سپهرغرب، گروه زیست‌بوم - مجید یوسفی: وضعیت محیط زیست در شرایط بعد از کرونا، موضوعی است که این روزها برای محیط زیست متصور می‌شود. اما آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، اینست که محیط زیست توانسته است، فرصتی برای نفس‌کشیدن پیدا کند.

توقف اجباری در تولید گازهای گلخانه‌ای، آلاینده‌های هوا، پسماندها، فاضلاب‌های صنعتی و حتی تخریب منابع طبیعی به‍‌عنوان جنبه مثبت شیوع بیماری کرونا بر محیط زیست قلمداد می‌شود که بشر با کاستن از فعالیت‌های اقتصادی خود به‌نوعی فرصت مجددی به محیط زیست داده است. درصورت حفظ این وضعیت به مدت یک‌سال، شاهد کاهش بیش از 200 میلیون مترمکعب گازهای گلخانه‌ای و دی‌اکسیدکربن، پایین آمدن دمای کره زمین در آینده نزدیک، حفظ بقای بیش از 700 گونه گیاهی و جانوری خواهیم بود. انسان پس از کرونا، باید بیش از هر چیز وامدار تکنولوژی باشد؛ سیستم آموزش انسانی تغییر خواهد کرد و مدارس باید به‌ناچار به جدیدترین ابزار انتقال علم مجهز شوند، زیرا تعاریف بسیاری از علوم آموزشی دچار تحول خواهد شد.

شیوع کرونا اگرچه از منظر کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای به زمین کمک کرد، اما با توجه به رشد فزاینده مصرف مواد ضدعفونی‌کننده و اقلام بهداشتی، شاهد روند روبه‌افزایش تولید پسماندهای عفونی و بیمارستانی هستیم که رهاسازی آن‌ها در طبیعت، برای محیط زیست زیان‌بار است.

در این گزارش میزبان مهرداد نهاوندچی کارشناس‌ارشد مدیریت محیط زیست هستیم تا به بررسی محیط زیست در جهان پساکرونا بپردازیم.

از سوابق نهاوندچی می‌توان به مشاور محیط زیست در شورای اسلامی شهر همدان، مدیرعامل انجمن محیط زیست رهپویان طبیعت سبز الوند (رطسا)، مترجم کتب و مقالات مختلف در این زمینه اشاره کرد.

نهاوندچی در گفت‌وگو با واحد زیست‌بوم سپهرغرب گفت: کرونا، نقش مثبتی در حفظ محیط زیست داشت و از دو مسیر باعث شد تا آلودگی هوا و همچنین تبعات زیست‌محیطی این بحران قدیمی، در آسمان کلان‌شهرهای جهان فروکش کند و نفس شهرها تازه شود.

کارشناس‌ارشد مدیریت محیط زیست گفت: تعطیل شدن شبکه‌های حمل‌ونقل، صنایع و همچنین اغلب کسب‌وکارها و انتشار گازهای گلخانه‌ای در کلان‌شهرهای جهان، کاهش چشمگیری یافته است و به‌گفته برخی از دانشمندان، لایه ازون تا حدودی خودپالایی و ترمیم شده است.

مشاور محیط زیست در شورای اسلامی شهر همدان، آغاز امسال را با سال‌های قبل مقایسه کرد و گفت: آغاز امسال را می‌توان با سال‌های نه‌چندان دور که به لحاظ زیست‌محیطی، سال نسبتاً مناسبی بود، مقایسه کرد و به تجربه تاریخی در سال 2008 اشاره کرد. از این لحاظ بایستی انتظار داشت، اثرات محیط زیستی ناشی از آن، مشابه حوادث اخیر جهان، مانند بحران مالی در آن سال باشد. در بحران سال 2008 برای یک‌سال انتشار آلاینده‌های جهان کاهشی چشمگیر داشت و در آن سال، کاهش انتشار گاز‌های آلاینده، عمدتاً ناشی از توقف فعالیت‌های صنعتی بود، بخشی که انتشار کربن آن، تقریباً به اندازه بخش حمل‌ونقل است و به همراه بخش‌های تولیدی و ساخت‌وساز، پروسه‌های صنعتی سهمی 4/ 18 درصدی از انتشار گازهای آلاینده جهان دارد.

