سپهرغرب، گروه گردشگری: پیچ‌وتاب رودخانه‌ها و چشمه‌ها در قلب زاگرس گنجینه‌ای شگفت‌انگیز را رقم‌ زده، این گزارش روایتی از سازه‌های آبی تاریخی لرستان است که هرکدام در نوع خود کم‌نظیر هستند.

وجود پُل‌های تاریخی، قنات‌ها، آسیاب‌ها و صدها سازه آبی دیگر در دیار «آب و مفرغ و بلوط» حکایت هوشمندی مردمانی است که قرن‌ها پیش از این گنجینه حفاظت و به بهترین شکل از آن بهره‌برداری می‌کردند.

مرور گذشته این دیار پُر از روایت‌هایی است که شاید برای امروز درس‌آموز باشد. به بهانه چاپ کتاب گنجینه آب لرستان به سراغ عطا حسن‌پور رفتیم تا در گفت‌وگویی مشروح تاریخ سازه‌های آبی لرستان را بازخوانی کنیم.

عطا حسن‌پور باستان‌شناس و نویسنده کتاب گنجینه آب لرستان با اشاره به اینکه در سال 95 با بررسی‌های صورت‌گرفته مشخص شد که هیچ کتابی نه‌تنها راجع به گنجینه آب بلکه راجع به آب در لرستان چاپ نشده است، اظهار کرد: این درحالی است که لرستان سومین حوزه پُرآب کشور با حجم بارندگی سالانه 15 میلیارد مترمکعب و خروجی آب 12.5 میلیارد مترمکعب است.

      گنجینه‌ای از سازه‌های آبی لرستان

وی با اشاره به پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های آبی لرستان، عنوان کرد: می‌توان گفت که بیشترین سرمایه مادی که نصیب لرستان شده، همین ظرفیت‌های آبی است.

این باستان‌شناس لرستانی با تأکید بر اینکه «رضا میرزایی»، مدیرعامل حال حاضر شرکت آب منطقه‌ای لرستان حدود 12 سال راجع به سازه‌های آبی و تاریخی لرستان تحقیق و اطلاعات جمع‌آوری کرده است، گفت: اطلاعات ایشان در رابطه با زمین‌شناسی و آب‌شناسی بوده است که هم‌راستا و هم‌پای ایشان در میراث فرهنگی، بنده نیز حدود 15 سال راجع به سازهای آبی و تاریخی لرستان اطلاعات جمع‌آوری کردم، اما هیچ‌کدام به چاپ نرسید.

حسن‌پور ادامه داد: اطلاعاتی که بنده جمع‌آوری کردم در رابطه با باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، معماری و گردشگری بود و با همکاری مدیرعامل آب منطقه‌ای لرستان که اطلاعات ایشان در رابطه با زمین‌شناسی و آب‌شناسی بود، یافته‌های خود را با اطلاعات باستان‌شناسی و معماری تلفیق و شروع به تدوین کتاب گنجینه آب لرستان کردیم که این کار حدود دو سال زمان برد.

وی با بیان اینکه در ادامه از افرادی که از سازه‌های آبی استان عکاسی کرده بودند خواستیم آن عکس‌ها را در اختیار ما قرار دهند، گفت: این کتاب نخستین کتاب در حوزه آب در لرستان بوده و در کشور ایران جزء کتاب‌های محدودی بوده که در زمینه سازه‌های آبی و تاریخی با این شکل و شمایل چاپ شده است.

      «آو پُل» سازه‌ای آبی در لرستان

نویسنده کتاب گنجینه آب لرستان با تأکید بر اینکه چندین نفر متخصص ازجمله معمار، زمین‌شناس، آب‌شناس و مردم‌شناس در کنار ما بودند تا کتاب چاپ شد، بیان کرد: این کتاب حاصل یک خرد جمعی است.

حسن‌پور تأکید کرد: این کتاب در قالب 25 فصل به چاپ رسیده که 20 فصل آن مربوط به سازه‌های آبی و تاریخی بوده و پنج فصل آخر مربوط به آثار طبیعی مرتبط با آب است.

وی با اشاره به «آو پُل» یا «پُل آب‌بر» به‌عنوان یک سازه آبی در لرستان مانند پُل «قلعه حاتم» بروجرد، گفت: در ایران سازه‌ای به این شکل خیلی کم وجود دارد، اما در کشور یونان زیاد است.

این باستان‌شناس لرستانی «آب دالان» یا «قنات رودخانه‌ای» را یک سازه دیگر آبی عنوان کرد که مختص به منطقه زاگرس و لرستان است و افزود: این سازه در دزفول به «قمش» و در شوشتر به «سفته» معروف است.

      شناسایی 20 مدل «آب بنا» در لرستان

حسن‌پور با اشاره به «آب‌دان‌های صخره‌ای» مانند غار «کوگان»، «اراز» «ارجنک» و غیره به‌عنوان سازه‌های آبی مختص به لرستان، تصریح کرد: وقتی که بارش زیاد است و آب‌خوان‌ها فعال هستند، آب از دیواره‌ها سرازیر می‌شود، این «آب‌دان‌های صخره‌ای» پُر از آب شده و به‌طور معمول برای مصارف آیینی مصرف می‌شوند.

