اصلاح سبک زندگی و ورزش منظم؛ قدم نخست در درمان دیسک گردن
سپهرغرب، گروه سلامت - طیبه اسدبیگی: متخصص جراحی مغز و اعصاب گفت: درمان دیسک گردن و مشکلات ستون فقرات، همیشه از سادهترین و منطقیترین راه آغاز میشود؛ جایی که ریشه مشکل در سبک زندگی غلط و فشارهای شغلی است، نخستین و مهمترین قدم، اصلاح عادتهای روزمره و تقویت عضلات اطراف ستون فقرات با ورزشهای منظم هفتگی است. این تمرینات ساده اما هدفمند، میتوانند جلوی پیشرفت بیماری را بگیرند و در بسیاری از موارد حتی به بهبود قابل توجه وضعیت بیمار کمک کنند.
یکی از شایعترین این مشکلات، دیسک گردن است؛ عارضهای که بسیاری از افراد ممکن است نام آن را شنیده باشند، اما آگاهی دقیقی از علائم، علل و راههای پیشگیری و درمان آن ندارند. ستون فقرات گردنی از چند مهره تشکیل شده که میان آنها بالشتکهایی نرم به نام دیسک قرار دارد. این دیسکها نقش مهمی در کاهش فشار و ایجاد انعطاف در حرکت گردن ایفا میکنند. زمانی که این دیسکها به دلایل مختلفی مانند فشار مداوم، وضعیت نامناسب بدن، افزایش سن یا آسیبهای فیزیکی دچار آسیب یا بیرونزدگی شوند، ممکن است به اعصاب اطراف فشار وارد کنند و علائمی مانند درد گردن، انتشار درد به شانه و دستها، بیحسی یا ضعف در اندامها را به همراه داشته باشند.
هرچند دیسک گردن در مراحل اولیه ممکن است با علائم خفیف بروز کند، اما توجه نکردن به نشانهها و به تأخیر انداختن درمان میتواند به تشدید مشکل منجر شود. بسیاری از متخصصان معتقدند تشخیص بهموقع و درمان مناسب میتواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند و در بسیاری از موارد با روشهای غیرجراحی قابل کنترل است. در مقابل، بیتوجهی به دردهای مداوم گردن و ادامه عادتهای نادرست در سبک زندگی ممکن است وضعیت را پیچیدهتر کرده و در نهایت فرد را ناچار به انجام جراحی کند.
با توجه به افزایش شیوع این مشکل در جامعه، آگاهیبخشی درباره بیماری دیسک گردن اهمیت زیادی دارد. در همین راستا، در گفتوگویی با دکتر مهدی ارجیپور، متخصص جراحی مغز و اعصاب، به بررسی ابعاد مختلف این بیماری پرداختهایم که در ادامه میخوانید؛
به زبان ساده بفرمایید دیسک گردن چیست و چه عملکردی در بدن دارد؟
دیسک گردن بخشی از ستون فقرات است که بین مهرهها قرار دارد و از دو قسمت تشکیل میشود: یک بخش مرکزی ژلهمانند و یک بخش بیرونی که مانند یک لایه محافظ، این قسمت ژلهای را دربر میگیرد.
وظیفه اصلی دیسکها جذب فشارها و ضربههایی است که به ستون فقرات وارد میشود؛ یعنی مانند بالشتکهایی بین مهرهها عمل میکنند. علاوه بر این، دیسکها باعث میشوند ستون فقرات انعطافپذیر باشد و امکان حرکت داشته باشد. برای مثال، هنگام خم شدن، این بخش ژلهای فشرده میشود و به حرکت مهرهها کمک میکند. اگر دیسکها وجود نداشتند، ستون فقرات به ساختاری خشک و بیحرکت تبدیل میشد.
* وقتی میگوییم فردی «دیسک گردن» دارد، دقیقاً چه اتفاقی افتاده است؟
در اصطلاح رایج، وقتی گفته میشود فردی «دیسک گردن» دارد، یعنی ساختار طبیعی دیسکهای بین مهرهای دچار آسیب یا فرسودگی شده؛ این مشکل ممکن است با کاهش آبِ داخل دیسک آغاز شود و در مراحل شدیدتر، به پارگی لایه بیرونی آن برسد. در این حالت، بخش ژلهایِ داخل دیسک بیرون میزند و ممکن است به ریشههای عصبی یا نخاع فشار وارد کند. نتیجه این فشار میتواند درد، بیحسی، ضعف یا بروز اختلالات عصبی در فرد باشد.
