سپهرغرب، گروه سلامت- شهره کرمی؛ استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه مهم‌ترین نکته درباره فشار خون بالا این است که درمان قطعی ندارد و باید کنترل شود گفت: این بیماران باید تا پایان عمر، فشار خون خود را به‌طور منظم پایش کنند، مصرف نمک را به‌طور جدی کاهش دهند و سبک زندگی سالمی داشته باشند. رعایت این موارد کمک می‌کند فشار خون در حد قابل قبول باقی بماند و از عوارض جدی آن، ازجمله آسیب‌های جبران‌ناپذیر به قلب، مغز و کلیه‌ها، جلوگیری شود.
تصور کنید در خانه‌ای زندگی می‌کنید که تمام تأسیسات آن، از لوله‌کشی‌ها گرفته تا موتور پمپ‌ها، به‌درستی کار می‌کنند، اما در سکوت مطلق، فشاری از درون به دیواره‌ها وارد می‌شود که هر لحظه می‌تواند یک ترک کوچک ایجاد کند. این خانه، بدن ماست و آن فشار مخفی، همان «فشار خون» است؛ بیماری‌ای که نه با درد شدید، نه با تب و نه با علائم آشکار، خود را در تاریکی پیش می‌برد تا زمانی که همه‌چیز تغییر کند.
بسیاری از ما فشار خون را فقط عددی روی دستگاه‌های دیجیتال می‌دانیم، اما واقعیت پیچیده‌تر است. فشار خون بالا نتیجه برهم خوردن تعادل میان قدرت تپش قلب و انعطاف‌پذیری رگ‌هاست. عوامل مختلفی در ایجاد آن نقش دارند؛ از زمینه‌های ژنتیکی و ارثی گرفته تا عادت‌های غذایی نادرست، به‌ویژه مصرف زیاد نمک. همین عوامل می‌توانند به‌تدریج زمینه‌ساز مشکلی جدی در بدن شوند. فشار خون بالا، قاتلی است که با مهربانی ظاهری و بدون هیچ علامتی، ارگان‌های حیاتی ما را از قلب و کلیه گرفته تا مغز، به‌تدریج تحت تأثیر قرار می‌دهد.
آیا می‌توان بر زمینه‌های ژنتیکی و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی، ازجمله فشار خون بالا، غلبه کرد؟ آیا تغییر نگرش و اصلاح سبک زندگی می‌تواند این تهدید دائمی را به تجربه‌ای قابل مدیریت تبدیل کند؟
در این گزارش، در گفت‌وگو با متخصص قلب و عروق و استاد برجسته دانشگاه علوم پزشکی تهران، درخصوص چرایی عدم «درمان قطعی» فشار خون و اهمیت حیاتی «کنترل» آن صحبت کردیم.
هدف ما رسیدن به تعادلی پایدار میان ضربان قلب و سلامت رگ‌هاست تا بدن از آسیب‌های جدی در امان بماند. پاسخ به پرسش‌های اساسی و راهکارهای عملی آن را در ادامه خواهید خواند.
*فشار خون؛ یک بیماری ارثی و پیشرونده
دکتر منوچهر قارونی، فشار خون را بیماری‌ای با زمینه ارثی دانست و گفت: خانواده‌هایی که سابقه فشار خون در آن‌ها وجود دارد، مانند پدر، مادر یا پدربزرگ، در معرض خطر بیشتری هستند.
او افزود: فشار خون را «قاتل خاموش» می‌نامند، زیرا به‌تدریج پیشرفت می‌کند و ممکن است از جوانی آغاز شود. این بیماری معمولاً تا زمانی که به اندام‌های حیاتی آسیب نرساند، علامت مشخصی ندارد. با این حال، وقتی فشار خون به قلب، کلیه‌ها، عروق یا هر بخشی از بدن که رگ دارد آسیب وارد کند، معمولاً متوجه وجود آن می‌شویم.
*عوارض فشار خون؛ از سکته مغزی تا نارسایی قلبی
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران در توضیح عوارض خطرناک این بیماری گفت: اگر فشار خون به مرحله خطرناک برسد، می‌تواند عوارض مرگباری ایجاد کند؛ از جمله سکته مغزی که ممکن است با علائمی مانند عدم تعادل در راه رفتن یا دیدن مگس‌پران همراه باشد، همچنین پارگی رگ‌های مغزی، نارسایی قلبی یا بیماری شریان‌های محیطی. در بیماری شریان‌های محیطی، فرد پس از حدود 100 متر راه رفتن دچار درد در پاها می‌شود و برای ادامه مسیر ناچار است مدتی استراحت کند.