وی با تأکید بر اینکه بعد از انجام تحقیقات و چاپ کتاب گنجینه آب لرستان یک‌سری از سازه‌های آبی در کشور که مختص به کویر مرکزی ایران بود مشخص شد که در لرستان نیز وجود دارند، بیان کرد: «پایاب» یا «پایاو» ازجمله این سازه‌های آبی بوده که در لرستان وجود دارد، «پایاب» درواقع یک دسترسی «پله‌داری» بوده که به مرکز و کوره قنات متصل می‌شود و مردم از این ‌دسترسی برای آوردن آب از قنات استفاده می‌کنند.

این باستان‌شناس لرستانی در ادامه با بیان اینکه «پایاب» در شهرستان ازنا و روستای «موشله» وجود دارد و این درحالی است که مختص به کویر مرکزی ایران بوده، گفت: درمجموع تعداد 20 «آب بنا» و مدل آب در کتاب گنجینه آب لرستان ذکر شده است.

      وجود یک‌هزار آسیاب در لرستان

حسن‌پور با اشاره به اینکه یک مدل از این آب بناها یا سازه‌های آبی در لرستان پُل‌های تاریخی استان است، افزود: در لرستان 100 پُل تاریخی وجود دارد که ثبت ملی شده‌اند.

وی با بیان اینکه از مجموع 100 پُل تاریخی لرستان 10 پُل شاخص در کتاب گنجینه آب لرستان مورد اشاره قرار گرفته است، تصریح کرد: همچنین در لرستان حدود یک‌هزار «آسیاب» به‌عنوان سازه آبی وجود دارد، از این تعداد 10 مورد به‌صورت شاخص مانند آسیاب «گبری» خرم‌آباد، «بابا عباس»، «نیلوفر»، «کول چپ» و غیره انتخاب و در این کتاب معرفی شدند.

نویسنده کتاب گنجینه آب لرستان با اشاره به معرفی «قنات‌ها» به‌عنوان یکی دیگر از سازه‌های آبی لرستان، افزود: درحقیقت هر بخش از کتاب گنجینه آب لرستان در آینده می‌تواند موضوع یک کتاب، پایان‌نامه دکتری و غیره به‌صورت جداگانه باشد.

      نقش تاریخ آب لرستان بر روی کتیبه‌ها و سنگ‌نوشته‌ها

حسن‌پور با اشاره به پنج فصل آخر کتاب گنجینه آب لرستان که مرتبط با آثار طبیعی است، تصریح کرد: ازجمله این آثار طبیعی تالاب‌ها، دریاچه‌ها و مرداب‌ها هستند که در این کتاب معرفی شده‌اند.

وی «غارهای آبی» را یکی دیگر از آثار طبیعی مرتبط با آب و سازه‌های آبی لرستان برشمرد و بیان کرد: همچنین بخشی از «اسناد آب» لرستان که شامل کتیبه‌ها، سنگ‌نوشته‌ها و سندها بوده، در این کتاب معرفی شده‌اند؛ کتیبه معروف «آب‌دان بدر ابن حسنویه» ازجمله این اسناد است که راجع به یک آب‌انبار بوده، خط بسیار زیبایی داشته و دو خروجی آب به شکل گل نیلوفر دارد.

این باستان‌شناس لرستانی با اشاره به معرفی برخی اسناد دست‌نویس دوره قاجاریه راجع به واگذاری یک آسیاب به مردم در این کتاب، عنوان کرد: همچنین بخشی از کتاب گنجینه آب لرستان راجع به مدیریت آب در دوران باستان بوده، انواع و روش‌های تقسیم عادلانه آب در بین مردم، قانون آب یا قوانین میرآب‌های قدیم و غیره در تاریخ آب لرستان این کتاب معرفی شده است.

      شناسایی 200 واژه مختص به آب در گویش لری

حسن‌پور با اشاره به معرفی آیین‌های مرتبط با آب در این کتاب، گفت: «آیین عروس قنات» که در این کتاب معرفی شده، در چند روستای الیگودرز و ازنا تا چندین سال پیش وجود داشته است.

وی در ادامه سخنان خود با اشاره به اختصاص «واژه‌نامه آب» به زبان‌های لکی و لری در بخش دیگری از این کتاب، گفت: بیش از 200 واژه مختص آب در گویش لری که کم‌کم درحال فراموشی هستند، در این بخش ذکر شده است.

این باستان‌شناس لرستانی با تأکید بر آنکه نصفی از آثاری که در این کتاب معرفی شده اکنون دیگر وجود خارجی ندارند، تصریح کرد: یکی از این آثار مسیر سیستم آب‌رسانی و تصفیه آب دوره‌های صفویه یا قاجاریه بود که چند سال پیش در بروجرد کشف و متأسفانه تخریب شد و از بین رفت.

حسن‌پور افزود: سقاخانه‌ها، حوض‌ها و چاه‌هایی که نذر امام حسین (ع) شده‌اند، از دیگر بخش‌های معرفی‌شده در این کتاب بوده است.

