پیشگیری از تنشهای خانوادگی با شناسایی عوامل زمینهساز
سپهرغرب، گروه خانواده- صبا اسدی: یک مشاور خانواده گفت: در بروز مشاجرههای خانوادگی و روزمره، شناسایی عوامل زمینهساز میتواند از شکلگیری تنشهای جدی پیشگیری کند. باید توجه داشت که ریشه بسیاری از این درگیریها در نشنیدن، نادیده گرفتن و رعایت نکردن حریمهای فردی است و به همین دلیل، یادگیری مهارت «گوش دادن فعال» بهعنوان یکی از مهارتهای اساسی ارتباطی، ضروری بهنظر میرسد.
باید با صراحت تأکید کرد که نگاه ما به مقوله توسعه فردی به هیچ عنوان بهعنوان موضوعی تزئینی، کالایی لوکس برای سمینارها یا محتوای همایشهای پرهزینه و پرزرقوبرق نیست؛ بلکه آن را ابزاری حیاتی برای بقا، حفظ سلامت روان و دستیابی به آرامش واقعی در بطن زندگی روزمره تمامی اعضای خانواده میدانیم.
یکی از دلایل اصلی انتخاب این موضوع، درک این واقعیت است که بسیاری از ابزارهای تربیتی سنتی و شیوههای رایج در گذشته، در مواجهه با تهدیدهای مدرن و نیازهای متفاوت نسل جدید، دیگر کارایی لازم را ندارند.
والدین امروز ناگزیرند برای هدایت صحیح فرزندان، دانش تخصصی خود را بهصورت مستمر بهروزرسانی کرده، دنیای نوین فرزندانشان را بهدرستی بشناسند و با تکیه بر آگاهی، رفتاری متناسب با مقتضیات سنی آنها در پیش بگیرند.
در این نوشتار تلاش کردیم راهکارهای علمی و عملی برای جلوگیری از شکلگیری ائتلافهای مخرب در خانواده و پایان دادن به نزاعهای فرسایشی و کهنه استخراج کنیم؛ درگیریهایی که اغلب ریشه در ضعف مهارتهای ارتباطی دارند. با وجود آنکه هنوز برخی در برابر پذیرش فرهنگ مشاوره مقاومت نشان میدهند، پرداختن به این موضوع ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین راستا، برای واکاوی ابعاد مختلف این مسئله با روانشناس، مشاور خانواده و استاد دانشگاه فرهنگیان، به گفتوگو پرداختیم تا وی ضرورتها و راهکارهای این حوزه را تبیین کنند.
دکتر تقی ابوطالبی احمدی در ابتدای سخنان خود با گرامیداشت یاد شهدای انقلاب اسلامی و شهدای ماه رمضان و مدرسه میناب، برای خدمتگزاران نظام و رهبر معظم انقلاب آرزوی توفیق کرد و برای جبهه حق در برابر دشمنان، طلب پیروزی نمود.
وی در تبیین جایگاه توسعه فردی در خانوادهها اظهار کرد: این مقوله فراتر از شعارهای متداول است و باید در متن زندگی روزمره بهکار گرفته شود.
وی افزود: بسیاری از خانوادهها به اشتباه تصور میکنند توسعه فردی صرفاً با شرکت در دورهها و همایشهای گرانقیمت یا مطالعه کتابهای انگیزشی و روانشناسی زرد محقق میشود، در حالی که لزوماً حضور در این محافل به معنای گام برداشتن در مسیر رشد نیست.
این استاد دانشگاه با اشاره به تخصصی شدن مشاوره در حوزههای ازدواج، همسرداری و فرزندپروری، بیان کرد: اگرچه برخی این خدمات را به شکلی تجملاتی عرضه میکنند، اما نهادهایی همچون آموزش و پرورش، دانشگاهها و شهرداریها از طریق خانههای سلامت و مراکز کانونهای مختلف، این دورهها و مشاورهها را بهصورت رایگان یا با هزینههای دولتی در اختیار عموم قرار میدهند.
