صنعت کیف و کفش در روستای طاهرلو که طی چند دهه با تکیه بر تجربه و مهارت تولیدکنندگان بومی شکل گرفته، امروز در دو مسیر متفاوت قرار دارد؛ از یک‌سو نوسان نرخ ارز، جهش قیمت مواد اولیه، کاهش قدرت خرید و اُفت شدید تولید، نفس بسیاری از واحدهای کوچک را گرفته و از سوی دیگر، طرح ایجاد شهرک تخصصی کیف و کفش در این روستا می‌تواند با تجمیع صدها واحد تولیدی، زمینه رونق دوباره تولید، اشتغال‌زایی، تأمین متمرکز مواد اولیه و حتی توسعه صادرات را فراهم کند.
وقتی صحبت از صنعت کیف و کفش می‌شود، معمولاً نگاه‌ها به شهرهای بزرگ و مراکز شناخته‌شده تولید این محصولات معطوف می‌شود، اما در گوشه‌ای از استان همدان، روستای طاهرلو را داریم که سال‌ها با این صنعت پیوند خورده است؛ پیوندی که از مهاجرت تعدادی از اهالی روستا به تهران در دهه 60 آغاز شد و به‌تدریج، تجربه و مهارت تولید به میان اهالی آمد.
امروز اگرچه تعداد کارگاه‌های فعال در خودِ روستا هنوز محدود است، اما صدها واحد تولیدی متعلق به اهالی طاهرلو در تهران، همدان، قم و دیگر شهرها، فعالیت دارند و همین ظرفیت، ایده ایجاد یک شهرک تخصصی کیف و کفش را در این منطقه، شکل داده است.
فعالان این صنعت معتقدند تمرکز واحدهای تولیدی در یک مکان مشخص، می‌تواند بسیاری از مشکلات موجود را کاهش دهد؛ از پراکندگی کارگاه‌ها و دشواری دسترسی مشتریان گرفته تا هزینه رفت‌وآمد، تأمین مواد اولیه و توسعه بازار.
اما در کنار این ظرفیت، صنعت کیف و کفش با مشکلات اقتصادی جدی نیز روبه‌رو است. نوسان نرخ ارز و وارداتی بودن بخش مهمی از مواد اولیه، باعث شده است که تولیدکنندگان نتوانند حتی برای چند روز، قیمت تمام‌شده محصول خود را پیش‌بینی کنند. نتیجه این وضعیت، کاهش تولید، کاهش اشتغال و در برخی موارد، توقف سفارش‌گیری است.
برای بررسی این ظرفیت و مشکلات با «مهدی ضیاشفیق»، فعال باسابقه صنعت کیف و کفش و رئیس هیئت مؤسس تعاونی شهرک تخصصی کیف و کفش طاهرلو و «فتوحی‌نظر»، دیگر فعال صنعت مذکور در این منطقه، گفت‌وگو کرده‌ایم:
* 30 سال فعالیت در صنعت کیف و کفش
فعال صنعت کیف و کفش طاهرلو با اشاره به سابقه فعالیت خود در این حوزه، اظهار کرد: حدود 30 سال است که در صنعت کیف و کفش فعالیت می‌کنم. از سال 1374 و 1375 به تهران رفتیم و تا سال 1388 در آنجا مشغول به کار بودیم، سپس به همدان بازگشتیم و فعالیت خود را در استان ادامه دادیم.
مهدی ضیاشفیق افزود: اکنون هم در همدان و هم در طاهرلو فعالیت داریم و در روستا درحال احداث یک شهرک تخصصی هستیم. امکانات موجود در روستا ضعیف است و نمی‌توان ماشین‌آلات مورد نیاز تولید را در خانه‌های قدیمی که بیشتر آن‌ها مسکونی هستند، مستقر کرد.
عضو هیئت مؤسس مجتمع صنعتی کیف و کفش طاهرلو ادامه داد: امیدواریم شهرک هرچه زودتر راه‌اندازی شود تا بتوانیم تمام فعالیت خود را به آنجا منتقل کنیم. درحال حاضر در همدان نیز یک شعبه داریم و بخشی از فعالیت‌ها به‌صورت مشاغل خانگی و حجره‌داری، انجام می‌شود.