*تفاوت «بیماری دیسک» با «آرتروز گردن» در چیست؟
آرتروز گردن اصطلاحی کلی برای تغییرات فرسایشی ستون فقرات در اثر افزایش سن است. در این حالت، مفاصل بین مهرهای که وظیفه اتصال مهرهها و تسهیل حرکت آنها را بر عهده دارند، بهتدریج دچار ساییدگی و فرسودگی میشوند. این فرسایش میتواند باعث کاهش انعطافپذیری، درد و محدودیت حرکت گردن شود. همچنین در برخی موارد، رشد اضافی استخوانی در اطراف مفاصل ایجاد میشود که ممکن است به نخاع یا ریشههای عصبی فشار وارد کند.
در مقابل، وقتی از «بیماری دیسک گردن» صحبت میکنیم، منظور آسیب، فرسودگی یا بیرونزدگی دیسکهای بین مهرهای است؛ یعنی همان بالشتکهای نرم میان مهرهها که نقش ضربهگیر دارند. در این حالت، خود دیسک دچار تغییر شکل یا پارگی میشود و ممکن است به اعصاب مجاور فشار وارد کند.
بهطور خلاصه، آرتروز بیشتر به فرسودگی مفاصل بین مهرهها مربوط است، در حالی که بیماری دیسک به آسیب یا بیرونزدگی خودِ دیسکهای بین مهرهای اشاره دارد.
*چه عواملی باعث ابتلای افراد به این بیماریها میشود؟
مهمترین عامل، روند طبیعی افزایش سن است. با گذشت زمان، این اجزای بدن نیز مانند سایر بافتها دچار فرسودگی میشوند و سطوح مفصلی بهدلیل اصطکاک ناشی از حرکت در طول سالها بهتدریج آسیب میبینند.
نکته مهمی که کمتر به آن توجه میشود، نحوه تغذیه دیسکهاست. دیسکها رگ خونی ندارند و تغذیه آنها شبیه یک اسفنج انجام میشود. زمانی که فشار از روی ستون فقرات برداشته میشود و حالت کشش ایجاد میشود، دیسک مانند اسفنج در محیط مرطوب مواد مغذی را جذب میکند. در مقابل، هنگام خم شدن و وارد شدن فشار، مواد زائد از دیسک خارج میشود. به همین دلیل بیتحرکی طولانیمدت میتواند این چرخه جذب و دفع را مختل کند و باعث شود روند فرسایش و آسیب دیسکها سریعتر اتفاق بیفتد.
*اشاره کردید که تحرک برای تغذیه دیسک ضروری است. آیا میتوان گفت ورزش منظم، ریسک ابتلا به این بیماری را کاهش میدهد؟
دقیقاً همینطور است؛ ورزش منظم با تقویت عضلات، به بهبود تغذیه دیسکها کمک میکند. با این حال، دو وضعیت بحرانی وجود دارد که فرسایش دیسک را سریعتر میکند: نخست، وارد کردن فشارهای بیش از توانِ بدن، مانند بلند کردن وزنههای بسیار سنگین که فشار مضاعفی به مهرهها میآورد؛ و دوم، «بیتحرکی مطلق». افرادی که سبک زندگی ساکن دارند و ورزش نمیکنند، در واقع چرخه جذب مواد مغذی و دفع مواد زائد دیسک را مختل کرده و با این کار، سرعت فرسودگی آن را بهشدت افزایش میدهند.
*علاوه بر سن و بیتحرکی، چه عوامل دیگری در تشدید این وضعیت نقش دارند؟
یکی از عوامل مهم، تغییر سبک زندگی در دنیای ماشینی امروز است. بسیاری از افراد از سنین پایین با ابزارهای دیجیتال مانند لپتاپ و تلفن همراه کار میکنند و ساعتها گردن خود را در حالت خمیده نگه میدارند.
ستون فقرات برای حفظ پایداری به دو عنصر اصلی وابسته است؛ «دیسکها» و «عضلات». اگر عضلات پشت گردن بهدلیل نشستن نادرست یا کار طولانیمدت ضعیف شوند یا دچار کشیدگی شوند، بار حمایتی مهرهها بیشتر بر دیسکها وارد میشود.
