سپهرغرب، گروه سلامت- شهره کرمی؛ یک کارشناس ارشد تغذیه با اشاره به اینکه الگوی تغذیه‌ای جامعه در سال‌های اخیر دستخوش تغییرات قابل توجهی شده؛ گفت: افزایش مصرف غذاهای چرب، شور و شیرین و گرایش به فست‌فودها و مواد غذایی فرآوری‌شده، پیامدهایی نگران‌کننده برای سلامت عمومی به همراه داشته؛ به‌طوری‌که آمارها نشان می‌دهد حدود 60 درصد افراد بالای 18 سال در استان همدان با اضافه‌وزن و چاقی مواجه هستند.
تغذیه سالم یکی از بنیادی‌ترین ارکان حفظ سلامت فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود؛ موضوعی که امروزه بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه نظام‌های سلامت قرار گرفته است. تغییر الگوهای زندگی، افزایش مصرف غذاهای فرآوری‌شده و گسترش سبک زندگی کم‌تحرک، موجب شده بسیاری از جوامع با چالش‌هایی نظیر اضافه‌وزن، چاقی و افزایش بیماری‌های غیرواگیر مواجه شوند.
کارشناسان حوزه سلامت معتقدند اصلاح الگوی تغذیه، رعایت تنوع و تعادل در مصرف گروه‌های غذایی و آگاهی‌بخشی عمومی درباره انتخاب‌های غذایی سالم، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از بسیاری بیماری‌های مزمن ازجمله دیابت، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی است. در این میان، نقش آموزش‌های تغذیه‌ای و بهره‌گیری از راهنمایی‌های علمی متخصصان تغذیه در ارتقای سلامت جامعه بیش از پیش اهمیت پیدا کرده است.
در همین راستا، با حسین فیروزبخت، کارشناس ارشد تغذیه گروه بهبود تغذیه جامعه معاونت بهداشتی و مرکز بهداشت استان همدان انجام شده که در ادامه می‌خوانید:
*الگوی غذایی سالم چه ویژگی‌هایی دارد و رعایت نکردن آن چه پیامدهایی خواهد داشت؟
الگوی تغذیه سالم بر دو اصل اساسی «تنوع» و «تعادل» استوار است؛ رعایت این دو اصل نقش مهمی در حفظ سلامت عمومی و پیشگیری از بیماری‌های مزمن دارد.
«تنوع» در تغذیه به این معناست که افراد باید روزانه از تمامی گروه‌های اصلی غذایی استفاده کنند؛ گروه‌هایی شامل؛ نان و غلات، میوه‌ها، سبزیجات، شیر و لبنیات، گوشت و تخم‌مرغ، و حبوبات و مغزها. در کنار تنوع، اصل «تعادل» نیز اهمیت دارد؛ یعنی مصرف هر گروه غذایی باید به اندازه و متناسب با نیاز بدن باشد.
میزان نیاز هر فرد به مواد غذایی، بسته به سن، جنسیت، وضعیت سلامت و شرایط جسمانی (مانند ابتلا یا عدم ابتلا به بیماری‌ها) متفاوت است. به همین دلیل، متخصصان تغذیه با در نظر گرفتن این عوامل، برنامه غذایی اختصاصی هر فرد را تنظیم می‌کنند.
در سال‌های اخیر، جامعه با پدیده‌ای به نام «گذار تغذیه‌ای» روبه‌رو شده است؛ یعنی گرایش روزافزون افراد به مصرف مواد غذایی چرب، شور و شیرین. همچنین فست‌فودها، غذاهای آماده و محصولات فرآوری‌شده، بیش از گذشته در سبد غذایی خانواده‌ها جای گرفته‌اند.
این تغییر در الگوی غذایی، پیامدهای نگران‌کننده‌ای برای سلامت جامعه داشته که مهم‌ترین آن‌ها افزایش اضافه‌وزن و چاقی است. بر اساس آمارهای موجود، در استان همدان حدود 60 درصد از افراد بالای 18 سال با اضافه‌وزن و چاقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که این نشان‌دهنده گسترش یک بحران جدی در حوزه سلامت عمومی است.
