سپهرغرب، گروه سلامت- شهره کرمی: رئیس گروه پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان با بیان اینکه اصلاح ذائقه غذایی نخستین گام در کنترل فشار خون است، گفت: میانگین مصرف نمک روزانه باید کمتر از پنج گرم باشد، اما طبق آخرین بررسی‌ها در استان همدان این میزان حدود 10 گرم در روز به‌صورت میانگین گزارش شده؛ رقمی که اگرچه نسبت به سال‌های گذشته کمی بهبود یافته، اما همچنان فاصله زیادی تا میزان استاندارد دارد. نمکدان باید از سفره حذف شود و غذاها تا حد امکان با نمک کم پخته شوند.

بنا بر اعلام کارشناسان، مصرف نمک، چربی‌های ناسالم، غذاهای آماده و کاهش مصرف سبزی‌ها و حبوبات از مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده خطر ابتلا به فشار خون بالا، دیابت و بیماری‌های قلبی–عروقی است؛ بیماری‌هایی که امروز سهم عمده‌ای در مرگ‌ومیر و ناتوانی‌های مزمن در کشور دارند. در کنار این عوامل، شهرنشینی، کم‌تحرکی و فشارهای روانی نیز بار بیماری‌ها را سنگین‌تر کرده است.

روند افزایشی بیماری‌های غیرواگیر در کشور به یکی از نگرانی‌های جدی حوزه سلامت تبدیل شده است؛ بیماری‌هایی که بخش قابل توجهی از مرگ‌ومیرها و ناتوانی‌های مزمن را به خود اختصاص داده‌اند.

در این میان، اصلاح عادات غذایی و افزایش تحرک بدنی از مهم‌ترین راهکارهایی است که متخصصان امر برای پیشگیری از این بیماری‌ها بر آن تأکید می‌کنند. کاهش مصرف نمک، قند و چربی‌های ناسالم، افزایش مصرف سبزی‌ها، حبوبات و غلات سبوس‌دار و همچنین جایگزینی روش‌های سالم پخت غذا به جای سرخ‌کردن، ازجمله اقداماتی است که می‌تواند نقش مؤثری در کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن داشته باشد. در کنار این موارد، ارتقای سواد سلامت و تبدیل آگاهی عمومی به رفتارهای پایدار نیز از الزامات کنترل روند رو به افزایش این بیماری‌ها محسوب می‌شود.

با توجه به اهمیت موضوع در این خصوص ابتدا با آرزو کاوه‌ای، رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان، و سپس با شراره نیک‌سیر، رئیس گروه پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر این معاونت گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید:

* کم‌تحرکی و رژیم غذایی نامناسب دو عامل اصلی افزایش چاقی

رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان، با تشریح مهم‌ترین دلایل افزایش بیماری‌های مزمن درسطح جامعه، گفت: زندگی شهرنشینی در سال‌های اخیر موجب کاهش چشمگیر فعالیت فیزیکی مردم شده؛ استفاده گسترده از خودرو، تجهیزات برقی و سبک زندگی کم‌تحرک، در کنار مشغله‌های کاری، باعث شده فرصت یا انگیزه‌ای برای فعالیت بدنی باقی نماند.

آرزو کاوه‌ای افزود: ورود الگوی غذایی غربی نیز نقش مهمی در افزایش بیماری‌های مزمن داشته، مردم از غذاهای سنتی فاصله گرفته‌اند و مصرف غذاهای آماده و تهیه‌شده از رستوران‌ها افزایش یافته؛ مواردی که کنترل میزان نمک، چربی و افزودنی‌های آن‌ها دشوار است.

وی درباره الگوی بیماری‌ها و مراجعات مرتبط با تغذیه اظهار کرد: یکی از شایع‌ترین مشکلات در استان همدان، چاقی و اضافه‌وزن است که اکنون حدود 65 درصد جمعیت استان را درگیر کرده و این الگو مشابه روند ملی اما در سطحی بالاتر از انتظار است. کم‌تحرکی و رژیم غذایی نامناسب دو عامل اصلی افزایش چاقی هستند.

او دلیل تداوم رفتارهای پرخطر در سبک زندگی مردم را وجود «شکاف میان سطح سواد عمومی و سواد سلامت» دانست و گفت: افزایش آگاهی به‌تنهایی کافی نیست. افراد باید از مرحله آگاهی به مرحله ایجاد نگرش و سپس تغییر رفتار برسند. برخی افراد آگاهی کافی ندارند؛ برخی آگاهی دارند اما به آن باور ندارند و عده‌ای هم با وجود باور، قادر به اصلاح رفتار نیستند و نیاز به مشاوره تغذیه یا روان‌شناختی دارند.

