب باشند یا خیر.
شایسته‌فرد افزود: کودکان احساسات شما را چندین‌برابر درک می‌کنند؛ به این حالت «تعمیم افراطی» می‌گوییم. برای مثال اگر والدین در خانه باهم جدال داشته باشند یا با نگرانی از جنگ صحبت کنند و این نگرانی در حد عدد پنج باشد، برای بچه‌ها به عدد 50 می‌رسد. درواقع اضطرابی که شما به فرزندانتان منتقل می‌کنید، 10 برابر بیشتر از اضطراب واقعی شما، باعث اضطراب آن‌ها می‌شود.
وی با توصیه چگونگی رفتار والدین مقابل فرزندان، عنوان کرد: والدین نه‌تنها جلوی بچه‌ها بحث و جدل نکنند، بلکه درخصوص مسائل جنگی نیز با آن‌ها صحبت نکنند. اما اگر قرار است در مورد مسائل جنگی به بچه‌ها توضیح داده شود (که به نظر لازم هم هست)، این کار باید با لحنی آرام و توضیحات بسیار مختصر صورت گیرد، به‌گونه‌ای که تاحدودی قانع شوند.
این مشاور خانواده همچنین در اهمیت توجه به احساسات کودکان گفت: می‌توانیم این موضوعات را مانند یک قصه، خاطره‌ای از زمان جنگ و یا حتی از طریق نمایش یک نقاشی یا نمایش، بیان کنیم؛ با لحنی معمولی بگوییم «ما کشوری غنی هستیم و نعمت‌های فراوانی داریم. بعضی‌ها آدم‌های بدی هستند که دشمن ما محسوب می‌شوند و دلشان می‌خواهد این نعمت‌ها را از ما بگیرند؛ این کار خوبی نیست، مثل دزدی کردن. اما ما جلوی آن‌ها می‌ایستیم، چون کشورمان را دوست داریم و اجازه نمی‌دهیم کسی این کار را بکند و با این دزدها می‌جنگیم».
شایسته‌فرد با تأکید بر اینکه خانواده‌ها موظف هستند شور حماسی را در کودکان از طریق داستان‌ها و نمایش‌ها تقویت کنند، اظهار کرد: این کار به اتفاقاتی که در محیط پیرامون بچه‌ها می‌افتد، معنا می‌بخشد و آن‌ها درک می‌کنند که اگر قرار است در راهپیمایی شرکت کنند، دلیل آن چیست و این را به‌عنوان یک ارزش برای خود تعریف می‌کنند.
وی برای مواقعی که افراد دچار حمله یا شوک شدید شده‌اند توصیه کرد: در بدن هورمون‌هایی ترشح می‌شود که فرد را از حالت سمپاتیک (حالت دفاعی و مقاومت، آمادگی مواجهه) به حالت پاراسمپاتیک (حالت عادی بدن) تبدیل می‌کند؛ پذیرش خبر به‌خاطر ترشح این هورمون‌ها است که به‌موقع در بدن ایفای نقش می‌کنند. برای اینکه بدن دوباره به حالت طبیعی و پاراسمپاتیک برگردد، توصیه می‌شود دوش آب ولرم بگیرید. اگر امکان استحمام وجود نداشت، حتماً وضو بگیرید. خیس کردن بدن باعث می‌شود که حالت دفاعی، تنش و آماده‌باش بدن جای خود را به آرامش بدهد.
این مشاور خانواده در پایان سخنانش و پیرامون توکل‌درمانی به معنای تقویت و حفظ ارتباط خود با خداوند به‌عنوان یک منبع قوی‌تر عنوان کرد: با معنا دادن به زندگی خود، از برهه‌های بحرانی نیز عبور خواهید کرد. سعی کنید این پیام‌های امیدوارکننده را به همه عزیزانتان منتقل کنید و ناشر خبرهای مثبت و امیدبخش باشید؛ به امید ظهور امام زمان (عج) و تجربه یک زندگی و حکومت عادلانه و سرشار از آرامش.