سپهرغرب، گروه اجتماعی- صبا اسدی؛ عضو هیئت‌علمی دانشگاه ملایر گفت: ریشه بسیاری از مسائل نوجوانان امروز در نبود ارتباطی معنادار و مؤثر با خانواده، مدرسه و محیط اطراف آن‌هاست. تقویت گفت‌وگوی واقعی در خانواده، بازنگری در نقش مدرسه و هدایت درست حضور نوجوانان در فضای مجازی، سه رکن اساسی برای ایجاد امنیت روانی و افزایش تاب‌آوری آنان در برابر چالش‌های آینده به شمار می‌رود.
دوره نوجوانی همواره یکی از حساس‌ترین مراحل زندگی بوده، اما تغییرات شتابان اجتماعی، گسترش فضای مجازی و افزایش دغدغه‌های مربوط به آینده، چالش‌های این نسل را پیچیده‌تر از گذشته کرده است. امروز بسیاری از خانواده‌ها، مدارس و حتی خود نوجوانان با پرسش‌هایی درباره احساس تنهایی، بحران هویت، اضطراب، فاصله نسلی و شیوه صحیح برقراری ارتباط روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، شناخت ریشه‌های این مسائل و بررسی نقش خانواده، مدرسه و فضای مجازی در شکل‌گیری یا کاهش این چالش‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین راستا، با دکتر حسن قراباغی؛ معاونت فرهنگی و اجتماعی و عضو هیئت‌علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه ملایر به گفت‌وگو پرداخته و مهم‌ترین دغدغه‌های نوجوانان امروز و راهکارهای تقویت ارتباط سالم با آنان را بررسی کرده‌ایم. در ادامه متن این گفت‌وگو تقدیم شما خواهد شد.
* در ابتدا بفرمایید مهم‌ترین مسئله نوجوانان امروز را باید در کجا جست‌وجو کرد؛ خانواده، مدرسه، فضای مجازی یا آینده شغلی و تحصیلی؟
برای درک دقیق چالش‌های پیش‌روی نوجوانان امروز، نباید چهار حوزه کلیدیِ فضای مجازی، مدرسه، آینده و خانواده را پدیده‌هایی جدا از هم و مستقل دانست؛ بلکه باید آن‌ها را در قالب یک زیست‌بوم واحد بررسی کرد. در این زیست‌بوم، هر لایه بر لایه دیگر اثر می‌گذارد و همه این حوزه‌ها با یکدیگر در تعامل‌اند. اگر بخواهیم این لایه‌ها را از سطح به عمق بررسی کنیم، با تصویری پیچیده از تلاقی اضطراب و بی‌ثباتی روبه‌رو می‌شویم.
در لایه بیرونی و پویا، فضای مجازی دیگر تنها یک ابزار جانبی نیست، بلکه به بخشی جدایی‌ناپذیر از واقعیت اجتماعی نوجوانان تبدیل شده است. این فضا اگرچه ریشه اصلی بحران‌ها نیست، اما نقش یک شتاب‌دهنده را دارد؛ به این معنا که هر نوع کمبود و خلأ در سایر حوزه‌ها، در فضای مجازی تشدید می‌شود.
نوجوانی که در خانواده احساس دیده‌شدن نمی‌کند یا در مدرسه معنای واقعی نمی‌یابد، برای یافتن هویت و برقراری ارتباط با جهان، به فضای مجازی پناه می‌برد؛ اما در آنجا، به‌جای رسیدن به آرامش، با الگوریتم‌هایی روبه‌رو می‌شود که او را در چرخه‌ای مداوم از مقایسه و نیاز به تأیید فوری گرفتار می‌کنند. نتیجه این وضعیت، اضطراب، پراکندگی شناختی و تزلزل هویت است.
این تزلزل با کاستی‌های موجود در نظام آموزشی نیز گره می‌خورد. مدرسه‌ای که هدف خود را فقط بر حفظ کردن مطالب، رتبه‌بندی دانش‌آموزان و کنترل رفتار متمرکز کرده است، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای بنیادین نوجوانی باشد که در جست‌وجوی معنا و اثرگذاری است. وقتی مدرسه به‌جای پرورش یک کنشگر، تنها فردی را برای عبور از آزمون‌ها تربیت می‌کند، نوجوان میان آنچه می‌آموزد و آنچه در زندگی واقعی با آن روبه‌روست، احساس بیگانگی می‌کند. در نتیجه، مدرسه به‌جای آنکه او را به شناخت بهتر خود نزدیک کند، او را از خود دور می‌سازد.