این مشکل در برخی مشاغل مانند دندانپزشکی که فرد ناچار است برای مدت طولانی گردن خود را در حالت ثابت و خمیده نگه دارد، حتی میتواند به یک بیماری شغلی تبدیل شود.
*بیماران چگونه متوجه شوند که دچار دیسک گردن شدهاند؟ علائم اصلی چیست؟
ابتدا باید تأکید کنم که «دیسک» بخشی طبیعی از بدن است و آنچه مطرح میشود، «بیماری یا فرسودگی دیسک» است. علائم این مشکل بسته به محل و شدت فشار متفاوت است؛
1. فشار بر ریشههای عصبی: در این حالت، درد از گردن شروع میشود و بهصورت تیرکشنده یا خطی به سمت شانه، بازو و دست انتشار پیدا میکند.
2. فشار بر نخاع: این وضعیت جدیتر است، زیرا نخاع گیرنده درد ندارد. ممکن است فرد درد مشخصی احساس نکند، اما دچار اختلال در راه رفتن، ضعف یا سستی پاها و حتی زمین خوردنهای مکرر شود، چون پیامهای عصبی بهدرستی منتقل نمیشوند.
3. درد موضعی گردن: گاهی دیسک دچار فرسودگی شده، اما به عصب یا نخاع فشاری وارد نمیکند. در این شرایط، فرد فقط درد در ناحیه گردن دارد که معمولاً با خم کردن یا حرکت دادن گردن بیشتر میشود.
*با مشاهده علائم اولیه، چه اقدام درمانی باید انجام داد؟
درمان معمولاً از سادهترین و منطقیترین روشها آغاز میشود. اگر مشکل بهدلیل سبک زندگی نادرست یا فشارهای شغلی ایجاد شده باشد، نخستین و مهمترین اقدام، اصلاح سبک زندگی و تقویت عضلات اطراف ستون فقرات است. این کار معمولاً با انجام ورزشها و تمرینات منظم در طول هفته انجام میشود و میتواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند و حتی باعث بهبود وضعیت بیمار شود.
*با توجه به برگشتناپذیر بودن فرسایش دیسک، ورزش چه نقشی در درمان ایفا میکند؟
فرسایش دیسک تا حدی برگشتناپذیر است، اما ورزش منظم و اصولی نقش مهمی در کاهش سرعت فرسایش و جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد. این ورزشها باید متناسب با توانایی جسمی هر فرد انتخاب شوند.
در مقابل، انجام تمرینات سنگین و غیراصولی، بهویژه کار با وزنههای سنگین، میتواند علائم را تشدید کند. به همین دلیل، ورزش باید بهصورت تدریجی و با شدت کم آغاز شود تا هم از فواید آن استفاده شود و هم خطر آسیب کاهش یابد. هدف اصلی این تمرینات، تقویت تدریجی عضلات گردن و ستون فقرات در طول زمان است.
*علاوه بر ورزش، چه توصیههایی برای اصلاح سبک زندگی وجود دارد؟
اصلاح وضعیت بدن: از خم کردن طولانیمدت گردن هنگام استفاده از موبایل، لپتاپ و کامپیوتر خودداری کنید. بهتر است سر و گردن در امتداد طبیعی ستون فقرات و در وضعیت صاف نگه داشته شوند.
رعایت وضعیت صحیح نشستن و ایستادن: چه در حالت نشسته و چه ایستاده، باید از قوز کردن، جلو آوردن سر و قرار گرفتن طولانی در وضعیت نامناسب پرهیز شود.
پرهیز از ثابت ماندن طولانیمدت: ماندن طولانی در یک وضعیت، بهویژه پشت میز یا هنگام کار، فشار روی دیسکها و عضلات گردن را بیشتر میکند. بهتر است در فواصل منظم تغییر وضعیت بدهید.
رعایت بهداشت ستون فقرات: یعنی انجام کارهای روزمره به شکلی که کمترین فشار به گردن و ستون فقرات وارد شود؛ از جمله نشستن صحیح، تنظیم ارتفاع صفحهنمایش، و پرهیز از حرکات ناگهانی یا نامناسب.