* کاهش اشتغال از 38 نفر به 16 نفر
وی با اشاره به وضعیت اشتغال در مجموعه خود، گفت: در شرایط فعلی حدود 16 تا 17 نفر با ما همکاری می‌کنند، درحالی که سال گذشته در همین مقطع حدود 38 نیرو داشتیم.
این صنعتگر حوزه کیف و کفش مهم‌ترین دلیل کاهش اشتغال را شرایط اقتصادی و بی‌ثباتی قیمت مواد اولیه دانست و افزود: بزرگ‌ترین مشکل صنف ما نوسانات قیمت ارز است. مواد اولیه تولید کفش به‌شدت تحت تأثیر نرخ ارز قرار دارند و بخشی از مواد اولیه نیز وارداتی هستند.
ضیاشفیق ابراز کرد: برای نمونه، چرمی که به‌عنوان رویه کفش استفاده می‌کنیم، وارداتی است.
وی ادامه داد: برخی فروشندگان در تهران فعلاً فروش خود را متوقف کرده‌اند؛ بنابراین ما نیز به مشتریان شهرستانی اعلام کرده‌ایم که سفارش جدید نمی‌توانیم قبول کنیم، چون نه رویه داریم، نه زیره و نه چسب.
* تولید کفش با 30 قلم ماده اولیه
این تولیدکننده تصریح کرد: یک کفش حدود 30 قلم ماده اولیه دارد و اگر قیمت هرکدام از این مواد افزایش پیدا کند، مجموع افزایش قیمت در محصول نهایی، قابل توجه خواهد بود.
وی افزود: تولیدکننده حاشیه سود مشخصی دارد؛ ممکن است این هفته گذشته از مشتری سفارش بگیریم، اما هفته بعد که می‌خواهیم همان سفارش را تولید کنیم، افزایش قیمت مواد اولیه تمام حاشیه سود ما را از بین برده باشد؛ به همین دلیل در یکی دو سال اخیر تقریباً صنف ما با زیان مواجه بوده است.
* ایده شهرک تخصصی از کجا شکل گرفت؟
ضیاشفیق درباره ایده ایجاد شهرک تخصصی کیف و کفش در طاهرلو اظهار کرد: یکی از کسانی که این ایده را مطرح کرد، خودِ من بودم و اکنون نیز رئیس هیئت مؤسس شهرک و مدیرعامل تعاونی هستم.
این صنعتگر حوزه کیف و‌ کفش افزود: زمانی که تعدادی از تولیدکنندگان از تهران به همدان بازگشتند، بیشتر آن‌ها در خانه‌های مسکونی فعالیت می‌کردند؛ این واحدها در کوچه‌ها و مناطق مسکونی پراکنده بودند و گاهی همسایه‌ها از فعالیتشان شکایت می‌کردند.
ضیاشفیق گفت: در ابتدا شرکت شهرک‌های صنعتی همدان زمینی برای این صنف اختصاص داد، اما قیمت آن به حدی بالا بود که از توان بسیاری از تولیدکنندگان خارج شد و تنها تعداد محدودی توانستند از آن استفاده کنند.
* 16 هکتار زمین برای شهرک طاهرلو
وی افزود: پس از بررسی‌های مختلف، تصمیم گرفتیم یک زمین در خودِ روستای طاهرلو برای این کار اختصاص دهیم؛ زمینی حدود 16 هکتار درنظر گرفته شده که بخش زیادی از آن را اهالی روستا هبه کرده‌اند و برای خریدش پولی پرداخت نشده است.
این کارآفرین ادامه داد: برخی زمین‌ها نیز از طریق تهاتر تأمین و زیرسازی آن‌ها انجام شده است؛ اکنون عمده زیرساخت‌هایی که باقی مانده، آب، برق و گاز است که امیدواریم طی ماه‌های آینده تأمین و پس از آن عملیات ساخت آغاز شود.