ابوطالبی در خصوص کسانی که شیوه زندگی نسلهای گذشته را بدون نیاز به مشاورههای تخصصی ملاک قرار میدهند، خاطرنشان کرد: در گذشته نظام ریشسفیدی و احترام به بزرگترها حاکم بود و کلام بزرگان خانواده نفوذ و اعتبار بالایی داشت اما امروزه جایگاه والدین و پدربزرگها در خانواده تغییر کرده و نباید شرایط فعلی را با گذشته مقایسه کرد. تجربه اگرچه بزرگترین استاد است، اما در دنیای امروز نیاز به مشورت با اهل فن برای عملکرد بدون نقص و قویتر، از بدو تولد احساس میشود.
وی خانواده را لازمه وجودی انسان دانست و تربیت را حق مسلم بشر در ابعاد جسمانی، شناختی، عقلانی، عاطفی، روانی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و معنوی برشمرد.
وی با اشاره به نمونهای تاریخی افزود: در گذشته حتی برای گرفتن مجوز مغازهداری، افراد باید دورههایی را میگذراندند تا حلال و حرام را بشناسند؛ موضوعی که نشان میدهد مفهوم آموزش و مشاوره از دیرباز در زندگی انسانها ریشه داشته است.
این استاد دانشگاه فرهنگیان بر ضرورت همکاری نهادهایی مانند شهرداری، آموزش و پرورش و مساجد برای بومیسازی و تسهیل دسترسی خانوادهها به آموزشهای تربیتی تأکید کرد و گفت: مساجد و جلسات خانگی قرآن میتوانند بستر مناسبی برای حضور کارشناسان و مشاوران باشند تا مباحث تعلیم و تربیت را با رویکرد روانشناختی و بر پایه سبک زندگی قرآنی آموزش دهند.
ابوطالبی با اشاره به ضرورت شناخت ویژگیها و نیازهای هر دوره از رشد، خاطرنشان کرد: والدین باید روشهای صحیح ارتباط با کودک، نوجوان و جوان را فرا بگیرند.
وی با تشبیه مهارتهای زندگی به رانندگی، ادامه داد: دانش تئوری بهتنهایی کافی نیست و افراد تا در موقعیت عملی زندگی مشترک قرار نگیرند، نقاط ضعفشان آشکار نمیشود.
وی افزود: بسیاری از خانوادهها کمک به فرزندان را تنها در تأمین جهیزیه و امکانات مادی خلاصه میکنند، در حالی که آغاز زندگی مشترک، شروع تلاقی ایدهها و گاهی تنشهاست که در این مقطع، حضور یک مشاور آگاه، دلسوز و بیطرف برای حل مسائل و آموزش مهارتهای همسرداری و والدگری ضرورت مییابد.
این مشاور خانواده با تأکید بر اینکه کارشناسان این حوزه برای ادامه فعالیت تخصصی خود نیازمند حمایت مالی هستند، پیشنهاد داد: هزینههای آموزشی از طریق مشارکتهای مردمی و جلسات محلی بهصورت خرد تأمین شود تا زمینه تداوم این آموزشها فراهم شود.
ابوطالبی احمدی همچنین از رویکرد برگزاری همایشهای پرهزینه و تشریفاتی که خروجی محتوایی اندکی دارند انتقاد کرد و خواستار تمرکز بر نشستهای کاربردی در کانونهای تربیتی و جلسات خانوادگی شد.
وی ضمن درخواست از آموزش و پرورش برای ارتقای سطح کیفی و بهای بیشتر به جلسات آموزش خانواده، بر لزوم مجهز شدن سخنرانان به دانش روز تأکید کرد.
وی همچنین با آسیبشناسی حضور حداقلی مردان در این دورهها یادآور شد: کسب دانایی و تبادل تجربه میان نسلها یک ضرورت همگانی است.
این روانشناس با استناد به آموزههای قرآن کریم درباره ضرورت علمآموزی گفت: با تغییر سطح سواد و شکل تهدیدها در نسل جدید، اطلاعات و روشهای قدیمی دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست و والدین و مربیان باید برای هدایت نسل جوان، دانش و شیوههای تربیتی خود را بهروز کنند.
ابوطالبی احمدی در تبیین راهکارهای مدیریت خشم و تعارضات خانوادگی، وجود اختلاف نظر در خانواده را امری طبیعی دانست و با تشبیه اعضای خانواده به اندیشههای متفاوتی که در کنار هم قرار میگیرند، گفت: تفاوت دیدگاهها نباید به نزاع منجر شود، بلکه باید با حفظ احترام، زمینه بیان نظرات مختلف فراهم شود.
