سیر جایگزین سیبزمینی؛ نسخهای که یکشبه اجرا نمیشود
عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان با تأکید بر ضرورت مدیریت منابع آبی، اصلاح الگوی کشت و جایگزینی محصولات کمآببر، طرح جایگزینی سیر با سیبزمینی را منوط به برنامهریزی تدریجی دانست و گفت: کنار گذاشتن ناگهانی محصول راهبردی مانند سیبزمینی بدون مهیا کردن زیرساختهای صادراتی، آموزش کشاورزان و تضمین بازار، غیرممکن و آسیبزاست.
اصلاح الگوی کشت در شرایطی که کشاورزی همدان با محدودیت منابع آبی مواجه است، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه به ضرورتی برای تداوم تولید و حفظ معیشت کشاورزان تبدیل شده است. در همین راستا، سازمان جهاد کشاورزی استان همدان از برنامهریزی برای تغییر تدریجی بخشی از سطح زیرکشت سیبزمینی به سمت محصولات کمآببر و اقتصادی ازجمله سیر خبر داده است.
بر اساس اعلام معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی همدان، سالانه حدود 53 هزار تن سیر در استان تولید میشود که نزدیک به 10 هزار تن آن در صنایع تبدیلی فرآوری و به محصولاتی مانند ترشیجات و شوریجات تبدیل میشود. همچنین حدود 20 هزار هکتار از اراضی استان به کشت سیبزمینی اختصاص دارد؛ بنابراین سخن گفتن از جایگزینی بخشی از این سطح با محصولی مانند سیر، موضوعی مهم و در عین حال حساس برای اقتصاد کشاورزی استان است.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا سیر میتواند جایگزین مناسبی برای بخشی از کشت سیبزمینی باشد؟ این تغییر چه پیامدهایی برای منابع آب، کشاورزان، بازار و اقتصاد کشاورزی همدان خواهد داشت و آیا زیرساختهای لازم برای افزایش تولید سیر در استان وجود دارد؟
براین اساس عضو هیئتعلمی دانشگاه بوعلیسینا همدان، در این شماره از روزنامه سپهرغرب به این پرسشها پاسخ داده و ضمن تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف آب، نسبت به اجرای شتابزده تغییر الگوی کشت هشدار میدهد که در ادامه میخوانید:
*سیبزمینی و سیر از نظر سطح کشت قابل مقایسه نیستند
فرشید دشتی، با تأکید بر جایگاه راهبردی سیر در کشاورزی همدان، اظهار کرد: هرگونه جایگزینی بیبرنامه این محصول با سیبزمینی را دشوار است.
وی با اشاره به تفاوت چشمگیر سطح زیرکشت این دو محصول در استان اظهار کرد: سیبزمینی سهم عمدهای از فعالیت کشاورزان همدان را به خود اختصاص داده است؛ بنابراین حذف گسترده این محصول و جایگزینی آن با سیر، عملیاتی نیست.
وی درباره طرح جهاد کشاورزی افزود: هنوز جزئیات این طرح را مطالعه نکردهام، اما اگر هدف، اختصاص تدریجی بخشی از اراضی سیبزمینی به سیر باشد، این موضوع قابلبررسی است؛ هرچند تصمیمگیری نهایی منوط به مطالعات دقیق و بررسی همهجانبه ابعاد این طرح است.
عضو هیئتعلمی گروه باغبانی دانشگاه بوعلیسینا، با اشاره به ضرورت مدیریت منابع آبی در همدان، تفاوت نیاز آبی این دو محصول را یک فاکتور کلیدی دانست و تصریح کرد: سیبزمینی بهویژه ارقام دیررس که بخش عمده تولید استان را شامل میشوند، به دلیل ماندگاری در مزرعه تا ماههای گرم تابستان، مصرف آب بهمراتب بیشتری نسبت به سیر دارند.
دشتی با بیان اینکه سیر محصولی کمآببر است، توسعه هوشمندانه کشت آن را راهکاری برای کاهش فشار بر منابع آب خواند، اما در عین حال هشدار داد: نباید تنها با معیار مصرف آب درباره جایگزینی محصولات تصمیم گرفت؛ مدیریت الگوی کشت نیازمند برنامهریزی منطقی و همهجانبه است و نمیتوان صرفاً با یک شاخص برای تغییر ساختار کشاورزی استان تصمیمگیری کرد.
*بازار سیر باید همزمان با افزایش تولید توسعه یابد
وی با بیان اینکه یکی از اصلیترین چالشهای توسعه کشت سیر، مسئله بازار است، گفت: اگر تمام سطح زیرکشت سیبزمینی به سیر اختصاص یابد، این حجم عظیم کجا مصرف خواهد شد؟ میزان مصرف داخلی پاسخگوی افزایش گسترده تولید نیست؛ بنابراین، هرگونه توسعه در تولید سیر باید همزمان با برنامهریزی برای بازارهای صادراتی همراه باشد.
