رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان این استان را دایرةالمعارف قالی روستایی ایران و خاستگاه متنوع‌ترین طرح‌های ذهنی‌باف جهان خواند و گفت: با توجه به افت صادرات و بحران نیروی انسانی، اجرای نقشه راهی جامع برای بازآفرینی نقوش اصیل، احیای رنگرزی سنتی و جذب نسل جوان به این هنر-صنعت ضروری است.
فرش دستبافت ایرانی فراتر از یک کالای اقتصادی، سندی زنده از تاریخ، ذوق و هویت قومی این سرزمین است که در سراسر جهان همچون «پرچم دوم ایران» در کاخ‌ها و موزه‌ها می‌درخشد؛ در این میان، استان همدان با تنوع کم‌نظیر برخاسته از همزیستی اقوام گوناگون، دیرینه‌ترین مهد قالی‌های ذهنی‌باف و به تعبیری دقیق، «دایرةالمعارف قالی روستایی ایران» به‌شمار می‌رود. با این حال، گسست زنجیره تولید سنتی، کهنسالی استادکاران، سایه سنگین رکود بازار و تحریم‌ها، این گنجینه اصیل را در معرض خطر خاموشی و انقطاع نسلی قرار داده؛ واقعیتی تلخ و هشداردهنده که ضرورت بازخوانی پیشینه، بررسی موانع صادراتی و تدوین نقشه راهی جامع برای بازآفرینی نقوش تاریخی دیار الوند را بیش از هر زمان دیگری دوچندان می‌کند.
با توجه به اهمیت این موضوع با یکی از فعالان این هنر– صنعت گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستبافت استان همدان با تشریح پیشینه، چالش‌ها و راهکارهای نجات این هنر-صنعت، بر ضرورت حفظ اصالت‌های منطقه‌ای، تقویت زنجیره مشاغل وابسته و هم‌افزایی مسئولان، رسانه‌ها و بخش خصوصی تأکید کرد.
حمیدرضا فروزان‌احسن با اشاره به جایگاه تاریخی قالی همدان اظهار کرد: شاید بتوان گفت استان همدان به‌دلیل سکونت چهار قومیت اصلی، بیشترین تنوع طرح و رنگ را در کشور و جهان دارد؛ به‌طوری‌که این استان دارای 40 منطقه بافت مجزا و حدود 600 طرح کاملاً اصیل است.
وی با تأکید بر هویت ذهنی‌باف فرش‌های این منطقه افزود: بیشتر این دستبافته‌ها ذهنی‌باف هستند و همدان به حق «دایرة‌المعارف قالی روستایی ایران» به‌شمار می‌رود. همچنین بهترین رفوگران و قالی‌شویان جهان متعلق به همدان‌اند و با توجه به اصالت این حرفه‌ها در منطقه، می‌توان گفت نخستین قالیشویی‌های جهان نیز ریشه در همدان دارند.
وی با اشاره به جایگاه فرش‌های آنتیک همدان گفت: قالی میشن ملایر نمونه‌ای بی‌نظیر در دنیاست که متأسفانه بیش از نیم‌قرن است تولید آن متوقف شده است.
وی با اشاره به تنوع گسترده مناطق بافت در استان، از مهربان، شهری‌بافت، کسب و ننج به‌عنوان بخشی از این ظرفیت یاد کرد و افزود: این برندهای جهانی که جایگاه ویژه‌ای در دنیا دارند، در صورت بی‌توجهی نسل فعلی، به دست فراموشی سپرده خواهند شد.
این فعال حوزه فرش، وضعیت بازار داخلی را پرنوسان و فصلی توصیف کرد و گفت: در بخش صادرات نیز به‌دلیل تحریم‌ها و مشکلات ارسال کالا، شرایط بسیار دشوار شده است.
فروزان‌احسن با اشاره به افت شدید صادرات فرش کشور از 2 میلیارد و 200 میلیون دلار در سال 1374 به 30 تا 50 میلیون دلار کنونی، تصریح کرد: صادرات سالانه 100 تا 200 هزار دلاری گمرک همدان در دو سال اخیر، پاسخگوی نیاز این صنعت نیست؛ چراکه با وجود گرایش نسبی مردم به خرید فرش دستبافت در داخل، بازار داخلی ظرفیت محدودی دارد و رونق این هنر- صنعت تنها با احیای مسیرهای صادراتی ممکن است.
وی در پاسخ به وضعیت جایگاه فرش در صنایع‌دستی استان گفت این هنر-صنعت جایگاه واقعی خود را حفظ نکرده است؛ البته تولید به طور کامل از بین نرفته، بلکه در برخی مناطق منسوخ و در برخی دیگر همچنان جریان دارد.
وی یکی از معضلات اصلی را گرایش بافندگان همدانی به تولید تابلوفرش، فرش‌های تمام ابریشم یا نقشه‌های سایر مناطق عنوان کرد و افزود: بافت بهترین فرش‌های ابریشم یا تابلوفرش در همدان نیز در نهایت به نام قم و تبریز شناخته می‌شود؛ چراکه بازار، اصالت جغرافیایی را ملاک اصلی می‌داند و تغییر این نگرش دشوار است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش همدان با اشاره به شرایط روحی هنرمندان افزود: قالی‌بافی همچنان در جریان است، اما سایه تورم، تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی باعث شده بافندگان با بی‌میلی و سختی کار را پیش ببرند.
