عضو انجمن آب و فاضلاب ایران نسبت به استفاده از فاضلاب‌های تصفیه‌نشده در بخش کشاورزی هشدار داد و گفت: این اقدام باعث ورود فلزات سنگین و آنتی‌بیوتیک‌ها به زنجیره غذایی می‌شود و با افزایش شدید نیترات در آب‌های زیرزمینی، سلامت عمومی را به شدت تهدید می‌کند. اگر این روند به‌سرعت کنترل نشود، منجر به تخریب دائمی کیفیت خاک و ایجاد بحران‌ بهداشتی در جامعه خواهد شد.
در سال‌های اخیر، تشدید بحران خشک‌سالی و افت شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی، کشاورزان بسیاری را در تنگنا قرار داده، در این میان، فاضلاب‌های شهری و صنعتی که پیش از این تنها به‌عنوان یک پسماند آلوده شناخته می‌شدند، اکنون در بسیاری از مناطق به‌عنوان جایگزینی برای آب‌های شیرین در آبیاری اراضی کشاورزی و فضاهای سبز به‌کار گرفته می‌شوند. اگرچه بازچرخانی آب یکی از استانداردهای جهانی برای مدیریت منابع آب است، اما در عمل، تفاوت میان فاضلاب تصفیه‌شده و ایمن با فاضلاب خام و آلوده، مرز میان یک راهکار هوشمندانه و یک فاجعه زیست‌محیطی را ترسیم می‌کند.
بنابراین برای بررسی دقیق‌تر این پیامدهای مخاطره‌آمیز و تحلیل علمی اثرات این روند بر خاک و آب‌های زیرزمینی، در ادامه به بررسی اظهارات تخصصی عضو انجمن آب و فاضلاب ایران می‌پردازیم که در ادامه می‌خوانید:
دکتر حسین نایب با اشاره به اینکه استفاده از پساب در کشاورزی پیشینه‌ای طولانی دارد، تأکید کرد که این کار تنها در صورتی مجاز است که استانداردهای سخت‌گیرانه‌ی ایمنی به‌طور کامل رعایت شود.
وی در این زمینه به سه محور اصلی حفظ سلامت کشاورزان و کارگران، کنترل دقیق مواد آلاینده برای جلوگیری از آسیب به محصولات، و پیشگیری از آلودگی خاک و نفوذ پساب به منابع آب زیرزمینی اشاره کرد و گفت: ایران برای استفاده از پساب در کشاورزی، ضوابطی را بر اساس مراجع معتبر جهانی (مانند فائو، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا و سازمان بهداشت جهانی) تدوین کرده تا ایمنی و سلامت این روند تضمین شود.
*انواع فاضلاب و وضعیت تصفیه در کشور
وی، پساب‌ها را به دو دسته «صنعتی» و «شهری-روستایی» (ناشی از فعالیت‌های خانگی) تقسیم و خاطرنشان کرد: این فاضلاب‌ها معمولاً در خارج از محدوده شهرها یا شهرک‌های صنعتی، به مسیل‌ها و آب‌های جاری تخلیه می‌شوند.
عضو انجمن آب و فاضلاب ایران ضمن اشاره به وضعیت فعلی کشور، توضیح داد: امروز ما با سه نوع پساب روبه‌رو هستیم: پساب‌های کاملاً تصفیه‌شده، پساب‌های با تصفیه ناقص، و فاضلاب‌هایی که بدون هیچ‌گونه تصفیه‌ای رها می‌شوند.
نایب کمبود شدید منابع آب و ضعف آموزش را دو عامل اصلی این وضعیت دانست و افزود: کشاورزان به دلیل کمبود منابع آبی، ناگزیر به استفاده از مسیل‌ها و خطوط انتقال فاضلاب برای آبیاری زمین‌های خود شده‌اند.
*پیامدهای بهداشتی: از اپیدمی تا سرطان
وی خطرات بهداشتی این اقدام را به دو دسته تقسیم کرد؛ نخست، خطرات کوتاه‌مدت که شامل بروز اپیدمی‌های ناشی از انتقال ویروس‌ها و باکتری‌های موجود در پساب به بدن انسان است؛ و دوم، خطرات بلندمدت که زمینه را برای بیماری‌های مزمن و سرطان‌ها فراهم می‌کند.
*تجمع فلزات سنگین در زنجیره غذایی
وی با هشدار درباره آلودگی محصولات کشاورزی گفت: فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی موجود در فاضلاب، در محصولات کشاورزی تجمع می‌یابند. این خطر به‌ویژه برای محصولاتی که خام مصرف می‌شوند (مانند میوه‌ها و صیفی‌جات) و محصولات ریشه‌ای که تماس مستقیم با خاک دارند (مانند هویج و پیاز) بسیار جدی است.