* استقبال گسترده تولیدکنندگان
ضیاشفیق افزود: درحال حاضر حدود 55 تا 60 نفر در فهرست متقاضیان آماده ساخت هستند و اگر مجوز ساخت صادر شود، این افراد بلافاصله عملیات ساخت واحدهای خود را آغاز خواهند کرد.
این فعال صنعت کیف و کفش ابراز کرد: حدود 400 واحد تولیدی نیز در این شهرک ثبت‌نام کرده‌اند و برای واحدهایی با متراژهای 160، 320، 400، 500، یک‌هزار و حتی یک‌هزار و 200 متر مربع، برنامه‌ریزی شده است.
وی تأکید کرد: درحال حاضر زمین خالی برای متقاضی جدید نداریم و تنها اگر کسی انصراف دهد، امکان جایگزینی فرد دیگری وجود خواهد داشت.
* شهرک طاهرلو، راهی برای اشتغال روستایی
ضیاشفیق با اشاره به شرایط اقتصادی منطقه، گفت: طاهرلو و روستاهای اطراف عمدتاً با خشک‌سالی مواجه هستند و کشاورزی که منبع اصلی درآمد منطقه بود، عملاً آسیب دیده است.
وی افزود: در این شرایط ایجاد شهرک کیف و کفش می‌تواند فرصت اشتغال جدیدی برای مردم منطقه‌ ایجاد کند؛ زنان خانه‌دار می‌توانند بخشی از فعالیت‌های تولیدی مانند دوخت را در خانه انجام دهند و آقایان نیز مراحل تکمیلی تولید، بسته‌بندی و سایر بخش‌ها را در شهرک طی کنند.
این فعال حوزه کیف و‌کفش ادامه داد: اطراف طاهرلو حدود 12 تا 13 روستا وجود دارد که آن‌ها نیز با تنش آبی مواجه هستند و بسیاری از جوانان برای کارگری به شهرهای دیگر مهاجرت کرده‌اند؛ بنابراین راه‌اندازی این مجموعه برای مردم منطقه، اهمیت زیادی دارد.
* زمین را نمی‌فروشیم، هزینه خدمات دریافت می‌شود
این تولیدکننده درباره شیوه واگذاری زمین در شهرک اذعان کرد: ما زمین‌ها را مانند شهرک‌های صنعتی نمی‌فروشیم. زمین توسط اهالی هبه شده و ما هزینه خدمات و زیرساخت‌هایی مانند آب، برق، گاز، آسفالت و جدول‌گذاری را از اعضا دریافت می‌کنیم.
وی افزود: اگر هزینه تمام‌شده زمین و خدمات یک میلیون تومان باشد، همان حدود یک میلیون تا نهایتاً یک میلیون و 500 هزار تومان از عضو دریافت می‌شود؛ این درحالی است که شرکت شهرک‌های صنعتی در جلسه‌ای اعلام کرده بود اگر زمین از طریق آن‌ها واگذار شود، قیمت به حدود 14 میلیون و 500 هزار تومان در هر متر مربع خواهد رسید.
ضیاشفیق هدف اصلی را توسعه تولید دانست و گفت: هدف ما این است که همکاران در یک مجموعه متمرکز شوند و بتوانند در کنار هم پیشرفت کنند؛ مواد اولیه مستقیم به شهرک وارد شود، تولید در همان‌جا انجام گیرد و اگر محصول قرار است صادر شود، بارگیری و ارسال آن نیز از همان‌جا صورت بگیرد.
* کاهش تولید 23 هزار جفتی در یک‌سال
این تولیدکننده نیز با اشاره به کاهش شدید تولید در مجموعه خود، ابراز کرد: تا پایان مردادماه سال گذشته حدود 30 هزار جفت کفش دوخته بودیم، اما امسال در همین بازه زمانی فقط حدود هفت هزار جفت تولید کرده‌ایم.
وی افزود: یعنی تولید ما بیش از 23 هزار جفت کاهش پیدا کرده و تقریباً به یک‌چهارم رسیده است.
