سپهرغرب، گروه خبر - طاهره ترابی‌مهوش: تپه هگمتانه؛ تپه‌ای که به استناد یافته‌های باستان‌شناسی، قدمت آن به دوران ماد‌ها بازمی‌گردد و با داشته‌هایی همچون شهر زیرزمینی، کلیسا و موزه باستان‌شناسی، شکوه و قدمت بیش از سه هزار ساله مدنیت همدان را همواره به رخ بازدیدکنندگان داخلی و خارجی می‌کشد.

این تپه باستانی با داشتن 40 هکتار وسعت در شمال شرقی همدان و حد فاصل خیابان‌های اکباتان، شهدا و بلوار هگمتانه واقع‌شده و موزه این محوطه تاریخی در شرق آن و با زیربنای 600 متر مربع قرار دارد.

طبق یافته‌های باستان‌شناسی؛ تپه هگمتانه در بر گیرنده آثار تاریخی دوره‌های ماد، هخامنشی و اشکانی بوده و معماری، طرح و نقشه منظم این شهر باستانی حاکی از وجود یک شبکه منظم و پیشرفته آب‌رسانی است که در نوع خود اثری بی‌نظیر محسوب می‌شود.

اما این اثر باوجود داشته‌های بی‌بدیل هنوز ثبت جهانی نشده، حال آنکه هگمتانه به علت بافت تاریخی منحصربه‌فرد خود همواره به‌عنوان کاندیدای ثبت جهانی مطرح بوده و سال‌ها است که پیگیری بردن نام این اثر تاریخی در جلسات برای ثبت در یونسکو بیان می‌شود.

اگر سابقه تلاش‌ها برای به ثمر رساندن ثبت جهانی هگمتانه را ورق بزنیم شاهد خواهیم بود که عملیات آزادسازی این اثر مهم باستانی از خانه‌های مسکونی و تجاری که در حریم آن واقع‌شده از حدود سال 1347 آغاز و تا سال 1353 حدود 15 هکتار آن به‌عنوان فاز نخست خریداری و تملک و جستجو‌های دیرینه‌شناسی از سال 1362 توسط کارشناسان مجرب سازمان میراث فرهنگی آغاز شد؛ البته تپه هگمتانه در طول سالیان اخیر بار‌ها مورد حفاری باستان‌شناسان داخلی و خارجی قرارگرفته و در طول حفاری‌های انجام‌شده آثار پرارزش و بی‌نظیری همچون لوح زرین، کوزه شکسته، بشقاب نقره‌ای و پایه ستون سنگی یافت شده که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آن‌ها است.

اما اتفاق‌هایی که طی سال‌های 95 و 96 رقم خورد راه را بر ثبت جهانی هگمتانه بست، به نحوی که مردادماه سال 95 یک پارک سوار در ضلع شرقی هگمتانه به‌وجود آمد و به بهانه آنچه نظم‌دهی در شهر عنوان می‌شد نخستین سد در را ثبت جهانی هگمتانه ایجاد شد و مسیر جهانی شدن آن را مسدود کرد.

در آن بازه زمانی، طبق اظهار نظر مدیرکل میراث فرهنگی استان همدان، شهرداری بدون هماهنگی نسبت به ساخت‌وساز و ایجاد پارک سوار در این منطقه اقدام کرده و همین امر ثبت جهانی هگمتانه را تحت تأثیر قرار داده‌است.

بعد از گذشت یک سال از این بی‌تدبیری، آبان‌ماه سال 1396 بار دیگر آزادسازی حریم تپه باستانی هگمتانه به دغدغه میراث فرهنگی و کارشناسان این حوزه تبدیل شد، اما در طرح‌ریزی تبدیل 6 خیابان تاریخی همدان با مرکزیت میدان امام خمینی (ره) به پیاده‌راه و ادامه آن تا نزدیکی محوطه تاریخی هگمتانه، به علت مستقر بودن آهن‌فروشان در خیابان اکباتان، مشکلاتی برای این افراد به‌وجود آمد و دسترسی به این بازار برای کسبه محدود شد و کسبه به علت نداشتن مسیر ماشین‌رو به استانداری و فرمانداری معترض شدند که استانداری با آن‌ها همراهی کرد و یک مسیر از داخل سایت تاریخی هگمتانه برای عبور آن‌ها اختصاص یافت.

مسیر انتخاب شده بخشی از عرصه 40 هکتاری هگمتانه و جالب‌تر اینکه در این بخش از محوطه تاریخی هنوز مطالعات دیرینه‌شناسی انجام نشده‌ بود. بعد از این تصمیم و عبور ماشین‌هایی با بار سنگین از روی بخشی از تپه هگمتانه که هنوز کاوش نشده بود، بار‌ها موضوع رسانه‌ای شد، اما مسؤولان و متولیان میراث فرهنگی و شهرداری همدان به تصمیم خود مصر بودند تا درنهایت حرفشان به کرسی نشست و از همان تاریخ تا امروز محوطه تپه هگمتانه علاوه بر اینکه آسفالت شد به مسیر عبور خودرو‌ها هم تبدیل شده‌است.

