سکته قلبی در کمین افراد چاق، کمتحرک و پراسترس
یک متخصص قلب و عروق با هشدار نسبت به تأثیر سابقه خانوادگی، چاقی، کمتحرکی، دیابت، فشار خون بالا، استعمال سیگار و استرس در افزایش خطر سکته قلبی، اعلام کرد: احساس سنگینی در قفسه سینه، عرق سرد، تهوع و دردی که از بالای ناف تا فک پایین امتداد مییابد، بهویژه هنگام فعالیت یا عصبانیت، ازجمله علائم سکته قلبی است و باید جدی گرفته شود.
سلامت قلب و عروق یکی از مهمترین شاخصهای سلامت عمومی در هر جامعه محسوب میشود. گسترش زندگی شهرنشینی، تغییر الگوی تغذیه، کاهش تحرک روزانه و افزایش فشارهای ناشی از زندگی مدرن، سبب شده بیماریهای غیرواگیر بیش از گذشته مورد توجه نظامهای سلامت قرار گیرند. در این میان، بیماریهای قلبی و عروقی بهدلیل شیوع گسترده، هزینههای درمانی قابلتوجه و پیامدهایی که برای فرد، خانواده و جامعه به همراه دارند، از اهمیت ویژهای برخوردارند.
سکته قلبی یکی از جدیترین عوارض این گروه از بیماریهاست که ممکن است در مدتزمانی کوتاه، زندگی فرد را با تهدیدی جدی مواجه کند. هرچند پیشرفتهای پزشکی در زمینه تشخیص و درمان بیماریهای قلبی، امکان نجات و بهبود بسیاری از بیماران را فراهم کرده، همچنان آگاهی عمومی و پیشگیری، مؤثرترین ابزارها برای کاهش آسیبهای ناشی از این عارضه بهشمار میروند.
آنچه بر اهمیت این موضوع میافزاید، تغییر الگوی سنی ابتلا و افزایش نگرانیها درباره مشاهده مشکلات قلبی در سنین پایینتر است. این مسئله نشان میدهد مراقبت از سلامت قلب نباید به دوره سالمندی محدود شود، بلکه لازم است از سالهای ابتدایی زندگی مورد توجه قرار گیرد. اصلاح عادتهای روزمره، افزایش سواد سلامت، انجام معاینات دورهای و توجه به هشدارهای بدن میتواند در کاهش خطر بیماریهای قلبی مؤثر باشد. همچنین شناخت درست شرایط اضطراری و اقدام بهموقع، گاهی مرز میان زندگی و مرگ را تعیین میکند.
با توجه به اهمیت موضوع، در این خصوص با متخصص قلب و عروق و استاد برجسته دانشگاه علوم پزشکی تهران گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید:
دکتر منوچهر قارونی با بیان اینکه بیماریهای قلبی میتوانند زمینه ارثی داشته باشند، اظهار کرد: همانطور که بسیاری از ویژگیها و بیماریها ازجمله فشار خون، چاقی، قد و قامت و حتی طول عمر تحت تأثیر عوامل ژنتیکی قرار دارند، بیماریهای قلبی نیز به شدت از وراثت اثر میپذیرند.
وی در تشریح این میزان اثرگذاری افزود: اگر پدر فردی پیش از 50 سالگی دچار سکته قلبی شده باشد، خطر بروز سکته در آن فرد حدود سه برابر بیشتر از کسی است که چنین سابقهای در خانواده خود ندارد. همچنین اگر مادر فرد پیش از 65 سالگی سکته کرده باشد، این موضوع نیز خطر ابتلا را حدود سه برابر افزایش میدهد؛ بنابراین، سابقه خانوادگی یکی از شاخصهای حیاتی در ارزیابی احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی است.
این متخصص بیماریهای قلب و عروق با اشاره به اینکه ایرانیها از نظر ابتلا به سکته قلبی استعداد قابلتوجهی دارند، گفت: به همین دلیل باید بیش از دیگران مراقب عوامل خطر باشیم. در کنار عامل غیرقابلتغییرِ ژنتیک، متغیرهای متعددی میتوانند روند تنگشدن عروق را تسریع کنند که چاقی یکی از مهمترین آنهاست.