دکتر قارونی تأکید کرد: وقتی فشار خون به قلب آسیب می‌زند، به‌تدریج باعث بزرگ شدن عضله قلب و در نهایت نارسایی قلبی می‌شود. در واقع شایع‌ترین علت نارسایی قلبی در جهان، فشار خون است.
*تغذیه و سبک زندگی؛ کلیدهای کنترل بیماری
وی در ادامه سخنان خود بر نقش حیاتی تغذیه تأکید کرد و گفت: با توجه به وجود زمینه ارثی، در خانواده‌هایی که سابقه فشار خون دارند باید از همان دوران کودکی مصرف نمک به حداقل برسد. متأسفانه سرانه مصرف نمک در کشور ما بالاست و از میانگین بسیاری از کشورها بیشتر است، در حالی که نمک یکی از عوامل اصلی تشدید فشار خون به‌شمار می‌رود.
وی توضیح داد: فشار خون طبیعی حدود 12 روی 8 (120 روی 80 میلی‌متر جیوه) است. اگر عدد پایین یا «مینیمم» که 8 است به 9 برسد، فرد وارد مرحله فشار خون خفیف می‌شود که معمولاً قابل کنترل است. اما اگر این عدد به 10 افزایش یابد، فشار خون جدی‌تر می‌شود و در صورت رسیدن به 13 یا 14، وارد مرحله بسیار خطرناک خواهیم شد که می‌تواند به اندام‌های حیاتی آسیب برساند.
*عوامل تشدیدکننده فشار خون؛چاقی، دیابت و کم‌تحرکی
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران در ادامه، عوامل تشدیدکننده اثرات فشار خون را برشمرد و گفت: چاقی، دیابت، نقرس و کم‌تحرکی از مهم‌ترین این عوامل هستند. فردی که علاوه بر فشار خون، به دیابت نیز مبتلاست، دو برابر بیش از فردی که تنها فشار خون دارد در معرض آسیب قرار می‌گیرد. همچنین افرادی که فعالیت بدنی منظم ندارند، نسبت به همسالان ورزشکار خود آسیب‌پذیرترند.
قارونی ادامه داد: بسیاری از موارد مرگ‌ومیر ناشی از فشار خون به علت نارسایی قلبی یا خونریزی مغزی رخ می‌دهد. در موارد شایع‌تر، سکته مغزی که می‌تواند به فلج منجر شود، از دیگر عوارض این بیماری است و گاه باعث فلج شدن نیمی از بدن بیمار می‌شود. متأسفانه به‌دلیل خفیف بودن علائم اولیه، این عارضه اغلب دیر تشخیص داده می‌شود.
وی در ادامه به یکی از باورهای نادرست رایج اشاره کرد و گفت: بسیاری تصور می‌کنند اگر به فشار خون مبتلا هستند، باید عدد فشارشان همیشه ثابت بماند، در حالی که این تصور کاملاً اشتباه است. فشار خون به‌طور طبیعی نوسان دارد و ممکن است صبح، ظهر، هنگام عصبانیت یا پس از خوردن غذای سنگین تغییر کند. بدن به‌طور طبیعی خود را با شرایط مختلف تطبیق می‌دهد.
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران تأکید کرد: مهم‌ترین نکته این است که فشار خون درمان قطعی ندارد، بلکه باید کنترل شود. فرد مبتلا باید تا پایان عمر با پایش منظم، پرهیز از مصرف زیاد نمک و رعایت سبک زندگی سالم، فشار خون خود را در محدوده قابل قبول نگه دارد تا بتواند زندگی سالم‌تری داشته باشد.
دکتر قارونی در پاسخ به این پرسش که آیا می‌توان گفت فشار خون مینیمم از ماکزیمم خطرناک‌تر است، گفت: سؤال بسیار دقیق و مهمی است. باید توجه داشت که در بیشتر موارد، آنچه درباره فشار خون مطرح می‌شود، به فشار مینیمم مربوط است؛ زیرا افزایش این عدد می‌تواند به تنگی تدریجی رگ‌ها و در نتیجه بروز خطر منجر شود.
او افزود: البته در سالمندان الگوی دیگری دیده می‌شود. در این گروه، بیشتر با فشار خون سیستولیک روبه‌رو هستیم؛ یعنی حالتی که فشار ماکزیمم بالا است، برای مثال 19، اما فشار مینیمم عادی یا حتی پایین است، مثلاً 6. در این سنین، همین بالا بودن فشار سیستولیک، عامل خطر اصلی به شمار می‌رود.