باید توجه داشت که اضافه‌وزن و چاقی تنها یک مسئله مربوط به تناسب اندام یا ظاهر نیست، بلکه نوعی وضعیت التهابی و بیماری‌زا در بدن محسوب می‌شود. این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز بروز بیماری‌های غیرواگیر از جمله دیابت، فشار خون بالا و چربی خون باشد.
دیابت، فشار خون و چربی خون بالا از اصلی‌ترین عوامل خطر برای ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی هستند؛ بیماری‌هایی که همچنان علت نخست مرگ‌ومیر در ایران و جهان به‌شمار می‌روند.
*مواد غذایی باکیفیت از دیدگاه علم تغذیه چه ویژگی‌هایی دارند؟
کیفیت مواد غذایی یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که همواره مورد توجه متخصصان تغذیه قرار دارد. از نظر علمی، یک رژیم غذایی مناسب باید بتواند نیاز روزانه بدن به درشت‌مغذی‌ها و ریزمغذی‌ها را تأمین کند.
درشت‌مغذی‌ها شامل پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها هستند که نقش اصلی در تأمین انرژی و ساختار بدن دارند. در کنار آن‌ها، ریزمغذی‌ها مانند انواع ویتامین‌ها و مواد معدنی قرار دارند که برای عملکرد درست سیستم‌های حیاتی بدن ضروری‌اند. دریافت متعادل این مواد مغذی علاوه بر حفظ سلامت، در پیشگیری از بیماری‌های مزمن مانند اضافه‌وزن و چاقی، دیابت، فشار خون بالا و چربی خون بالا نیز نقش مهمی دارد.
هدف نهایی مداخلات تغذیه‌ای و برنامه‌های رژیم‌درمانی در سطح جامعه، پیشگیری از بیماری‌های قلبی‌عروقی است.
یکی از مهم‌ترین معیارهای داشتن رژیم غذایی سالم، انتخاب آگاهانه مواد غذایی از میان گروه‌های شش‌گانه غذایی است. به بیان ساده‌تر، افراد باید بدانند هر گروه غذایی چه ویژگی‌هایی برای یک مصرف سالم دارد.
برای مثال، در گروه شیر و لبنیات، محصولی برای مصرف مناسب است که چند ویژگی مهم داشته باشد؛ پاستوریزه و ایمن باشد، در صورت امکان استریلیزه شده باشد، چربی کمی داشته باشد، با ویتامین D به‌ویژه ویتامین D3 غنی شده باشد و همچنین حاوی ترکیبات پروبیوتیک باشد. وجود این ویژگی‌ها در محصولات لبنی می‌تواند ارزش تغذیه‌ای آن‌ها را افزایش دهد و به حفظ سلامت عمومی کمک کند.
در مورد گروه نان و غلات که بخش مهمی از سبد غذایی ایرانیان را تشکیل می‌دهد، انتخاب نوع غلات اهمیت زیادی دارد. متخصصان تغذیه توصیه می‌کنند غلات کامل و تصفیه‌نشده جایگزین غلات تصفیه‌شده شوند. برای نمونه، مصرف نان تهیه‌شده از آرد کامل به جای نان‌های تهیه‌شده از آرد سفید، و استفاده از برنج قهوه‌ای به جای برنج سفید می‌تواند ارزش غذایی رژیم را افزایش دهد.
همچنین ترکیب غلات با حبوبات در وعده‌های غذایی، علاوه بر افزایش کیفیت پروتئین دریافتی، می‌تواند در پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های مزمن مؤثر باشد و به بهبود الگوی تغذیه‌ای جامعه کمک کند.
*معیار تعیین مقدار مناسب غذا برای هر فرد چیست؟
تعیین مقدار مناسب غذای روزانه برای هر فرد یک کار تخصصی است و باید توسط متخصصان تغذیه انجام شود. نیاز بدن به انرژی و مواد مغذی در همه افراد یکسان نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد.
از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به سن، جنسیت، شرایط جسمی، ابتلا به بیماری‌ها، داروهای مصرفی و محدودیت‌های غذایی تجویزشده توسط پزشک اشاره کرد. متخصص تغذیه با در نظر گرفتن همه این موارد، مقدار و نوع غذای مناسب هر فرد را مشخص می‌کند.