قارونی با ابراز نگرانی از اینکه جامعه به سمت افزایش چاقی و سالمندی پیش میرود، ادامه داد: بررسیها نشان میدهد کودکان امروز بهطور میانگین حدود 10 کیلوگرم از کودکان 60 سال پیش چاقتر هستند. کاهش فعالیت بدنی و بیتحرکی نیز این اضافهوزن را تشدید میکند. در واقع چاقی، زمینههای ارثی، دیابت و فشار خون بالا، زنجیرهای از عوامل خطر هستند که در کنار یکدیگر، احتمال ابتلا به بیماریهای عروقی و سکته قلبی را بهشدت افزایش میدهند.
*محرکهای حمله قلبی؛ از فشار بدنی تا هیجانات عصبی
وی در خصوص شرایطی که میتواند منجر به بروز سکته قلبی شود، توضیح داد: سکته معمولاً در زمان فعالیتهای شدید بدنی یا در شرایط عصبانیت و هیجان ناگهانی رخ میدهد. برای مثال، فعالیتهایی مانند تعویض چرخ پنچر خودرو، هل دادن وسیله نقلیه، بیل زدن، برفروبی یا درگیری در یک مشاجره لفظی شدید، فشار مضاعفی به قلب وارد کرده و میتواند موجب انسداد ناگهانی عروق شود.
این متخصص قلب و عروق افزود: فرد در چنین شرایطی ممکن است احساس کند جسم بسیار سنگینی روی قفسه سینهاش قرار گرفته یا وزنهای بزرگ از سینهاش آویزان شده است. دردهای مبهم یا شدید در محدوده «بالای ناف تا فک تحتانی» (چه در بخش جلویی بدن و چه در پشت)، بهویژه در مردان بالای 35 تا 40 سال، باید بسیار جدی گرفته شود؛ مخصوصاً اگر این درد هنگام عصبانیت، بالارفتن از سربالایی، پیادهروی تند یا پس از صرف غذای سنگین بروز کند.
*عرق سرد، تهوع و احساس سنگینی سینه را جدی بگیرید
قارونی در تشریح علائم بالینی سکته قلبی گفت: احساس فشار و سنگینی خردکننده روی قفسه سینه، عرق سرد، تهوع، استفراغ و آروغزدن مکرر، از نشانههای کلاسیک و اولیه سکته قلبی هستند. این علائم معمولاً با فعالیت بدنی یا فشارهای عصبی تشدید میشوند.
وی خاطرنشان کرد: فردی که دارای زمینه تنگی عروق است، ممکن است پیش از وقوع سکته کامل، هشدارهایی را دریافت کند. برای نمونه، احساس درد یا فشار در قفسه سینه هنگام خوردن غذاهای چرب و سنگین (مانند کلهپاچه)، راهرفتن سریع یا بالارفتن از پله، میتواند زنگ خطر جدی تنگی عروق کرونر باشد.
این متخصص قلب و عروق تأکید کرد: اگرچه هر دردی در محدوده شکم تا فک الزاماً قلبی نیست، اما اگر این ناراحتی با فعالیت یا عصبانیت شروع شده و با علائمی همچون عرق سرد و تهوع همراه باشد، مراجعه فوری به مراکز درمانی برای بررسی احتمال سکته قلبی حیاتی است.
*در سکته قلبی، بخشی از عضله قلب آسیب میبیند
قارونی درباره چگونگی وقوع سکته قلبی توضیح داد: عروق ممکن است از سالهای ابتدایی زندگی بهتدریج دچار تنگی شوند. هنگامی که میزان تنگی رگ به حدود 75 تا 80 درصد میرسد، احتمال دارد رگ بهطور ناگهانی بسته شود. در این حالت، بخشی از عضله قلب خون و اکسیژن کافی دریافت نمیکند و دچار آسیب میشود؛ همین وضعیت را سکته قلبی مینامند.
وی افزود: این وضعیت را میتوان به سیبی تشبیه کرد که بخشی از آن آسیب دیده و سیاه شده است. در سکته قلبی نیز قسمتی از عضله قلب بر اثر قطع جریان خون دچار آسیب و نکروز میشود. اگر اقدامات درمانی بهموقع انجام نشود، ممکن است بیمار بر اثر بروز یک آریتمی خطرناک جان خود را از دست بدهد.