      قنات رودخانه‌ای به طول 3 کیلومتر

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به «آب دالان» منطقه «کرکی» رودخانه «زال»، گفت: در کنار این رودخانه یک قنات رودخانه‌ای ایجاد شده که با شیب یک درصد و طراز مهندسی‌شده به طول سه کیلومتر، آب از دل صخره سخت و تاریکی مطلق به سمت منطقه «کرکی» منتقل شده است.

این باستان‌شناس لرستانی اذعان کرد: این قنات رودخانه‌ای یک اثر خارق‌العاده دوره اشکانی بوده که نمونه آن در مناطق دیگر لرستان مانند «دره دایی» و «دست گرد»، «ارجنک» الیگودرز و «کرکی» و «ریخان» پلدختر شناسایی شده است.

      «گرداب سنگی» خرم‌آباد شاهکار سازه‌های آبی

حسن‌پور همچنین «گرداب سنگی» خرم‌آباد را یکی دیگر از سازه‌های آبی و شاهکار در لرستان برشمرد و گفت: «گرداب سنگی» یک سازه معماری بوده که به‌منظور کنترل، تقسیم، تنظیم و مهار آب در نقاط مختلف شهر و در دوره ساسانی احداث شده است.

وی آب‌بناها و آب‌دان‌های صخره‌ای در دل غارهای «دست‌کند» لرستان را یکی دیگر از سازه‌های آبی لرستان برشمرد و تصریح کرد: این‌گونه سازه آبی در کمتر جایی از ایران وجود دارد.

این باستان‌شناس لرستانی آب‌انبار‌های صخره‌ای غار «اراز» را نمونه‌ای از این سازه‌ها عنوان کرد و گفت: در این سازه آب از آبشار بزرگی هدایت شده، تونل‌های کوچکی با پنجره‌های ریز و عرض 40 سانتی‌متر از دل کوه عبور کرده و آب وارد «آب‌انبار» می‌شود.

      کشف قنات قدیم شهر خرم‌آباد

حسن‌پور در ادامه سخنان خود با اشاره به شناسایی یک‌هزار آسیاب در لرستان، بیان کرد: بزرگ‌ترین آسیاب غرب کشور، آسیاب «گبری» در منطقه «پشته حسین‌آباد» شهر خرم‌آباد است.

وی با بیان اینکه این آسیاب مختص به شهر بوده و شهر «شاپورخواست» را تأمین آب کرده، گفت: ارتفاع این آسیاب 11.5 متر است.

این باستان‌شناس لرستانی به قنات‌های این استان اشاره کرد و افزود: قنات‌های ایران ثبت جهانی شده و قنات‌های لرستان در آن وجود ندارند و این درحالی است که لرستان یک‌هزار و 313 قنات دارد که دایر هستند.

حسن‌پور با اشاره به کشف قنات قدیم شهر خرم‌آباد، تصریح کرد: در این راستا به میراث فرهنگی درخواست داده شده که قنات‌های لرستان به پرونده ثبت جهانی الحاق شوند.

      پُل‌های تاریخی لرستان بزرگ‌ترین سازه‌های آبی ایران

وی در ادامه سخنان خود با اشاره به پُل‌های تاریخی لرستان، بیان کرد: بزرگ‌ترین بناهای سنگی جهان بعد از اهرام ثلاثه مصر، پُل‌های تاریخی لرستان هستند؛ در این راستا بزرگ‌ترین سازه‌های آبی و تاریخی در ایران نیز پُل‌های تاریخی لرستان به‌شمار می‌آیند.

این باستان‌شناس لرستانی با تأکید بر آنکه هیچ جای ایران این امر وجود ندارد که بیش از 100 پُل تاریخی وجود داشته باشد، یک‌هزار سال دوام بیاورند و از بین نروند، افزود: پُل «گاومیشان»، «کلهر»، «کشکان» و غیره ازجمله این پُل‌های تاریخی است.

حسن‌پور با تأکید بر اینکه گویا سازنده‌های پُل‌های تاریخی لرستان این پُل‌ها را تنها برای عصر خود طراحی نکرده‌اند و می‌توان توسعه پایدار را در پُل‌های تاریخی لرستان دید، بیان کرد: هیچ سازه‌ای در ایران وجود ندارد که به بزرگی پُل‌های تاریخی لرستان باشد.

      فن‌های نادر معماری در لرستان

وی همچنین با اشاره به سیستم‌های آب‌رسانی و آب‌دالان‌های صخره‌ای که در دل کوه‌های لرستان کنده شده است، گفت: این سیستم‌های آب‌رسانی مختص به لرستان هستند.

این باستان‌شناس لرستانی با تأکید بر آنکه همه تمدن‌های بزرگ بشری در کنار آب به‌وجود آمده‌اند، بیان کرد: همیشه انسان برای مهار آب، کنترل سیلاب‌ها و تقسیم آب با چالش مواجه بوده است، عبور از این چالش‌ها و توفیق مهندسان در دستیابی به فن‌های نادر معماری، باعث خلق این آثار شده است.