رئیس گروه بهبود تغذیه درباره مهم‌ترین مداخله برای توقف روند رو به رشد بیماری‌های مزمن در همدان تأکید کرد: نخستین اقدام، افزایش فعالیت فیزیکی است. لازم نیست ورزش حرفه‌ای باشد؛ پیاده‌روی روزانه هم تأثیر بسزایی دارد. برای جوان‌ترها می‌توان فعالیت‌های ورزشی منظم‌تر را پیشنهاد داد.

کاوه‌ای تغییر الگوی رژیم غذایی را دومین مداخله ضروری دانست و افزود: در گام نخست باید مصرف قند، نمک و چربی کاهش یابد. در مقابل، مصرف سبزیجات، لبنیات و حبوبات باید افزایش پیدا کند. استفاده کمتر از گوشت قرمز به‌دلیل قیمت بالا می‌تواند با ترکیب غلات و حبوبات یا مصرف تخم‌مرغ که پروتئین بسیار خوبی است، جبران شود.

وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به نقش روش‌های پخت سالم، گفت: سرخ‌کردن باعث افزایش جذب روغن، کاهش ارزش مواد غذایی و افزایش کالری می‌شود. بهتر است از روش‌هایی مانند آب‌پز و بخارپز استفاده شود. در صورت استفاده از کباب، مزه‌دار کردن گوشت پیش از پخت می‌تواند از تشکیل مواد مضر بکاهد. ادویه‌ها نیز در برخی موارد خاصیت ضدسرطانی دارند.

* مصرف بالای نمک، عامل مهم فشار خون در همدان

رئیس گروه پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان، با اشاره به روند رو به افزایش بیماری‌های غیرواگیر در استان گفت: بیماری‌های قلبی–عروقی که شایع‌ترین آن پر فشاری خون است، سرطان، دیابت و بیماری‌های مزمن تنفسی در صدر بیماری‌های غیرواگیر قرار دارند و میزان شیوع آن‌ها در کشور و همچنین در استان همدان در حال افزایش است.

شراره نیک‌سیر مهم‌ترین علت افزایش این بیماری‌ها را تغییر در سبک زندگی دانست و توضیح داد: تغییر الگوی تغذیه، کاهش فعالیت بدنی، مصرف دخانیات، آلودگی هوا و برخی عوامل رفتاری دیگر سهم اصلی را در افزایش بیماری‌های غیرواگیر دارند.

وی با اشاره به نتایج «بررسی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر» که هر پنج سال در کشور انجام می‌شود، گفت: بر اساس این بررسی‌ها، میزان ابتلا به فشار خون بالا، دیابت و چربی خون بالا در کشور و استان همدان رو به افزایش است.

*افزایش فشار خون؛ نقش نمک، چاقی و استرس

رئیس گروه غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به روند افزایشی ابتلا به فشار خون بالا در استان گفت: افزایش شیوع فشار خون بالا ارتباط مستقیم با تغییر در الگوی غذایی و کاهش فعالیت بدنی دارد. کاهش تحرک موجب افزایش ابتلا به چاقی و اضافه‌وزن می‌شود و احتمال ابتلا به فشار خون بالا را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهند.

نیک‌سیر درباره نقش تغذیه در بروز این بیماری افزود: مصرف نمک مهم‌ترین عامل تغذیه‌ای در افزایش فشار خون است. میانگین مصرف نمک روزانه باید کمتر از پنج گرم باشد، اما طبق آخرین بررسی‌ها در استان همدان این میزان حدود 10 گرم در روز به‌صورت میانگین گزارش شده؛ رقمی که اگرچه نسبت به سال‌های گذشته کمی بهبود یافته، اما همچنان فاصله زیادی تا میزان استاندارد دارد.

وی ادامه داد: پس از مصرف نمک، افزایش وزن و چاقی از عوامل کلیدی ابتلا به فشار خون محسوب می‌شوند. علاوه بر این، استرس‌های روزمره زندگی نیز نقش مهمی در تشدید فشار خون دارند و سبب شده‌اند روند ابتلا در سال‌های اخیر افزایش بیشتری پیدا کند.

رئیس گروه پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان درباره مهم‌ترین اقدام برای کنترل فشار خون گفت: ضروری‌ترین کار، تغییر ذائقه غذایی است. نمکدان باید از سفره حذف شود و غذاها تا حد امکان با نمک کم پخته شوند. به جای نمک می‌توان از چاشنی‌های سالم استفاده کرد تا طعم غذا حفظ شود و نیاز به نمک کاهش یابد.

نیک‌سیر افزود: چاشنی‌هایی مانند پودر لیموعمانی، ادویه‌های مختلف مثل کاری، زردچوبه و فلفل سیاه علاوه بر اینکه طعم غذا را بهتر می‌کنند، مصرفشان مفید است و می‌توانند جایگزین مناسبی برای نمک باشند.

وی همچنین تأکید کرد: در کنار رعایت تغذیه مناسب، داشتن فعالیت بدنی منظم برای کنترل وزن و پیشگیری از چاقی ضروری است. این دو عامل در کاهش خطر ابتلا به فشار خون نقش تعیین‌کننده دارند.