یکی از مشکلات رایج، پرخوری یا برعکس، پیروی از رژیم‌های بسیار سخت و رژیم‌های «مد روز» بدون مشورت با متخصص است. این رژیم‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت باعث کاهش وزن شوند، اما چون بر اساس شرایط فرد طراحی نشده‌اند، در بلندمدت می‌توانند به بدن آسیب بزنند.
رعایت خودسرانه چنین رژیم‌هایی معمولاً نتیجه پایدار ندارد و گاهی حتی باعث بروز مشکلات جدی و آسیب‌های جبران‌ناپذیر می‌شود.
بنابراین، مقدار مناسب غذا باید بر اساس ارزیابی دقیق وضعیت جسمی و تغذیه‌ای هر فرد تعیین شود. نتیجه این ارزیابی، یک برنامه غذایی شخصی‌سازی‌شده است که متناسب با نیاز واقعی بدن طراحی شده و به حفظ سلامت و ارتقای کیفیت زندگی کمک می‌کند.
تعداد وعده‌های غذایی در روز چه ارتباطی با سلامت دارد؟
اضافه‌وزن و چاقی از مشکلات شایع تغذیه‌ای در جامعه است که تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد می‌شود. یکی از این عوامل، الگوی مصرف وعده‌های غذایی در طول روز است.
با این حال، برخی افراد تصور می‌کنند برای کاهش وزن باید وعده‌های غذایی خود را حذف کنند یا تعداد آن‌ها را به حداقل برسانند. در حالی که تحقیقات علمی نشان می‌دهد این روش نه‌تنها به کاهش وزن پایدار کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند الگوی تغذیه‌ای فرد را نیز دچار اختلال کند.
افرادی که قصد کاهش وزن دارند یا می‌خواهند الگوی غذایی سالم‌تری داشته باشند، بهتر است در طول روز سه وعده اصلی شامل صبحانه، ناهار و شام و همچنین دو تا سه میان‌وعده مصرف کنند.
دلیل این توصیه آن است که توزیع مناسب وعده‌های غذایی در طول روز از نوسان شدید قند خون جلوگیری می‌کند. وقتی فاصله بین وعده‌ها طولانی باشد، احتمال افت قند خون افزایش پیدا می‌کند و در نتیجه فرد در وعده بعدی تمایل بیشتری به مصرف حجم زیادی از غذا خواهد داشت.
در مقابل، مصرف منظم وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها به کنترل بهتر اشتها در طول روز کمک می‌کند و باعث می‌شود فرد بتواند میزان غذای مصرفی خود را بهتر مدیریت کند. این موضوع در نهایت به تنظیم انرژی دریافتی و کنترل وزن کمک می‌کند.
رعایت چنین الگویی، چه در قالب رژیم غذایی تنظیم‌شده توسط متخصص تغذیه و چه در برنامه غذایی روزمره افراد، می‌تواند به بهبود عادات غذایی و حفظ سلامت بدن کمک کند.
* پدیده «هرزه‌خواری» یا ریزه‌خواری چه پیامدهایی برای سلامت دارد و چگونه می‌توان آن را کنترل کرد؟
ریزه‌خواری یکی از رفتارهای تغذیه‌ای نسبتاً شایع در جامعه است که می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد شود. بررسی دقیق علت این رفتار در بسیاری از موارد نیازمند ارزیابی توسط پزشک یا متخصص تغذیه است، زیرا برخی مشکلات جسمی می‌توانند زمینه بروز آن را فراهم کنند.
برای مثال، کمبود برخی ریزمغذی‌ها ممکن است باعث افزایش تمایل به خوردن شود. کمبود منیزیم یا کم‌خونی ناشی از فقر آهن می‌تواند میل به مصرف برخی مواد غذایی، به‌ویژه خوراکی‌های شیرین، را افزایش دهد.