* آئورت؛ قلب دوم بدن
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران برای توضیح این موضوع به فیزیولوژی گردش خون اشاره کرد و گفت: می‌توان گفت هر انسان دو «قلب» دارد؛ یکی قلب عضلانی که در هر دقیقه حدود 70 بار می‌تپد و دیگری عروق بزرگ، به‌ویژه آئورت. وقتی قلب می‌تپد، خون را با فشار وارد رگ‌ها می‌کند. اگر رگ‌ها خاصیت ارتجاعی نداشته باشند، خون به دیواره رگ برخورد می‌کند و بازمی‌گردد. اما آئورت به دلیل خاصیت ارتجاعی خود، مانند یک مخزن عمل می‌کند و بخشی از خون را نگه می‌دارد تا جریان خون در بدن پیوسته بماند؛ حتی زمانی که قلب در مرحله دیاستول، یعنی استراحت، قرار دارد.
قارونی ادامه داد: با افزایش سن، خاصیت ارتجاعی آئورت کاهش می‌یابد. در نتیجه، آئورت نمی‌تواند مانند گذشته خون را در خود نگه دارد و فشار خون به‌شدت بالا می‌رود؛ به‌طوری‌که ممکن است به 200 یا حتی 280 برسد. این افزایش فشار ماکزیمم در سالمندان بسیار خطرناک است و می‌تواند به پارگی رگ‌های مغزی، سکته مغزی شدید و حتی مرگ منجر شود.
*شناسنامه پزشکی؛ راهکار طلایی پیشگیری
وی در پاسخ به این پرسش که اگر بخواهیم نسخه‌ای خلاصه برای حفاظت افراد در برابر این «قاتل خاموش» ارائه کنیم، مهم‌ترین عوامل پیشگیری کدام‌اند؟ گفت: سال‌هاست بر این نکته تأکید کرده‌ام، اما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ما باید برای هر نوزاد تازه‌متولدشده، یک شناسنامه پزشکی دقیق تهیه کنیم. در این شناسنامه باید سوابق خانوادگی ثبت شود؛ برای مثال اینکه آیا مادر دچار چاقی است؟ آیا پدر 40 سال سیگار کشیده است؟ آیا پدربزرگ در 40 سالگی دچار مرگ ناگهانی شده است؟ آیا مادر دیابت یا فشار خون دارد؟ زیرا همه این موارد می‌توانند زمینه ارثی داشته باشند.
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان یک سناریوی آینده‌نگرانه توضیح داد: وقتی چنین کودکی به دنیا می‌آید، اگر معلم مدرسه از طریق این شناسنامه یا یک سیستم هوشمند سلامت به پیشینه پزشکی او دسترسی داشته باشد، می‌تواند متوجه شود که کودک در آینده مستعد چه بیماری است. در این صورت، رژیم غذایی سالمی برای او در نظر گرفته می‌شود تا از بروز یا پیشرفت بیماری‌ها پیشگیری شود.
*فشار خون درمان‌ناپذیر اما قابل کنترل است
قارونی در پایان بر یک اصل مهم تأکید کرد و گفت: نکته طلایی این است که فشار خون درمان قطعی ندارد، اما قابل کنترل است. این بیماری به‌طور کامل از بین نمی‌رود، اما با کنترل دقیق آن می‌توان از آسیب‌های جبران‌ناپذیر به قلب، مغز و کلیه‌ها جلوگیری کرد.
*فشار خون؛ مهمان ناخوانده‌ای که باید مهارش کرد
در نهایت، باید پذیرفت که فشار خون یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه فرآیندی تدریجی است؛ فرآیندی که می‌تواند ریشه در ژنتیک داشته باشد و با سبک زندگی و رفتارهای روزمره تشدید شود.
متخصصان معتقدند اگرچه نمی‌توانیم زمینه ژنتیکی خود را تغییر دهیم، اما می‌توانیم مسیر زندگی‌مان را اصلاح کنیم. پرونده پزشکی هر فرد فقط مجموعه‌ای از عددها و آزمایش‌ها نیست، بلکه بازتابی از انتخاب‌های روزانه اوست؛ انتخاب‌هایی که حتی با هر بار دست بردن به نمکدان، می‌توانند بر سلامت رگ‌ها و آینده بدن اثر بگذارند.
نمک، این چاشنی به‌ظاهر ساده، فراتر از یک طعم‌دهنده عمل می‌کند؛ او می‌تواند تعادل حیاتی بدن را بر هم بزند و سد دفاعی رگ‌ها را در هم بشکند. متخصصان هشدار می‌دهند که بی‌توجهی به کاهش مصرف نمک، در واقع نادیده گرفتن اصلی‌ترین راه مقابله با فشار خون است اما این مبارزه تنها به سفره‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه آگاهی از سابقه پزشکی خانواده نیز به همان اندازه اهمیت دارد. شناخت خطرات ارثی و ثبت دقیق آن‌ها در پرونده‌های سلامت، می‌تواند مرز میان یک زندگی آرام و یک بحران ناگهانی قلبی باشد.

شهره کرمی