وی درباره بیماری دیابت نیز گفت: ابتلا به دیابت در جامعه به‌طور جدی و نگران‌کننده در حال افزایش است. دو راهکار اساسی برای کنترل و پیشگیری از دیابت شامل تغذیه مناسب و فعالیت بدنی منظم است. مهم است که افراد وزن خود را در محدوده طبیعی نگه دارند.

وی با اشاره به تغذیه مناسب برای کنترل دیابت توضیح داد: مصرف مواد غذایی با میزان قند بالا باید محدود شود، علاوه بر این، میزان مصرف چربی‌ها هم باید کاهش یابد. استفاده از روغن نباتی جامد به‌دلیل وجود برخی چربی‌های خطرناک که عامل بیماری‌های قلبی و عروقی هستند، ممنوع است. روغن‌های گیاهی مایع مانند روغن زیتون و کانولا انتخاب‌های بهتری نسبت به روغن‌های حیوانی هستند.

*سایر توصیه‌های تغذیه‌ای

این مسئول با اشاره به ضرورت افزایش فیبر غذایی گفت: مصرف سبزیجات، میوه‌های پرفیبر مانند سیب سبز و همچنین افزایش مصرف حبوبات که می‌توانند تا حدی جایگزین گوشت قرمز شوند، در کاهش خطر بیماری‌های غیرواگیر مؤثر است. همچنین توصیه می‌شود بیشتر از نان‌های سبوس‌دار مانند سنگک استفاده شود.

نیک‌سیر درباره ادامه رفتارهای ناسالم با وجود افزایش آگاهی عمومی توضیح داد: آگاهی فقط یک بخش از فرآیند تغییر رفتار است. افراد بسیاری می‌دانند چه کاری درست است اما تبدیل این آگاهی به عمل نیازمند اراده، آموزش مستمر و تغییر فضای اجتماعی است. باید آموزش‌های مستمر از کودکی شروع و در محیط اجتماعی نیز امکان رفتار سالم بهداشتی مانند تغذیه سالم و فعالیت بدنی فراهم شود. تغییر رفتار یکی از سخت‌ترین مراحل در سلامت عمومی است.

*نقش دخانیات، الکل و موادمخدر

وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به سایر عوامل خطر افزود: مصرف دخانیات، الکل و مواد مخدر نقش مهمی در افزایش بیماری‌های غیرواگیر دارند که متأسفانه سن شروع مصرف آن در حال کاهش است. مصرف دخانیات با افزایش سکته‌های قلبی و مغزی و برخی سرطان‌ها مرتبط است. مصرف الکل نیز در بروز بیماری‌های قلبی و برخی سرطان‌ها نقش دارد. آموزش گسترده به‌ویژه به نوجوانان در زمینه خطرات مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر ضروری است تا به سمت مصرف این مواد نروند.

* پیشگیری از بیماری‌های مزمن؛ مسیری که از خانه آغاز می‌شود

مرور سخنان متخصصان حوزه تغذیه نشان می‌دهد که مهار روند رو به رشد بیماری‌های مزمن در کشور، بیش از آنکه به امکانات درمانی وابسته باشد، به تغییر رفتارهای روزمره ما گره خورده است. فشار خون بالا، دیابت، چاقی و بیماری‌های قلبی–عروقی، امروز دیگر بیماری‌های خاموش نامیده می‌شوند؛ زیرا در سکوت و بی‌آنکه نشانه‌ای داشته باشند، سال‌ها کیفیت زندگی را می‌کاهند و در نهایت به عوارض خطرناک منتهی می‌شوند.

با این حال، کارشناسان تأکید دارند که چرخه این بیماری‌ها قابل توقف است؛ مشروط به اینکه خانواده‌ها گام‌های کوچک اما مداوم برای اصلاح الگوی زندگی خود بردارند. کاهش مصرف نمک و چربی، بازگشت به غذاهای ساده و سنتی، افزایش پیاده‌روی روزانه، انتخاب روش‌های سالم پخت غذا و کنار گذاشتن عادت مصرف غذاهای آماده، ازجمله اقداماتی است که می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر سلامت جامعه داشته باشد. ارتقای سواد سلامت، آگاهی‌بخشی رسانه‌ها و اجرای برنامه‌های آموزشی نیز نقشی اساسی در ایجاد تغییرات پایدار خواهند داشت.

کلام آخر آنکه؛ پیشگیری از بیماری‌های مزمن، یک برنامه ملی بزرگ اما در عین حال یک مسئولیت خانوادگی کوچک است. هر تغییر کوچکی که در خانه آغاز شود، می‌تواند در سطح جامعه موجی از سلامت ایجاد کند. سلامتی نه فقط یک هدف، بلکه نتیجه انتخاب‌های روزانه‌ای است که با آگاهی، اراده و همراهی ممکن می‌شود.

شهره کرمی