مدیرعامل انجمن محیط زیست رهپویان طبیعت سبز الوند افزود: در سقوط مالی 2009-2008 مجموع سطح آلاینده‌های جهانی (غلظت ذرات و حجم گازها) کاهش 3/1 درصدی را تجربه کرد و یک‌سال پس از آن، در سال 2010 در پی روند رو به بهبود اقتصادها، انتشار آلاینده‌ها با بازگشت به روند افزایشی، بالاترین رکوردهای تاریخی را به ثبت رساند.

این کارشناس محیط زیست گفت:در دوران پساکرونا آسمان آبی نخواهد ماند، کما اینکه افراد با شتاب بیشتری به سفرها بپردازند و میزان آلاینده‌های صنعتی و وسائل نقلیه، بیش از پیش نیز در دسترس باشد، اما نکته مثبت می‌تواند، بهره‌برداری از فرصت به‌دست آمده و گسترش سوخت‌های پاک و پرداختن به گردشگری پاک باشد که نیاز به زیرساخت‌های متعددی دارد.

نهاوندچی گفت: اگر پایان کرونا را انتهای سال 2020 بدانیم، باید منتظر بالاترین رکورد تاریخی انتشار آلاینده‌ها در سال 2021 باشیم و برخی از آنچه این روزها روی داده است، می‌تواند با کاهش گازهای گلخانه‌ای و تغییر الگوی مصرف به جنبش‌های محیط زیستی کمک کند.

وی الگوی مصرف و مصرف‌گرایی را بزرگ‌ترین عامل مشکلات محیط زیستی عنوان کرد و گفت: الگوی مصرف و مصرف‌گرایی بزرگ‌ترین عامل مشکلات محیط زیستی است و پیش‌بینی می‌شود که درآمدها، کاهش پیدا خواهد کرد و چرخه تولید، عرضه و تقاضا مانند گذشته نخواهد بود و قیمت برخی از محصولات بالا می‌رود و قدرت خرید برخی از توده مردم نیز پایین می‌آید و این چرخه، شاید بتواند تا حدودی به تغییر الگوهای مصرف‌گرایی ما کمک کند.

این فعال محیط زیست افزود: در نگاهی خوش‌بینانه، می‌توان به بازنگری الگوهای زندگی، مدل‌های اقتصادی جهانی و بازنگری در نگرش‌های حفاظتی در جهان پساکرونا امیدوار بود. اما سؤال اصلی اینجاست که انسان در پساکرونا بین ادامه دادن روند سلطه‌گری، اندیشیدن و ایجاد سازوکارهای سازگار با طبیعت و محیط زیست، کدام‌یک را انتخاب خواهد کرد؟پاسخ ساده است: سلطه‌گری، آن هم با شدت بیشتر و توسط نسلی که روز‌به‌روز بیشتر به سمت مصرف‌گرایی سوق پیدا می‌کند و در این میان نقش سمن‌ها و دولت‌ها برای اصلاح الگوی مصرف، تغذیه سالم و اقداماتی برای تعدیل تغییر اقلیم، نقشی پررنگ و مؤثر خواهد بود.

مدیرعامل انجمن محیط زیست رطسا، اقتصاد جهانی را نامطلوب ارزیابی کرد و افزود: اقتصاد جهانی، اکنون در یک وضعیت پوست‌اندازی بزرگ است و اکنون اقتصادهای بزرگ جهان با لرزش‌های شدیدی مواجه شده است. پیش‌بینی اثرات محیط زیستی ویروس کرونا به‌دلیل نامشخص بودن ماندگاری، سخت است و اگر بیماری کرونا تا پایان سال جاری میلادی ادامه داشته باشد، می‌توانیم شاهد کاهش سطح دستمزدها و ضعف تقاضای مشتریان باشیم.