فروزان‌احسن با بیان اینکه هنر-صنعت فرش دارای هفت تا هشت شغل وابسته است و دهه‌ها آسیب‌دیدگی، جبران آن را زمان‌بر می‌کند، خاطرنشان کرد: با وجود تلاش‌های ارزشمند برخی مسئولان و نمایندگان مجلس برای احیای جایگاه فرش، این اقدامات هنوز تأثیر چشمگیری بر کل ساختار نگذاشته است.
وی با قدردانی از تلاش‌های استاندار، معاون امور اقتصادی استانداری و مدیران‌کل مربوطه در دو سال اخیر، ابراز امیدواری کرد که با تحقق وعده‌ها و پیگیری‌های مستمر، تحولی جدی در فرش استان رقم بخورد.
این فعال فرش که نسل چهارم تولیدکنندگان در منطقه مهربان است، با اشاره به بازدیدهای میدانی خود از روستاها و شهرستان‌های مختلف در قالب فعالیت‌های انجمن، احیای این هنر دیرینه را مسیری دشوار دانست و تأکید کرد: گرچه بازگشت به شرایط طلایی گذشته بسیار سخت است، اما با همت دلسوزانه می‌توان گام‌های اساسی برای حفظ و زنده نگه داشتن آن برداشت.
فروزان‌احسن فرش دستباف را پرچم دوم ایران خواند و تصریح کرد: حضور قالی ایرانی در خانه‌ها، موزه‌ها و کاخ‌های سراسر جهان، مزیتی منحصر‌به‌فرد است. این هنر-صنعت در طول تاریخ همواره پشتوانه‌ای برای ارزآوری کشور بوده و اکنون نیز برای احیای آن، باید بدون نگاه‌های کوتاه‌مدت و با هم‌افزایی همگانی تلاش کرد.
وی نقشه راه احیای قالی استان را این‌گونه تشریح کرد: برای اصلاح این مسیر، باید طرح‌های عالی و فاخر را از میان طرح‌های موجود شناسایی کنیم و آن‌ها را از ابتدا تا انتها بازآفرینی و احیا کنیم.
این فعال حوزه فرش با تأکید بر اینکه قالی‌بافی تنها بافتن نیست، گفت: این هنر مانند زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته است که از پشم‌چینی، شست‌وشو، جداسازی، ریسندگی، حلاجی، رنگرزی، چله‌کشی، بافت و شست‌وشوی نهایی تا صادرات را شامل می‌شود. حلقه‌های این زنجیره اکنون در حال پاره شدن هستند و باید دوباره به هم وصل شوند تا همدان به جایگاه نخست خود در کشور بازگردد.
فروزان‌احسن با اشاره به اینکه قالی‌های تصویری هوشنگ‌شاهی برای نخستین بار در همدان بافته شده‌اند اما این حقایق تاکنون مغفول مانده‌اند، افزود: در گام نخست احیا باید فرآوری پشم را به استان بازگردانیم و به سراغ رنگرزی سنتی برویم. همدان بیش از 880 گونه گیاهی خودرو دارد که در گذشته برای رنگرزی طبیعی مانند استفاده از روناس به کار می‌رفتند و ماندگاری و اصالت فرش‌ها نیز مدیون همین رنگ‌های طبیعی است.
وی با اشاره به بحران نیروی انسانی و سالمندی استادکاران، گفت: قالی‌بافی ده‌ها رشته تخصصی دارد؛ برای مثال حرفه چله‌کشی در همدان رو به زوال است و رفوگران شاخص ما نیز به سن کهنسالی رسیده‌اند و متأسفانه حتی یک جوان در این حرفه‌ها آموزش ندیده است.
وی با تأکید بر اینکه طراحان، رنگ‌رزان و قالی‌بافان اجزای این پیکره‌اند و نبودِ هرکدام زنجیره را ناقص می‌کند، خاطرنشان کرد: ما وظیفه داریم نسل جوان را جذب کنیم و سابقه و ظرافت‌های تولید این هنر اصیل را برای آن‌ها تبیین کنیم.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش همدان، شهرستان کبودراهنگ را قطب فعال روستایی در این حوزه معرفی کرد و گفت: این شهرستان در حال حاضر بیشترین آمار بافندگان و روستاهای فعال را دارد و باید چنین کانون‌های فعالی به‌طور ویژه مورد توجه و بازآفرینی قرار گیرند.
فروزان‌احسن در پایان با تأکید بر نقش مهم رسانه‌ها یادآور شد: احیا و نجات قالی همدان کار یک یا دو نفر نیست، بلکه نیازمند همت جمعی افراد دلسوز است. رسانه‌ها رسالت سنگینی بر عهده دارند و باید با معرفی پتانسیل‌های بی‌نظیر، فرش‌های ذهنی‌باف و پیشینه تاریخی همدان به‌عنوان دایرةالمعارف قالی روستایی، توجه افکار عمومی، جوانان و مسئولان را جلب کرده و زمینه نجات این میراث ارزشمند را فراهم کنند.

شهره کرمی