این احساس بی‌معنایی، با فشار ناشی از آینده‌ای مبهم و بی‌ثبات در حوزه‌های شغلی و تحصیلی تشدید می‌شود. نوجوان امروز در جهانی رشد می‌کند که الگوهای سنتیِ ثبات و آرامش در آن کمرنگ شده است. این بی‌ثباتی ساختاری، منبع اصلی نوعی اضطراب وجودی است؛ زیرا نوجوان نه‌تنها مسیر تحصیلی خود را به‌روشنی نمی‌شناسد، بلکه نسبت به پایداری آینده نیز تردید دارد. این فشار زمانی به مرحله بحرانی می‌رسد که خانواده و مدرسه، به‌جای همراهی و حمایت، فقط بر انتظارات و توقعات خود پافشاری کنند.
اما در نهایت، در عمیق‌ترین لایه این زیست‌بوم، خانواده قرار دارد؛ نهادی که زیرساخت اصلی عاطفی و نقطه کانونی تربیت است. خانواده فقط نخستین محیط رشد نوجوان نیست، بلکه الگویی است که نوجوان از طریق آن به جهان نگاه می‌کند. اگر خانواده دچار نبود گفت‌وگوی واقعی، بی‌ثباتی روانی والدین یا توقعات بی‌پایه باشد، نوجوان نمی‌تواند پایگاه امن درونی خود را بسازد. در چنین شرایطی، فضای مجازی به پناهگاهی ناسالم، مدرسه به محیطی بیگانه و آینده به تهدیدی سنگین و طاقت‌فرسا تبدیل می‌شود.
می‌توان گفت ریشه اصلی مسائل نوجوانان امروز در نبود یک اتصال معنادار نهفته است؛ اتصالی که باید از خانواده آغاز، در مدرسه تقویت، در فضای مجازی هدایت و با چشم‌اندازی امیدوارکننده از آینده پشتیبانی شود.
در این میان، خانواده مهم‌ترین و کلیدی‌ترین نقطه اتصال است؛ زیرا خانواده‌ای که بتواند فراتر از گفت‌وگوهای روزمره و سطحی، با فرزند خود وارد گفت‌وگویی واقعی شود و به او احساس امنیت وجودی ببخشد، در حقیقت سیستم دفاعی روانی او را در برابر طوفان‌های فضای مجازی و ابهام‌های آینده تقویت می‌کند.
با این حال، باید پذیرفت که بدون اصلاح نقش مدرسه و بدون درک درست واقعیت‌های نوین فضای مجازی، حتی توانمندترین خانواده‌ها نیز ممکن است در برابر این موج‌های گسترده و پرقدرت، توان کافی برای مقابله نداشته باشند.
* چرا بسیاری از نوجوانان احساس می‌کنند از سوی والدین و نهادهای رسمی درک نمی‌شوند؟
این احساس در دوران نوجوانی، پدیده‌ای چندوجهی و رایج است که ریشه‌های عمیق روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و ارتباطی دارد. این احساس، بیش از هر چیز، از شکاف نسلی و تغییرات پرشتاب اجتماعی سرچشمه می‌گیرد؛ زیرا نوجوانان امروز در جهانی رشد می‌کنند که از نظر فناوری، سبک زندگی و ارزش‌ها، تفاوت‌های چشمگیری با جهان تجربه‌شده از سوی والدین دارد. همین تفاوت در جهان‌بینی، زمینه‌ساز سوءتفاهم‌های گسترده میان نسل‌ها می‌شود.
علاوه بر این، فرآیند طبیعی شکل‌گیری هویت و تلاش نوجوان برای دستیابی به استقلال فکری، گاه از سوی والدین و نهادهای آموزشی به‌اشتباه به‌عنوان سرکشی، بی‌ادبی یا نافرمانی تفسیر می‌شود. این مسئله زمانی تشدید می‌شود که در خانواده، سبک‌های ارتباطی نامناسب غلبه داشته باشد؛ برای مثال، والدین بیشتر از رویکردهای دستوری و نصیحت‌محور استفاده کنند و نیاز بنیادین نوجوان به شنیده‌شدن، همدلی و فهمیده‌شدن را نادیده بگیرند.
از سوی دیگر، ساختارهای خشک و استانداردسازی‌شده در نهادهایی مانند مدرسه نیز این احساس را تقویت می‌کند. وقتی تفاوت‌های فردی نوجوانان نادیده گرفته می‌شود، نوجوان خود را نه به‌عنوان انسانی منحصربه‌فرد، بلکه همچون مهره‌ای در یک سیستم می‌بیند؛ سیستمی که بیشتر به نظم، نمره و انطباق اهمیت می‌دهد تا شناخت شخصیت، نیازها و دغدغه‌های واقعی او.
در لایه‌ای عمیق‌تر، تفاوت‌های تکاملی در ساختار مغز نیز نقش مهمی در این میان دارد؛ فعال‌تر بودن بخش هیجانی مغز، در کنار تکامل‌نیافتگی کامل قشر پیش‌پیشانی، باعث می‌شود نوجوانان بسیاری از مسائل را عاطفی‌تر تجربه کنند؛ در حالی که بزرگسالان غالباً با منطق صرف با آن‌ها برخورد می‌کنند.