نهاوندچی گفت: سطح تولیدات مواد اولیه، همچون سوخت‌های فسیلی و فلزات ممکن است به این زودی‌ها در مسیر رونق قرار نگیرد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی پیش‌بینی کرده است، به‌رغم اینکه ویروس کرونا می‌تواند، رشد اقتصادی را تا نصف کاهش دهد. اما آیا اقتصاد جهانی، می‌تواند برای چنین شکست اقتصادی، راهکارهای اثربخشی ارائه کند یا به‌صورت آزمون و خطا پیش خواهد رفت.حال سؤال اینست که تاب‌آوری و دوام محیط زیست در برابر این لرزش‌ها، چه میزان خواهد بود؟

وی از اهمیت توسعه پایدار در دوران پساکرونا گفت و خاطرنشان کرد: توسعه پایدار در دوران پساکرونا اهمیتی دو چندان پیدا خواهد کرد و در مثلث توسعه پایدار، سه مؤلفه توسعه و بازده اقتصادی، رفاه اجتماعی و حفظ پایداری محیط طبیعی و بازیابی منابع سرزمین که به 3E معروف هستند، همچون سه چرخ‌دنده می‌مانند که بایستی برای داشتن جهانی متعادل، مدل‌های اقتصادی ورشکسته تغییر کنند و کشورهای با اقتصاد ضعیف نمی‌توانند به محیط زیست بپردازند و زمانی می‌توان به محیط زیست پرداخت که مشکل اقتصاد حل شده باشد.

کارشناس‌ارشد مدیریت محیط زیست گفت: یادمان باشد که تجربه به ما ثابت کرده است، کشورهای فقیر و جوامعی که برای تأمین نیازهای اولیه با مشکل مواجه هستند، نمی‌توانند به محیط زیست بپردازند. پس نباید از اینکه اقتصاد در برخی جوامع نابود می‌شود، خشنود بود. فقر مشکلات محیط زیستی را افزایش می‌دهد و فقرا برخلاف ثروتمندان با مصرف فراوان منابع و تولید زباله فراوان، موجب تخریب و آلودگی محیط زیست نمی‌شوند. اما مردم فقیر برای برآوردن نیازهای اولیه خود، تحت فشار هستند و به محیط زیست به‌عنوان منبع تأمین نیاز و به حفاظت از آن، نگاهی به‌صورت رفتاری تجملی دارند و برای گرم‌شدن و پخت‌وپز، درخت‌ها و بوته‌ها را قطع می‌کنند. برای سیر کردن شکم خود، پرندگان و جانوران وحشی را شکار کرده یا آن‌ها را برای کسب درآمد می‌فروشند. فقر و تخریب محیط زیست، رابطه تنگاتنگی دارند و باعث ایجاد چرخه‌ای معیوب در اکوسیستم می‌شوند.

این فعال محیط زیست گفت: فقر، تخریب محیط زیستی را به‌دنبال دارد و تخریب محیط زیست، موجب افزایش فقر می‌شود. مثلاً فرسایش خاک و بیابانی شدن اراضی، سبب فقر بیشتر کشاورزان فقیر می‌شود. این کشاورزان، برای تأمین معاش خود با قطع درختان و شخم زدن مراتع، سعی در افزایش اراضی زراعی و برداشت محصول بیشتر دارند. اما این عمل سبب افزایش سیلابها، فرسایش بیشتر خاک، کاهش ذخائر آب‌های زیرزمینی و نهایتاً تخریب بیشتر محیط زیست می‌شود، این تخریب‌ها نیز تشدید فقر را به‌دنبال دارد.

نهاوندچی گفت: کشورهای با اقتصاد ضعیف نمی‌توانند به محیط زیست بپردازند و برای آن هزینه کنند و به تغییر الگوی مصرف خود روی بیاورند و گسترش عدالت و نابرابری با اصلاح ساختارهای سیاسی می‌تواند، ما را به آرمان شهری؛ نه‌تنها از منظر محیط زیستی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... در پساکرونا برساند، بلکه باید به این اضلاع، ضلع گم‌شده «اخلاق» را نیز اضافه کرد.

وی به ارزانی نفت اشاره کرد و گفت: نفتی که به‌طور مستقیم، یکی از مخربان محیط زیست بوده است، اکنون با کاهش قیمت جهانی آن به‌صورت غیرمستقیم و بیش از گذشته، محیط زیست و منابع طبیعی را تهدید می‌کند و پیروزی اقتصادی شتابناک پساکرونا، در گرو توجه فزاینده به محیط زیست است.