سال گذشته نیز با برگزاری جلسات مختلف از جانب نمایندگان مردم همدان در مجلس شورای اسلامی، استاندار همدان و سایر مسؤولان دخیل در امر ثبت جهانی هگمتانه، سپری و هربار بر پیگیری‌ها و قرار گرفتن در آستانه نتیجه‌گیری اقدامات تأکید شد چنانکه این روال امسال هم ادامه داشت تاجایی‌که فروردین‌ماه امسال، استاندار همدان در جلسه‌ای از تشکیل ستاد پیگیری ثبت جهانی «تپه هگمتانه» در همدان خبر داد و اخیراً نیز محمودرضا عراقی، معاون عمرانی استاندار همدان به‌عنوان رئیس این ستاد استانی با بیان این نکته که ثبت جهانی محوطه هگمتانه از اولویت‌های اقدامات گردشگری در استان است، گفت: شهرداری همدان در اسرع وقت طرح اجرایی بازگشایی معبر 18 متری مصوب طرح تفصیلی و سایر طرح‌های جایگزین را ضمن در نظر گرفتن ملاحظات ترافیکی منطقه، ارائه و مدل مالی تأمین منابع را نیز اعلام کند.

وی همچنین اظهار کرد: مطالعات و حفاری‌های لازم جهت بررسی و بازنگری عرصه هگمتانه هر چه سریع‌تر توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان انجام شود. بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا با علی مالمیر، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان در خصوص فرآیند طی شده برای ثبت جهانی این اثر و موانع پیش روی آن گفت‌وگویی را ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان با بیان اینکه برای ثبت جهانی یک اثر یکسری از کارها و ویژگی‌ها می‌بایست پیش از ثبت موجود باشد، گفت: بخشی‌ از کارها نیز پس از توافق با یونسکو و بعد از ثبت در قالب یک طرح مشخص دنبال می‌شود.

علی مالمیر خاطرنشان کرد: آنچه در مسیر ثبت جهانی هگمتانه اهمیت بالایی دارد، اجماعی بوده که در استان برای تحقق این مهم شکل گرفته‌است.

وی با تأکید بر اینکه این اجماع فرصت بی‌نظیری است، عنوان کرد: خوشبختانه ازآنجایی‌که وزیر معین استان همدان در حوزه اقتصاد مقاومتی، وزیر میراث فرهنگی و گردشگری است همراهی وی نیز برای تحقق این هدف جلب شده، به‌طوری‌که در راستا دستور مساعدت صادر کرده‌اند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان افزود: در این راستا در استان شاهد شکل‌گیری ستادی هستیم که به‌صورت منظم موضوع ساماندهی تپه هگمتانه را جهت ثبت جهانی پیگیری می‌کند.

مالمیر با بیان اینکه ازجمله مقوله‌هایی که هم‌اکنون در دستورکار این ستاد جهت پیگیری قرارگرفته، راه‌های دسترسی است، تصریح کرد: این مسئله موضوع بینابینی میان هگمتانه، بازار و پیاده‌راه اکباتان و طرحی تفضیلی است، پس می‌بایست به‌گونه‌ای پیش برود که بتوانیم زمینه را چه پیش از ثبت و چه پس‌ازآن طوری حل کنیم که در آن هم مشکلات بازاریان و هم شرایط پیاده‌راه و الزامات آن مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به اینکه موضوع ساماندهی تملک حریم هگمتانه نیز از دیگر مسائلی است که در این ستاد مورد بررسی قرارگرفته، اذعان کرد: البته الزامی وجود ندارد که کلیه تملک می‌بایست پیش از ثبت اتفاق بی‌افتد، بلکه این مهم می‌تواند با تعیین زمان مشخص حتی پس از ثبت جهانی نیز محقق شود.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان ادامه داد: یکی دیگر نکات مهم، آماده کردن پرونده اجرایی و شکل‌گیری آن برای ارائه به یونسکو است.