وی خاطرنشان کرد: صادرات سیر بهدلیل تأثیرپذیری از شرایط اقتصادی و سیاسی، موضوعی مجزا است و نمیتوان مدیریت بازار را به آینده موکول کرد. در واقع، اگر قرار است سیبزمینی با سیر جایگزین شود، باید زنجیره کامل تولید، فرآوری، بستهبندی، بازاررسانی و صادرات از پیش برنامهریزی شود تا کشاورز پس از تغییر محصول، با بحران فروش مواجه نگردد.
این کارشناس کشاورزی به چالش کمآبی اشاره کرد و گفت: اگرچه رقم کاملاً مقاوم به خشکی برای سیبزمینی وجود ندارد، اما میتوان از ارقامی با تحمل بیشتر نسبت به تنشهای خشکی استفاده کرد.
دشتی افزود: با استفاده از فناوریهای نوین و روشهای جدید آبیاری، مصرف آب در تولید سیبزمینی کاهش یافته، اما با توجه به ماهیت این محصول که نیاز آبی بالایی دارد، در نهایت باید به سمت محصولاتی رفت که با شرایط اقلیمی و آبی استان سازگاری بیشتری دارند.
*کشاورزی که 30 سال سیبزمینی کاشته، یکشبه سیرکار نمیشود
وی با تأکید بر ضرورت توجه به کشاورزان در اجرای اصلاح الگوی کشت، اظهار کرد: این تصمیمگیری نباید با چنین سرعت و شدتی انجام شود. اصلاح الگوی کشت صرفاً یک موضوع فنی نیست، بلکه ابعاد فرهنگی و اجتماعی عمیقی دارد؛ چراکه بسیاری از کشاورزان همدان سالهاست که در حوزه سیبزمینی تجربه و دانش کسب کردهاند.
وی افزود: تغییر محصول برای کشاورز، موضوعی طبیعی و چالشبرانگیز است؛ زیرا کشاورزی که سالها در تولید سیبزمینی مهارت یافته، نمیتواند یکشبه به تولیدکننده حرفهای سیر تبدیل شود و ممکن است در مدیریت آفات، بیماریها و تغذیه این محصول جدید، دانش کافی نداشته باشد.
وی با تأکید بر اینکه تغییر الگوی کشت باید طی چند سال و بهصورت تدریجی انجام شود، تصریح کرد: اگر قرار است سیر بهتدریج جایگزین سیبزمینی شود، باید در این بازه زمانی، ضمن آموزش کشاورزان، بازارهای محصول را مشخص، زیرساختهای فرآوری و بستهبندی را توسعه و برای صادرات نیز برنامهریزی کرد.
این کارشناس کشاورزی هشدار داد: اگر این سیاست با مطالعه و بهصورت مرحلهای اجرا نشود، با چالشهای جدی مواجه خواهد شد، زیرا اجرای ناگهانی و دستوری چنین طرحی عملاً امکانپذیر نیست.
معالوصف همدان در شرایطی بهدنبال اصلاح الگوی کشت است که از یکسو با محدودیت منابع آب مواجه بوده و از سوی دیگر، اقتصاد بخش قابل توجهی از کشاورزان آن به محصولات شناختهشدهای مانند سیبزمینی وابسته است. در چنین شرایطی، حرکت به سمت محصولات کمآببر مانند سیر میتواند بخشی از راهحل باشد، اما نه با نسخهای فوری و یکسان برای همه کشاورزان.
از سوی دیگر، وجود ظرفیت قابل توجه تولید سیر در همدان میتواند فرصت مناسبی برای توسعه صنایع تبدیلی، بستهبندی و صادرات ایجاد کند. تجربه و ظرفیت موجود استان در تولید این محصول نیز نشان میدهد که سیر میتواند یکی از گزینههای جدی در برنامه اصلاح الگوی کشت باشد؛ البته مشروط به آنکه توسعه تولید، جلوتر از توسعه بازار حرکت نکند.
سیر همدان ظرفیت تولید، فرآوری و حتی توسعه صادرات دارد، اما افزایش سطح زیرکشت بدون تضمین بازار میتواند همانقدر که مصرف آب را کاهش میدهد، خطر اقتصادی کشاورزان را افزایش دهد. از سوی دیگر، حذف ناگهانی سیبزمینی نیز با توجه به سابقه، دانش و سرمایهگذاری کشاورزان در این محصول، تصمیمی پرخطر خواهد بود.
بنابراین، نسخهای که از دل این گفتوگو بیرون میآید، نه ادامه کشت بیمحابای محصولات آببر است و نه جایگزینی شتابزده سیبزمینی با سیر؛ بلکه حرکت تدریجی به سمت الگوی کشتی است که هم با ظرفیت آبی همدان سازگار باشد و هم برای کشاورز درآمد و بازار مطمئن ایجاد کند. در این مسیر، آموزش کشاورزان، توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد بازار صادراتی، حمایت از تولیدکنندگان و استفاده از فناوریهای نوین باید همزمان پیش برود؛ وگرنه تغییر نام محصول روی زمین، بهتنهایی اصلاح الگوی کشت محسوب نمیشود.