مدیرعامل انجمن محیط زیست رطسا، برای محیط زیست در دوران پساکرونا دو سناریو قائل شد و افزود: در دوران پساکرونا، دو سناریوی خوشبینانه، بدبینانه و آنچه به وقوع خواهد پیوست، ترکیبی از این دو خواهد بود. احتمالاً با وزن بیشتر برای سناریوی بدبینانه. در سناریو خوشبینانه، بشر درس‌های متعددی از دوران کرونا گرفته است. درس‌هایی مانند: احترام به طبیعت و حیات‌وحش، گسترش آموزش‌های الکترونیکی، افزایش آموزش‌های آنلاین، حتی گردشگری مسئولانه و پاک که همه اینها به‌خصوص در کشورهای کمتر توسعه‌یافته، می‌توانند ردپای کربنی کمتری دربر داشته باشند. در سناریوی بدبینانه نیز انسان به‌دنبال جبران ضررهای اقتصادی و هجوم به سمت منابع با سرعت بیشتری گازهای گلخانه‌ای را تولید کرده و رفت‌وآمدها و مسافرت‌های بیشتری انجام خواهند شد و انسانی که با ولع بیشتری به مصرف‌گرایی خواهد پرداخت.

نهاوندچی گفت: از سویی در پساکرونا، تغییر الگوی رفتاری ما روی محیط زیست اثر می‌گذارد و ما به دنیای داده‌ها و دنیای مجازی فشار زیادی می‌آوریم و همین مسئله می‌تواند، الگوی مصرف انرژی ما در طول روز را تغییر بدهد و ردپای کربنی، میزان دی‌اکسیدکربنی است که یک‌فرد یا جامعه به‌طور گسترده در جوّ منتشر می‌کند. تمامی کاربران اینترنت به‌طور مستقیم و غیرمستقیم، مسئول انتشار بخش عظیمی از دی‌اکسیدکربن منتشرشده در جو زمین هستند.

این فعال محیط زیست به مصرف اینترنت نیز اشاره کرد و گفت: طبق بررسی‌های انجام شده، استفاده از اینترنت به‌طور کلی، حدود 300 میلیون تن CO2 ظرف یک‌سال تولید می‌کند. یعنی میزان کربن تولیدشده در نتیجه استفاده از اینترنت، سالانه درست به همان میزانی است که در اثر مصرف زغال سنگ، نفت و گاز در ترکیه یا لهستان تولید می‌شود. همچنین برابر با دو بار سفر رفت‌وبرگشت هوایی هر مسافر، از انگلستان به آمریکا در سال است. همچنین یک کاربر اینترنت به هنگام استفاده از مرورگرهای وب، به‌طور میانگین 365 کیلووات در ساعت، الکتریسیته و همچنین 2900 لیتر آب نیاز دارد که دی‌اکسیدکربن تولیدشده بر اثر این میزان مصرف آب و برق، درمجموع به ‌اندازه طی مسافتی، بالغ‌بر1/400کیلومتر با یک خودرو است. با وجود این ارقام و اعداد، واقعیت اینست که محاسبه دقیق آثار منفی یا ردپای کربنی، بسیار سخت و تقریباً غیرممکن است. اما می‌توان به صراحت گفت که در عصر کرونا، اینترنت ردپای بزرگ‌تری داشت و در پساکرونا نیز چنین خواهد بود.

کارشناس‌ارشد مدیریت محیط زیست گفت: جهان پساکرونا از ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و... مورد بررسی قرار می‌گیرد و نمی‌توان از یک بُعد، آن را مورد بررسی قرار داد. جهان پساکرونا، جهانی بسیار پرتلاطم خواهد بود و نوعی نومدرنیته است و در نتیجه آن، نامدرنیسمی در جهان بروز خواهد کرد که از انقلاب‌های پیشین فکری و دستاوردهای کهن ناشی از مدرنیته و مدرنیسم قرون گذشته، پیامدهای بیشتری خواهد داشت.

نهاوندچی گفت: اگرچه پیش‌بینی در مورد محیط‌های طبیعی به‌دلیل عدم قطعیت‌ها، کاری دشوار با میزان خطای بالاست. اما جهان پسا کرونا، دوره‌ای تاریخی و پرتلاطم خواهد بود و احتمالاً با دکترین شوک با بازه‌های کوتاه، پیش خواهد رفت. این تلاطم‌ها می‌توانند، ذهن بشری را از توجه به محیط زیست، منحرف کنند. هجوم بشر از قرنطینه رهایی یافته و هجومی وحشتناک به منابع طبیعی خواهد بود.