مالمیر با بیان اینکه خوشبختانه وزارتخانه در این زمینه پای کار است و حتی پیش‌ازاین نیز بر انجام برخی اقدامات اصرار داشت، یادآوری کرد: در جلسه اخیر نیز که با حوزه معاون میراث در وزارتخانه داشتم برای مدیریت بهتر زمان ازآنجایی‌که تهیه پرونده زمان‌بر بوده و در عین حال سالانه فقط یک سهمیه به کشور تعلق می‌گیرد، مقرر شد استان و وزارتخانه در این موضوع به‌صورت موازی حرکت کنند بدین معنا که ما در استان موضوعات مرتبط با ساماندهی و رفع موانع و مشکلات را در دستور کار قرار دهیم و وزارتخانه نیز موضوع مطالعه، تشکیل و تکمیل پرونده را با همراهی اداره کل استانی جهت ارائه به یونسکو پیش ببرند.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا برای رفع موانع در استان با دستگاه‌های متولی رایزنی‌ها آغاز شده؟ عنوان کرد: همانطور که اشاره کردم ستادی به ریاست معاون عمرانی استاندار و با ابلاغ رسمی وی برای رسیدگی با این موضوع شکل گرفته که دبیرخانه اداره کل میراث فرهنگی استان است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان گفت: اعضای حاضر در این ستاد، فرماندار شهرستان همدان، شهردار، نماینده شورای شهر، نماینده اداره کل راه و شهرسازی، نماینده اداره کل صنعت و معدن و نماینده اصناف حضور دارند و به‌صورت مجزا به رفع موانع رسیدگی می‌شود.

مالمیر در پاسخ به این سؤال که کدامیک از موانع پیش رو تاکنون از طریق ستاد مرتفع شده؟ اظهار کرد: این مشکلات در قالب یک مجموعه در دستور کار ستاد قرار دارد، اما یکی از مهم‌ترین مقوله‌ها حذف سواره از محوطه باستانی و عرصه تپه هگمتانه است.

وی یادآوری کرد: در این مسئله امکان انجام کارهای کوتاه‌مدت و موقتی وجود داشت که درنهایت منجر به دوباره‌کاری می‌شد، حال آنکه از طریق مطرح کردن این مشکل در ستاد می‌توانیم برای رفع آن‌ها راهکار اصولی ارائه کنیم تا به نتیجه مطلوب برسیم.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان با اشاره به اینکه اجرای طرح تفضیلی و احداث معبری که قرار است در بهبود تردد در بازار و نیز مشخص کردن خط عرصه هگمتانه نقش‌آفرینی کند به‌عنوان اصلی‌ترین دستور کار در حال رسیدگی است، خاطرنشان کرد: تقریباً این ستاد ماهانه برگزار و از دستگاه متولی گزارش کار گرفته می‌شود.

مالمیر افزود: ایجاد مزیت برای احیای بازار و جابه‌جایی مشاغل ناهمگون نیز از دیگر دستور کارهایی بوده که از طریق این ستاد دنبال می‌شود.

وی در واکنش به استقرار خودرو‌های ون جهت جابه‌جایی مسافران شهرک فرهنگیان در مسیر پیاده‌راه اکباتان نیز، تصریح کرد: یکسری از اقدامات جنبه موقتی دارند تا بتوانیم راهکار اصولی مد نظر را در درازمدت اجرایی کنیم.

مدیرکل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری استان همدان ابراز کرد: همان‌طور که عنوان شد؛ اجرای طرح تفضیلی و احداث معبر راهکار اصولی است که توسط ستاد پیگیری می‌شود و در آن هم الزامات ثبت جهانی هگمتانه و هم التزام پیاده‌راه و همچنین حل مشکل بازاریان برای تردد مد نظر قرار گرفته‌است.

مالمیر با تأکید بر اینکه انتقال ون‌ها به این مسیر موقتی است، گفت: تا زمان استقرار این معبر مجبور هستیم به یکسری اقدامات موقت نیز تن دهیم.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا در سال 2020 شاهد ثبت جهانی هگمتانه خواهیم بود؟ بیان کرد: سهمیه ما برای ثبت جهانی آثار، سالانه یک اثر است؛ بنابراین حتی در صورت رفع کلیه موانع بازهم تشکیل پرونده و ارائه در یونسکو حداقل زمانی یک‌ساله را می‌طلبد.

مدیرکل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری استان همدان خاطرنشان کرد: از طرفی طبق اطلاعات بنده، کاندیدای ثبت جهانی کشور برای سال 2020 به یونسکو معرفی شده‌است و امید می‌رود برای سال 2021 بتوانیم اقدام به ثبت تپه هگمتانه کنیم.

مع‌الوصف؛ با توجه به آنچه گفته شد، امید است این اجماع استانی برای ثبت جهانی این اثر بی‌نظیر تاریخی که به‌واقع سندی است بر سبقه تاریخی استان همچنان استوار به حرکت خود ادامه دهد و در این مسیر، موانع پیش رو به بهترین شکل ممکن و همان‌طور که عنوان شد به‌صورت اصولی مرتفع شود؛ البته دراین‌بین همت مدیران و نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی و همچنین همراهی کسبه مهم‌ترین مؤلفه‌هایی هستند تا بتوانیم اصلی‌ترین و بکرترین داشته گردشگری استان را در سطح بین‌المللی در آینده‌ای نه‌چندان دور به‌منصه‌ظهور برسانیم.

طاهره ترابی مهوش