عضو انجمن آب و فاضلاب ایران راهکارهای مقابله با این وضعیت را در دو محور خلاصه کرد: نخست، آموزش گسترده کشاورزان برای آگاهی از خطرات این کار؛ و دوم، وضع و اجرای قوانین سخت‌گیرانه برای جلوگیری از مصرف پساب‌های غیرمجاز. رعایت این موازین، به‌ویژه در کشت محصولات خوراکی، اهمیتی حیاتی دارد.
* نفوذ نیترات و آلاینده‌های نوظهور به سفره‌های زیرزمینی
دکتر نایب در ادامه تحلیل خود، به تمایز میان پساب‌های تصفیه‌شده و تصفیه‌نشده پرداخت و گفت: پساب‌هایی که استانداردهای سازمان محیط‌زیست و دانشگاه‌های علوم پزشکی را دارند و پس از تصفیه در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرند، خطرات به‌مراتب کمتری برای کارگران و محصولات کشاورزی دارند؛ با این حال، اگر تصفیه کامل نباشد، همچنان آلاینده‌هایی به خاک و منابع آب منتقل می‌شوند.
*تخریب ساختار خاک و کاهش باروری
وی آلاینده‌های موجود در فاضلاب را شامل طیف گسترده‌ای از میکروب‌ها، عوامل بیماری‌زا (پاتوژن‌ها)، ترکیبات شیمیایی، فلزات سنگین، مواد اسیدی و «آلاینده‌های نوظهور» دانست و توضیح داد: نفوذ این مواد به خاک از سه جهت تهدیدآمیز است؛ نخست آنکه مخاطرات بهداشتی مستقیمی برای کارگرانی ایجاد می‌کند که با این فاضلاب‌ها در تماس هستند. دومین پیامد، تغییر شیمی خاک است که در این فرایند با اثرگذاری بر غلظت مواد آلی، تغییر pH (اسیدی یا قلیایی شدن) و افزایش شوری، ساختار خاک را دگرگون می‌کند. سومین تهدید، کاهش بهره‌وری است؛ چراکه تخریب قدرت باروری و مرغوبیت خاک، در نهایت منجر به کاهش چشمگیر میزان محصولات کشاورزی می‌شود.
عضو انجمن آب و فاضلاب ایران در ادامه با اشاره به گسترش آلودگی آب‌های زیرزمینی در اثر استفاده از فاضلاب، تأکید کرد: متأسفانه امروزه در اقصی نقاط کشور، از شمال و جنوب تا مرکز، شرق و غرب، شاهد افزایش چشمگیر غلظت «نیترات» در منابع آب‌های زیرزمینی هستیم.
دکتر نایب سه عامل اصلی این بحران را استفاده از پساب‌های تصفیه‌نشده در کشاورزی، تخلیه غیراصولی و مستقیم فاضلاب به درون چاه‌های جاذب و سفره‌های زیرزمینی، و همچنین استفاده بی‌رویه از کودهای نیتروژنه و نفوذ آن‌ها به لایه‌های زیرین خاک دانست.
وی با اشاره به وضعیت نگران‌کننده حاشیه شهرها افزود: برای نمونه در جنوب تهران، سطح نیترات در آب‌های زیرزمینی احتمالاً دو تا سه برابر حد مجاز آب شرب است که این موضوع به‌خوبی عمق فاجعه زیست‌محیطی را در این مناطق نشان می‌دهد.
این کارشناس همچنین نسبت به نفوذ آلاینده‌های پیچیده ازجمله ترکیبات شیمیایی با زنجیره خاص، ترکیبات آروماتیک، آنتی‌بیوتیک‌ها و فلزات سنگین به منابع آب هشدار داد و گفت: در صورت استفاده ناایمن از فاضلاب در مصارف کشاورزی، این مواد به‌مرور وارد منابع آب زیرزمینی می‌شوند و سلامت تمامی زیست‌مندان منطقه را با مخاطراتی جدی و جبران‌ناپذیر مواجه می‌کنند.
مع‌الوصف با توجه به آنچه گفته شد، استفاده ناایمن از پساب‌ها در کشاورزی، یک «راهکار میان‌بر» برای مقابله با کم‌آبی نیست، بلکه انتقال آلودگی از یک حوزه به حوزه‌ای دیگر است؛ یعنی زمانی که فاضلاب تصفیه‌نشده وارد خاک می‌شود، نه‌تنها باروری زمین را با تغییر pH و افزایش شوری از بین می‌برد، بلکه به‌دلیل نفوذ فلزات سنگین و نیترات به سفره‌های زیرزمینی، منابع آب شرب کشور را برای نسل‌های آینده به مخاطره می‌اندازد. این چرخه آلودگی که از یک مجاری فاضلاب شروع شده، از طریق ریشه‌های محصولات کشاورزی به سفره مردم راه می‌یابد و در نهایت در قالب بیماری‌های مزمن و اپیدمی‌های خطرناک، سلامت جامعه را هدف قرار می‌دهد. توقف این روند، دیگر تنها یک توصیه بهداشتی نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی برای حفظ امنیت غذایی و زیست‌محیطی کشور است.