با این حال، یکی از دلایل مهم ریزه‌خواری در جامعه امروز «مقاومت به انسولین» است؛ وضعیتی که بیشتر در افراد دارای اضافه‌وزن و چاقی دیده می‌شود. همان‌طور که آمارها نشان می‌دهد، حدود 60 درصد از افراد بالای 18 سال در استان همدان با اضافه‌وزن یا چاقی مواجه هستند.
در بسیاری از این افراد، تجمع چربی در ناحیه شکم و پهلو می‌تواند زمینه بروز مقاومت به انسولین را ایجاد کند. در حالت طبیعی، پس از مصرف غذا و افزایش قند خون، هورمون انسولین قند را وارد سلول‌ها می‌کند تا به عنوان منبع انرژی مصرف شود.
اما در شرایط مقاومت به انسولین، به دلیل تجمع چربی در اطراف سلول‌ها، عملکرد این هورمون دچار اختلال می‌شود. در نتیجه با وجود بالا بودن قند خون، انتقال آن به داخل سلول‌ها به‌درستی انجام نمی‌شود. در چنین شرایطی، پیام گرسنگی به مغز ارسال می‌شود و فرد با وجود غذا خوردن همچنان احساس گرسنگی می‌کند.
پیامد این چرخه، افزایش تمایل به مصرف خوراکی‌ها به‌ویژه مواد شیرین و پرچرب و در نهایت تشدید ریزه‌خواری است؛ موضوعی که می‌تواند باعث افزایش وزن و تشدید اختلالات متابولیکی شود.
یکی از مؤثرترین راه‌ها برای کنترل ریزه‌خواری و مدیریت اضافه‌وزن، مراجعه به متخصص یا کارشناس تغذیه است. در این فرایند، وضعیت جسمی و تغذیه‌ای فرد به‌طور دقیق بررسی شده و یک برنامه غذایی متناسب با شرایط او طراحی می‌شود.
اجرای درست این برنامه و کاهش تدریجی وزن می‌تواند به افزایش حساسیت بدن به انسولین کمک کند و در نهایت باعث کنترل اشتها، کاهش ریزه‌خواری و بهبود وضعیت سلامت فرد شود.
*اصلاح الگوی تغذیه؛ گامی اساسی برای سلامت پایدار جامعه
بدیهی است که ارتقای سلامت جامعه تنها با توسعه خدمات درمانی محقق نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از آن به اصلاح سبک زندگی و به‌ویژه الگوی تغذیه افراد بازمی‌گردد. امروزه بسیاری از بیماری‌های شایع در جامعه، ازجمله چاقی، دیابت، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی، ارتباط مستقیم با عادات غذایی نادرست و سبک زندگی کم‌تحرک دارند؛ موضوعی که اهمیت توجه به تغذیه سالم را دوچندان می‌کند.
متخصصان حوزه سلامت معتقدند رعایت اصول ساده‌ای مانند تنوع و تعادل در مصرف مواد غذایی، استفاده بیشتر از غلات کامل، میوه‌ها و سبزیجات، کاهش مصرف غذاهای پرچرب و فرآوری‌شده و همچنین تنظیم مناسب وعده‌های غذایی در طول روز می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های مزمن داشته باشد.
از سوی دیگر، آگاهی‌بخشی عمومی و افزایش سواد تغذیه‌ای جامعه از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند به اصلاح رفتارهای غذایی کمک کند. بسیاری از افراد به‌دلیل اطلاعات نادرست یا پیروی از رژیم‌های غیرعلمی، سلامت خود را در معرض خطر قرار می‌دهند؛ در حالی که بهره‌گیری از توصیه‌های علمی و مراجعه به متخصصان تغذیه می‌تواند مسیر درست و ایمن‌تری را برای حفظ سلامت و کنترل وزن فراهم کند.
در نهایت، توجه به تغذیه سالم نه‌تنها یک انتخاب فردی، بلکه ضرورتی برای ارتقای سلامت عمومی و کاهش بار بیماری‌ها در جامعه است؛ مسیری که با افزایش آگاهی، اصلاح عادات غذایی و استفاده از راهنمایی‌های علمی متخصصان می‌تواند به شکل مؤثری هموار شود.

شهره کرمی