وی در پایان به تعریف محیط زیست پساکرونا پرداخت و گفت: محیط زیست در عصر پساکرونا، مسلتزم بازتعریف برای حفاظت و نگهداری است و باید احترام به طبیعت و الگوی مصرف را مدنظر داشته باشیم. با این ‌حال هر بحران، یک فرصت است. ما باید امیدوار باشیم که بیماری همه‌گیر فعلی، بشر را از خطر مزمن بی‌اتفاقی آگاه کند. بشریت، باید یک مسیر را انتخاب کند که آیا باید مسیر گذشته را تکرار کند یا مسیر جدیدی را برای محیط زیست طی خواهد کرد؟

اگر مسیر گذشته را انتخاب کنیم، نه‌تنها بحران را طولانی‌تر می‌کند، بلکه احتمالاً منجر به فاجعه‌های بدتری، مانند بحران‌های نوپدید نیز در آینده خواهد شد. اگر مسیر جدید و هم‌بستگی جهانی را انتخاب کنیم، این پیروزی؛ نه‌‌تنها در مقابل ویروس کرونا، بلکه در برابر همه‌ بحران‌های طبیعی و انسان‌ساز احتمالی در پایان قرن کنونی خواهد بود.

طبق نتیجه‌گیری خبرنگار سپهرغرب از گفت‌وگو با این فعال محیط زیستی، هر پدیده‌ای بر روی کره زمین، جنبه‌های مثبت و منفی دارد و کرونا نیز از این قائده مستثنی نیست. چگونگی برخورد با کرونا به چگونگی رفتار مردم بستگی دارد.

یکی از اثرات مثبت کرونا، کاهش گازهای گلخانه‌ای است. زیرا کره زمین در حال گرم‌شدن و به‌طور کلی در حال افزایش دما است و دلیل آن، گازهای گلخانه‌ای و گرمای خورشید است.

کرونا به‌دلیل کاهش استفاده از سیستم حمل‌ونقل در شهرها، باعث کاهش آلودگی هوا شد و سبب شد تا 30 میلیون بشکه نفت کمتر تولید شود. همچنین افزایش کیفیت آب دریاها، در مطالعه‌ای که در شهر ونیز ایتالیا صورت گرفت،‌ از دیگر پیامدهای مثبت کرونا بود.

پیامد مثبت دیگر این بیماری، کاهش تخریب جنگل‌ها و مراتع به‌دلیل خانه نشینی مردم بود که نمونه آن، نوروز 99 و روز طبیعت در ایران مشاهده شد و شاهد کاهش چشمگیر حضور مردم در طبیعت بود.

اما از آنجا که به مردم توصیه شده بود، از شوینده‌ها برای جلوگیری از شیوع ویروس کرونا استفاده کنند. این عامل سبب شد، مقدار بیشتری از این مواد وارد آب‌های زیرزمینی و چرخه طبیعت شود. همچنین افزایش مصرف آب، افزایش پسماندهای بیمارستانی، افزایش ماسک و دستکش به‌عنوان پسماندی که وارد محیط زیست می‌شود، افزایش مواد ضدعفونی و ورود آن‌ها به محیط زیست، سبب از بین رفتن حیوانات و پوشش گیاهی می‌شود. افزایش مصرف پلاستیک و اثر بر روی اقتصاد که افزایش بیکاری کارگران در مناطق مختلف و تخریب محیط زیست را در پی داشت که از اثرات منفی ویروس کرونا بر محیط زیست بود.کرونا سبب شد، متوجه چگونگی رفتار خود با محیط زیست باشیم.

کرونا به ما نشان داد که انسان می‌تواند، با تغییر سبک زندگی خود علل آلودگی را بشناسد و برای سلامت کره زمین، گام‌های اساسی بردارد. البته تغییر فرهنگ زندگی، در یک‌شب به دست نمی‌آید و نیاز به زمان دارد. اما از آنجا که هر فردی حاضر است، برای سلامتیش؛ حتی همه دارایی خود را هزینه کند،‌ کرونا فرصت خوبی، برای تمرین و یادگیری چگونگی رفتار با محیط زیست، سلامتی، بهداشت فردی و اجتماعی است.