برای کاهش این فاصله و عبور از بحران احساس درک‌نشدن، ضروری است که والدین، مدرسه و نهادهای اجتماعی به‌جای رویکردهای کنترل‌گرانه، مسیر گفت‌وگوی دوطرفه را در پیش بگیرند؛ گفت‌وگویی که بر شنیدن فعال، احترام به حریم خصوصی، پذیرش تفاوت‌های دنیای جدید و به‌رسمیت‌شناختن استقلال تدریجی نوجوان استوار باشد.
* نقش فضای مجازی در افزایش اضطراب، مقایسه اجتماعی و بحران هویت نوجوانان چیست؟
فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر نقشی پررنگ در تشدید چالش‌های روانی نوجوانان پیدا کرده‌اند. این فضا از طریق تشدید مقایسه‌های اجتماعی، نوجوانان را در معرض ویترینی از لحظات بی‌نقص و سبک‌های زندگی ایده‌آل قرار می‌دهد که در واقعیت وجود ندارند. این نمایش‌های بازنمایی‌شده باعث می‌شود نوجوانان همواره زندگی واقعی خود را با استانداردهای غیرواقعی دیگران مقایسه کنند. همین امر می‌تواند به کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس خودکم‌بینی، نارضایتی از تصویر بدنی و افزایش حساسیت نسبت به قضاوت دیگران منجر شود.
از سوی دیگر، پدیده‌هایی مانند ترس از جا ماندن از رویدادها، نیاز همیشگی به برخط بودن و نگرانی از بی‌خبر ماندن، اضطراب و فشار روانی نوجوانان را افزایش می‌دهد.
همچنین وابستگی به تأییدهای فوری، مانند لایک، کامنت، بازدید و دنبال‌کننده، معیارهای ارزش‌گذاری شخصی نوجوان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. وقتی احساس ارزشمندی به این نشانه‌های دیجیتال گره می‌خورد، نوسانات خلقی نیز افزایش می‌یابد.
درنهایت، فضای مجازی با ارائه حجم انبوهی از ارزش‌ها و فرهنگ‌های متناقض، فرآیند پیچیده کشف هویت را با چالش جدی مواجه کرده است؛ چراکه ساختن هویت‌های جعلی یا آرمانی باعث ایجاد شکاف میان خود واقعی و خود مجازی می‌شود و نوجوان را در مسیر یافتن شخصیت و ارزش‌های اصیل خود دچار سردرگمی می‌کند. درمجموع، فضای مجازی به‌عنوان یک کاتالیزور عمل کرده و چالش‌های طبیعی دوران نوجوانی را عمیق‌تر، سریع‌تر و پیچیده‌تر ساخته است.
*خانواده‌ها چگونه می‌توانند بدون کنترل خشن یا رهاسازی کامل، رابطه سالم با نوجوان برقرار کنند؟
ایجاد تعادل ظریف میان کنترل‌گری شدید و رهاسازی کامل، مستلزم اتخاذ رویکردی است که در روانشناسی با عنوان «فرزندپروری مقتدرانه» شناخته می‌شود؛ به این معنی که والدین با قاطعیت، اما همراه با مهربانی و درک متقابل با نوجوان خود رفتار کنند.
برای برقراری چنین رابطه‌ای، خانواده‌ها در گام نخست باید «گوش دادن فعال و بدون قضاوت» را در اولویت قرار دهند. این بدان معناست که نوجوان هنگام صحبت کردن احساس کند شنیده می‌شود و احساساتش، حتی اگر از دید بزرگسالان ناچیز به نظر برسد، مورد اعتبارسنجی قرار گرفته و کوچک شمرده نمی‌شود.
در گام بعدی، به‌جای دیکته کردن قوانین، باید از طریق گفتگو و مشارکت دادن نوجوان در فرایند وضع آن‌ها، پایبندی او را تضمین کرد. همچنین، باید پیامدهای منطقی رفتارها را به‌جای خشم لحظه‌ای و احساسی تعیین نمود. اعطای استقلال تدریجی در امور شخصی و اجازه دادن به نوجوان برای تجربه پیامدهای طبیعی اشتباهات کم‌خطر، زمینه را برای یادگیری او از طریق تجربه فراهم می‌آورد؛ چرا که این اشتباهات، درس‌های ارزشمندی را برای زندگی آینده او به همراه دارند.
رعایت حریم خصوصی نیز نقشی حیاتی در تقویت اعتماد دارد، چرا که مداخلات مداوم در وسایل شخصی، پیام بی‌اعتمادی را مخابره می‌کند؛ در حالی که والدین باید به‌عنوان الگوی رفتاری عمل کنند، زیرا نوجوانان بیش از سخنان، از عملکرد و کنترل خشم والدین خود الگو می‌گیرند.