تقویت تدریجی عضلات حمایتی: عضلات گردن و شانه نقش مهمی در حمایت از ستون فقرات دارند. ضعیف شدن این عضلات، بار بیشتری به دیسکها وارد میکند.
*در صورت عدم پاسخ به این اقدامات، چه گزینههای درمانی دیگری وجود دارد؟
دارودرمانی: در مواقعی که بیمار درد شدیدی را تجربه میکند، دارو درمانی میتواند گزینهی مؤثری باشد. داروهای تجویزشده معمولاً با هدف کاهش التهاب در ناحیه آسیبدیده و تسکین درد عمل میکنند. این داروها نهتنها علائم ناراحتکننده را برطرف میکنند، بلکه به فرآیند درمانی برای کاهش التهاب در اطراف دیسک نیز کمک میکنند.
توانبخشی و فیزیوتراپی: فیزیوتراپی از دیگر اقدامات درمانی بسیار مؤثر است. متخصصان فیزیوتراپی با استفاده از تمرینات درمانی هدفمند، کششها، روشهای درمانی دستی و گاهی اوقات تجهیزات فیزیکی، به تقویت عضلات، بهبود دامنه حرکتی، کاهش درد و بازگرداندن عملکرد طبیعی ستون فقرات کمک میکنند.
برنامههای توانبخشی بهصورت اختصاصی برای هر فرد و متناسب با شدت و نوع آسیب طراحی میشوند. این اقدامات معمولاً توسط پزشک ارزیابی و تجویز میشوند تا بهترین رویکرد درمانی برای هر بیمار تعیین شود.
*چه زمانی جراحی برای درمان دیسک گردن ضروری میشود؟
جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که روشهای غیرجراحی مانند اصلاح سبک زندگی، ورزش، دارودرمانی و فیزیوتراپی، دستکم طی حدود 6 هفته نتوانند علائم بیمار را کنترل کنند و درد شدید همچنان ادامه داشته باشد.
همچنین در صورت بروز ضعف پیشرونده در دستها یا پاها، اختلال در راه رفتن یا کاهش تعادل، فشار قابلتوجه دیسک بر نخاع در تصاویر MRI، وجود علائم عصبی که نشاندهنده آسیب به نخاع یا ریشههای عصبی باشد، جراحی میتواند ضروری باشد.
گاهی حتی اگر بیمار هنوز علائم شدیدی نداشته باشد، اما در MRI فشار جدی روی نخاع دیده شود، پزشک ممکن است جراحی را توصیه کند. علت این موضوع آن است که بافت عصبی نخاع توان ترمیم بسیار محدودی دارد و در صورت آسیب طولانیمدت، ممکن است عوارض دائمی ایجاد شود؛ بنابراین، پیشگیری از آسیب ماندگار به نخاع، یکی از مهمترین اهداف درمان جراحی است.
*نگرانیها در مورد جراحی چقدر منطقی است؟
نگرانی از جراحی، خصوصاً با توجه به اطلاعات محدود یا مشاورههای نادرست، امری طبیعی است. اما در مواردی که جراحی ضرورت پیدا میکند و پس از شکست درمانهای غیرجراحی، انجام میشود، احتمال عوارض جدی تنها حدود پنج درصد است و در 95 درصد موارد، مشکل بیمار برطرف شده و وضعیت او بهبود مییابد. انتخاب زمان مناسب برای جراحی، بر عهده پزشک متخصص است که با معاینه دقیق و بررسی تصاویر، بهترین تصمیم را اتخاذ میکند.
بهصورت کلی توصیه میکنم افراد اصلاح الگوی زندگی شامل رعایت بهداشت مکانیک ستون فقرات، حفظ وضعیت صاف گردن و تنه، و پرهیز از خم کردن طولانیمدت سر را مد نظر داشته باشند و با ورزش منظم عضلات گردن و اطراف ستون فقرات خود را تقویت کنند. همچنین انجام ورزشهای منظم برای تقویت عضلات گردن و اطراف ستون فقرات اهمیت زیادی دارد. در صورت نیاز نیز میتوان از درمانهای کمکی مانند دارودرمانی و فیزیوتراپی استفاده کرد و در نهایت، در مواردی که بیماری به درمانهای محافظهکارانه پاسخ نمیدهد یا ضعف اندامها و فشار شدید بر نخاع وجود دارد، جراحی بهعنوان گزینه درمانی مطرح میشود.