وی همچنین تفاوتهای فردی را به انگشتان یک دست تشبیه کرد و افزود: همانگونه که تفاوت اندازه و شکل انگشتان برای انجام کارها ضروری است، تفاوتهای فردی نیز بخشی طبیعی و لازم در روابط انسانی به شمار میرود.
این استاد دانشگاه فرهنگیان ارتقای روابط انسانی در خانواده را در گرو تثبیت جایگاه و نقش هر یک از اعضا دانست و بر ضرورت احترام متقابل میان والدین تأکید کرد.
ابوطالبی احمدی هشدار داد: بیاحترامی یا تخریب جایگاه یکی از والدین در برابر فرزندان، میتواند به ایجاد شکاف در خانواده و شکلگیری ائتلافهای مخرب، مانند همراهی فرزندان با یکی از والدین علیه دیگری، منجر شود؛ وضعیتی که زمینه بروز تعارضهای عمیقتر را فراهم میکند.
وی ریشه بسیاری از درگیریها را در نشنیدن، نادیده گرفتن و رعایت نکردن حریمها دانست و تأکید کرد که یادگیری مهارت «گوش دادن فعال» یک ضرورت در روابط خانوادگی است.
وی همچنین خاطرنشان کرد: دوگانگی در رفتار و تصمیمهای زن و شوهر، زمینه سوءاستفاده فرزندان از فضای متشنج خانواده را فراهم میکند.
این مشاور خانواده درخصوص شیوه مواجهه با اختلافات، بر تمایز میان راهنمایی و دخالت تأکید کرد و از بستگان خواست که تنها در نقش راهنما ظاهر شوند و از مداخله در امور بپرهیزند. در صورت ناتوانی در حل تعارضات، مراجعه به مشاوران متخصص ضروری است.
ابوطالبی بر ضرورت تبیین قوانین در خانواده تأکید کرد و گفت: در یک خانواده سالم، همه اعضا ازجمله والدین و فرزندان وظایف و مسئولیتهای مشخصی دارند و نباید تصور شود که تنها والدین در برابر فرزندان مسئول هستند.
وی، بر اهمیت تقسیم مسئولیت و مأموریت در محیط خانه بهعنوان راهکاری کلیدی برای پیشگیری از نزاعهای خانوادگی اشاره کرد و گفت: حتی کوچکترین عضو خانواده باید مسئولیتی متناسب با توان خود، نظیر کمک در چیدن سفره، بر عهده بگیرد. والدین باید برای این مسئولیتپذیری ارزش قائل شده و از سرزنش یا تمسخر کودک در صورت بروز خطا پرهیز کنند تا شجاعت مشارکت در امور از وی سلب نشود. همچنین تقسیم عادلانه منابع مالی و امکانات میان فرزندان، بدون تبعیض، از دیگر عوامل مدیریت آرامش در خانه برشمرده شد.
این مشاور خانواده با آسیبشناسی نبود فرهنگ گفتوگو در خانوادهها، خاطرنشان کرد: بسیاری از تعاملات در زمانهای نامناسب، مانند هنگام خستگی یا تماشای تلویزیون، رخ میدهد و غالباً به سرزنش، توبیخ و تحقیر منجر میشود.
ابوطالبی احمدی همچنین بر لزوم ارتقای فنون مذاکره، تعامل و مهارتهای دهگانه زندگی تأکید کرد و افزود: شناسایی عوامل زمینهساز دعوا میتواند از بروز تنشهای جدی پیشگیری کند. برای نمونه، برخورد اولیه با همسر هنگام ورود به منزل و تقدیر از زحمات او، پیش از طرح خواستهها و انتقادات، تأثیر بسزایی در سلامت روانی خانواده دارد.
وی یادآور شد: فرزندان بیش از آنکه از کلام والدین الگو بگیرند، ناظر رفتارهای عینی آنان هستند. شیوه برخورد محترمانه والدین با یکدیگر، حتی در زمان ناراحتی، درس همسرداری و حفظ عزتنفس را به نسل آینده منتقل میکند.
او در پایان توصیه کرد: انتقادات و اصلاح رفتار همسر باید در محیطی خصوصی و با لحنی محترمانه مطرح شود تا جایگاه و اقتدار اعضای خانواده نزد فرزندان محفوظ بماند و از بسیاری از مشکلات خانوادگی پیشگیری شود.