*استرس و سیگار؛ دو عامل مهم در بروز بیماریهای قلبی
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، عوامل اجتماعی و روانی را نیز در بروز سکته قلبی مؤثر دانست و گفت: استرس نقش بسیار مهمی در بیماریهای قلبی دارد. گاهی افراد برای آرامکردن خود به سیگار روی میآورند، در حالیکه استعمال طولانیمدت سیگار، بهویژه به مدت 10 سال یا بیشتر، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی را بهطور قابلتوجهی و تا سه برابر افزایش میدهد.
قارونی افزود: عوامل هیجانی، فشارهای عصبی، شنیدن خبرهای بد و ناخوشایند و قرار گرفتن مداوم در معرض استرس، همگی میتوانند در بروز سکته قلبی نقش داشته باشند.
وی تأکید کرد: خودداری از استعمال سیگار، افزایش فعالیت بدنی، کنترل وزن و توجه به سابقه خانوادگی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است. عوامل استرسزا در جامعه فراواناند و کنترل کامل آنها همیشه امکانپذیر نیست، اما تا حد امکان باید از قرار گرفتن در معرض فشارهای عصبی شدید و مداوم پرهیز کرد.
* آریتمی خطرناک چگونه باعث مرگ بیمار میشود؟
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران در تشریح چگونگی بروز آریتمیهای مرگبار گفت: در حالت طبیعی، قلب باید بهصورت منظم منقبض شود تا خون را به اندامهای بدن، بهویژه مغز برساند؛ اما با بروز آریتمیهای خطرناک، قلب کارکرد پمپاژی خود را از دست میدهد و بهجای انقباض مؤثر، دچار حرکات لرزشی، نامنظم یا اصطلاحاً کرمیشکل میشود.
دکتر قارونی تصریح کرد: در چنین وضعیتی، پمپاژ خون متوقف شده و اکسیژنرسانی به مغز مختل میشود. اگر این جریان خون ظرف حداکثر سه دقیقه مجدداً برقرار نشود، مغز دچار آسیبهای جبرانناپذیر شده و در نهایت منجر به مرگ بیمار میشود.
* افراد دارای سابقه خانوادگی باید عوامل خطر را کنترل کنند
وی در خصوص راهکارهای پیشگیری از سکته قلبی تأکید کرد: اولین گام، شناسایی و کنترل عوامل خطر فردی است. افرادی که با اضافهوزن روبرو هستند باید روند کاهش وزن را آغاز کنند. همچنین کسانی که در خانواده خود سابقه دیابت، فشار خون بالا یا بیماریهای قلبی دارند، باید قند، چربی و فشار خون خود را بهطور منظم پایش و کنترل کنند.
این متخصص قلب و عروق با اشاره به پیامدهای تغییر سبک زندگی نسل امروز اظهار کرد: سبک زندگی مردم نسبت به گذشته دستخوش تغییرات منفی شده؛ در حالی که نسلهای قبلی فعالیت بدنی مداومی داشتند، امروزه بسیاری از افراد ساعتهای طولانی پشت میز کار مینشینند و همزمان با کمتحرکی، تنقلات ناسالم مصرف میکنند که پیامد مستقیم آن چاقی، اضافهوزن و افزایش چشمگیر خطر تنگی عروق است.
*در زمان بروز علائم، بیمار باید بدون اتلاف وقت به مرکز درمانی برسد
قارونی با تأکید بر اهمیت ثانیهها پس از بروز علائم سکته قلبی گفت: در مواجهه با نشانههای سکته، باید بیمار را بدون کوچکترین اتلاف وقت و با حداکثر سرعت ممکن به یک مرکز درمانی مجهز رساند. هرچه زمان دسترسی بیمار به اقدامات پزشکی کوتاهتر باشد، شانس نجات وی افزایش یافته و میزان تخریب عضله قلب به حداقل میرسد.
وی افزود: انتقال بهموقع بیمار این فرصت را به تیم پزشکی میدهد که در صورت بروز آریتمیهای قلبی، با استفاده از دستگاه شوک الکتریکی (دفیبریلاتور) و سایر اقدامات احیای فوری، ریتم طبیعی قلب را بازگردانند؛ بنابراین، تأخیر در مراجعه میتواند عواقب جبرانناپذیری به همراه داشته باشد.
*قدرت انقباضی قلب پس از هر سکته کاهش پیدا میکند
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره وضعیت بیماران پس از گذراندن مرحله حاد سکته گفت: پس از هر سکته، بخشی از قدرت انقباضی و پمپاژ قلب کاهش مییابد. این عارضه میتواند بیمار را در آینده با مشکلاتی نظیر نارسایی قلبی و تنگی نفس بهویژه تنگی نفسهای شبانه، مواجه کند؛ وضعیتی که مدیریت آن نیازمند درمانهای دارویی مداوم و مراقبتهای مستمر پزشکی است.