این تولیدکننده با بیان اینکه تلاش کرده نیروهای خود را تعدیل نکند، عنوان کرد: ما حقیقتاً نیروها را اخراج نکرده‌ایم، بلکه سعی کرده‌ایم با کاهش مزد و ساعات کار، شرایطی ایجاد کنیم که هم بتوانیم هزینه‌های خود را تأمین کنیم و هم نیروها کار خود را از دست ندهند.
وی افزود: گاهی روزانه 150 تا 200 جفت کفش تولید می‌کنیم، اما ممکن است همان محصول را در انبار نگه داریم؛ مشتری وجود دارد، اما مشکل اصلی قیمت و شرایط پرداخت است.
* ظرفیت صادرات؛ فرصتی که هنوز فعال نشده است
ضیاشفیق درباره ظرفیت صادرات صنعت کیف و کفش طاهرلو نیز گفت: در سال‌های گذشته با فعالان اقلیم کردستان عراق ارتباط داشتیم و حتی هیئتی از آنجا برای بازدید از کارگاه ما آمد و قراردادهایی نیز منعقد شد، اما مشکلات مربوط به نقل‌وانتقال پول، ارسال کالا و نداشتن کارت بازرگانی، باعث شد این همکاری‌ها به نتیجه نرسد.
وی ادامه داد: ما علاقه‌مند بودیم محصول را به‌صورت ارزی صادر کنیم تا ارز حاصل از صادرات به تولیدکننده برگردد، اما طرف مقابل تمایل داشت مبلغ را به ریال پرداخت کند و این موضوع با شرایط ما هم‌خوانی نداشت.
این صنعتگر حوزه کیف و‌کفش تأکید کرد: اگر شهرک طاهرلو راه‌اندازی شود، ظرفیت‌های جدیدی برای توسعه ارتباط با شهرهای دیگر و حتی صادرات، ایجاد خواهد شد.
ضیاشفیق با اشاره به ارتباط خود با فعالان صنفی در کشور، گفت: با تهران، تبریز، قم، مشهد و دیگر شهرها ارتباط داریم و در نمایشگاه‌های مختلف شرکت می‌کنیم؛ همچنین عضو هیئت‌مدیره اتحادیه کیف، کفش و چمدان هستم و از ظرفیت این ارتباطات می‌توان برای توسعه شهرک، استفاده کرد.
وی افزود: حتی از اصفهان نیز تقاضا داشتیم که برخی تولیدکنندگان برای احداث کارخانه تولید زیره کفش در طاهرلو مستقر شوند که مواد اولیه مورد نیاز تولیدکنندگان داخل شهرک را تأمین کنند.
در ادامه دیگر فعال صنعت کیف و کفش طاهرلو نیز درباره سابقه فعالیت خود ابراز کرد: حدود 15 تا 20 سال است که در حوزه کیف و کفش فعالیت می‌کنم و درحال حاضر نیز در همدان مشغول کار هستم.
فتوحی‌نظر درباره شکل‌گیری این صنعت در میان اهالی طاهرلو اظهار کرد: حدود سال 1367 تعدادی از همشهری‌ها به تهران رفتند و وارد صنعت کیف و کفش شدند؛ بعد از آن‌ها ما نیز به تهران رفتیم و به‌تدریج این حرفه در میان اهالی روستا گسترش پیدا کرد.
وی افزود: درحال حاضر تعداد کارگاه‌های فعال در خودِ روستا زیاد نیست، اما در تهران و همدان تعداد زیادی از اهالی طاهرلو در این صنعت مشغول هستند.
* شهرک تخصصی؛ نیاز واقعی تولیدکنندگان
فتوحی‌نظر ایجاد شهرک تخصصی کیف و کفش را ضروری دانست و گفت: پیگیری برای ایجاد شهرک قطعاً باید ادامه پیدا کند. اکنون تولیدکنندگان هرکدام در یک نقطه فعالیت می‌کنند و مشتری نمی‌داند تولیدکنندگان را کجا پیدا کند.