قارونی به روشهای نوین تشخیصی و درمانی اشاره کرد و افزود: امروزه با بهرهگیری از تکنیکهای تصویربرداری، اسکنهای تخصصی، آنژیوگرافی و روشهای مداخلهای عروقی (اینترونشن)، وضعیت رگهای بیمار بهدقت ارزیابی میشود. در مواردی که آسیب گسترده باشد، جراحی قلب باز (بایپس) تجویز میشود که طی آن، از عروق سایر نقاط بدن مانند پا برای دور زدن مسیر مسدودشده و ایجاد جریان خون جدید استفاده خواهد شد.
وی تأکید کرد: واقعیت این است که باوجود تمامی پیشرفتهای درمانی، قلب بیمار پس از سکته معمولاً دیگر کارکرد و توان اولیه پیش از عارضه را بهطور کامل بهدست نمیآورد. از این رو، پیشگیری اولیه از وقوع سکته و جلوگیری از تکرار آن، حیاتیترین راهبرد درمانی است.
*میزان ورزش پس از سکته باید بر اساس قدرت قلب تعیین شود
این متخصص قلب و عروق در خصوص شرایط و ضوابط فعالیت بدنی پس از سکته قلبی توضیح داد: میزان و نوع ورزش مجاز برای هر بیمار، مستقیماً به قدرت انقباضی قلب و وضعیت عمومی بدن او بستگی دارد. در صورت مناسب بودن عملکرد پمپاژ قلب، بیمار میتواند با تایید پزشک معالج، فعالیتهای ورزشی خود را توسعه دهد؛ اما در صورت افت شدید توان قلب، فعالیتها باید به موارد سبکی مانند پیادهروی آرام در فضای باز محدود شود.
قارونی شنا کردن را از ورزشهای مفید برای برخی از بیماران قلبی برشمرد و خاطرنشان کرد: هرگونه فعالیت ورزشی در این دوران باید کاملاً تحت نظارت پزشک و متناسب با ظرفیت قلب فرمولهبندی شود. در این میان، ورزشهای قدرتی سنگین و وزنهبرداری بهدلیل فشار ناگهانی که به سیستم عروقی وارد میکنند، برای بیماران قلبی مناسب نبوده و باید از انجام خودسرانه آنها بهطور جدی خودداری شود.
*بیمار قلبی نباید مصرف دارو را خودسرانه قطع کند
وی با اشاره به بیتوجهی برخی بیماران به مصرف منظم داروها پس از سکته قلبی گفت: متأسفانه بعضی افراد پس از بهبود نسبی، مصرف داروها را جدی نمیگیرند یا دوباره به استعمال سیگار روی میآورند. این رفتارها میتواند خطر تکرار سکته را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
وی افزود: بیماری که یکبار سکته قلبی را تجربه کرده است، هرگز نباید تصور کند پس از بهبود اولیه دیگر نیازی به مراجعه به پزشک ندارد. این بیماران باید همواره تحت نظر پزشک باشند، داروهای خود را در زمان مقرر مصرف کنند و پیگیریهای دورهای را جدی بگیرند.
*تنگی عروق؛ تهدیدی که معمولاً به یک رگ محدود نمیماند
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران خاطرنشان کرد: در بسیاری از بیماران، تنگی عروق تنها به یک رگ محدود نمیشود و ممکن است سایر عروق قلب نیز درجاتی از گرفتگی و تنگی داشته باشند. اگر بیمار درمان، مصرف دارو و پیگیری پزشکی را جدی نگیرد، احتمال پیشرفت تنگی در رگهای دیگر نیز وجود دارد.
قارونی در پایان هشدار داد: بیتوجهی به مراقبتهای پس از سکته میتواند به سکته دوم، سوم یا حتی چهارم منجر شود و در نهایت جان بیمار را به خطر بیندازد. بنابراین، کنترل وزن، قند و فشار خون، ترک سیگار، انجام فعالیت بدنی متناسب، مصرف منظم داروها و مراجعه دورهای به پزشک باید به بخشی ثابت از زندگی بیماران قلبی تبدیل شود.