وی افزود: اگر همه در یک مکان مستقر باشند، هم مشتری راحت‌تر تولیدکننده مورد نظر خود را پیدا می‌کند و هم خودِ تولیدکنندگان شرایط بهتری برای فعالیت خواهند داشت.
این فعال صنعت کیف و کفش ادامه داد: بسیاری از تولیدکنندگان هر روز مسیر حدود 40 کیلومتری بین همدان و طاهرلو را طی می‌کنند؛ اگر شهرک در همان منطقه راه‌اندازی شود، این رفت‌وآمدها نیز کاهش پیدا می‌کند.
* کاهش اشتغال از 20 نفر به 4 نفر
فتوحی‌نظر با اشاره به فعالیت خود در روستا، گفت: بخشی از کارهای تولید را در روستا انجام می‌دهیم؛ برای مثال، پارچه و مواد مورد نیاز را در اختیار نیروهای روستا می‌گذاریم تا عملیات دوخت را انجام دهند.
وی افزود: در مجموعه من حدود 12 تا 15 نفر اشتغال مستقیم ایجاد شده و اشتغال غیر مستقیم نیز بیشتر از این بوده، اما شرایط فعلی بازار بسیار دشوار شده است.
این صنتعگر کیف و کفش تصریح کرد: بخش زیادی از مواد اولیه ما وارداتی است و به همین دلیل افزایش نرخ ارز مستقیماً روی قیمت تمام‌شده اثر می‌گذارد.
فتوحی‌نظر گفت: برای مثال، جنسی که یک ماه پیش حدود 800 هزار تومان خریداری کرده بودیم، امروز به یک میلیون و 300 تا یک میلیون و 400 هزار تومان رسیده و فروشنده نیز تقاضای پرداخت نقدی دارد.
وی ادامه داد: سال گذشته حدود 20 نفر به‌صورت مستقیم در مجموعه من کار می‌کردند، اما اکنون به‌دلیل شرایط بازار، تعداد نیروها به چهار یا پنج نفر کاهش پیدا کرده است.
مع‌الوصف؛ آنچه از صحبت‌های دو فعال صنعت کیف و کفش طاهرلو برمی‌آید، نشان می‌دهد این روستا از ظرفیت انسانی و تجربی قابل توجهی برای تبدیل شدن به یک مرکز تخصصی تولید برخوردار است؛ ظرفیتی که طی چند دهه و با مهاجرت اهالی به تهران و دیگر شهرها شکل گرفته و اکنون می‌تواند در قالب یک شهرک تخصصی، به خود روستا بازگردد.
وجود حدود 400 واحد ثبت‌نام‌شده برای شهرک تخصصی و آمادگی ده‌ها تولیدکننده برای آغاز ساخت، نشان می‌دهد تقاضای واقعی برای ایجاد این زیرساخت وجود دارد.
اگر این طرح با رفع موانع اداری، تأمین زیرساخت‌های آب، برق و گاز و حمایت هدفمند دستگاه‌های متولی به مرحله اجرا برسد، می‌تواند تنها یک شهرک تولیدی نباشد؛ بلکه به حلقه اتصال میان تولیدکنندگان، تأمین‌کنندگان مواد اولیه، بازارهای داخلی و بازار صادراتی تبدیل شود.
در منطقه‌ای که خشک‌سالی، کشاورزی را با چالش جدی مواجه کرده و بخشی از نیروی کار ناچار به مهاجرت شده‌اند، توسعه صنعتی متکی بر توان بومی می‌تواند راهی برای حفظ جمعیت، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد روستایی باشد. اکنون طاهرلو سرمایه اصلی این مسیر را در اختیار دارد؛ نیروی انسانی ماهر، سابقه چند دهه فعالیت و شبکه‌ای از صدها تولیدکننده. آنچه باقی مانده، فراهم شدن زیرساخت و برداشتن موانعی است که می‌تواند این ظرفیت پراکنده را به یک قطب منسجم تولید کیف و کفش در کشور، تبدیل کند.

طاهره ترابی مهوش